वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 381–390
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 381–390
पृष्ठ 381
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ११-१५ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता ३२७ द्रविणं द्रव्यमवतु । स त्वं प्रतीचीमारोह धनं च लभस्व ' इति, तदपि यत्किञ्चित् जगतीत्यस्य छन्दस्त्वेन विशिष्टार्थत्वाभावात् । अनेके मन्त्रा जगतीछन्दस्का भवन्ति तेषामेकार्थत्वाभावात् । वैरूपं नाम बृहद्रथन्तरा-दिवत् सामविशेष एव, न च सप्तदशानां पूरक: स्तुतिसमूहः, न चेन्द्रियादय:, तेषामर्थात्मकत्वात् ( १०।१२ ) । हे सभापते, त्वमुदीचीं दिशमारोह तत्र प्रसिद्धो भव । यतोऽनुष्टुप् यया पठित्वा पुनः सर्वा विद्या अन्येभ्यः स्तुवन्ति सा त्वा । वैराजं यद्विविधैरर्थे राजते तदेव साम । एकविंशः स्तोमः षोडश कलाश्चत्वारः पुरुषा -र्थावयवाः कर्ता चेति तेषामेकविंशतेः पूरणः स्तोमः स्तुतिविषयः, शरदृतुः फलं सेवाफलदं शूद्रकुलं द्रविणं त्वामवतु ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, अनुष्टुप्छन्दसि तादृशचमत्कृत्याधायकत्वे मानाभावात् । न च षोडशकलादयः स्तुतिविषयाः स्तुतेर प्रसक्तत्वात्, विशेषानिर्देशाच्च । न च विट्स्तुतिः न च वैराजस्य विविधार्थत्वं बृहद्रथन्तरादीनां तदभावत्वं वक्तुं शक्यम्, निष्प्रमाणत्वात् ( १०।१३ ) । हे राजन्, यद्यूर्ध्वा दिशमारोह तर्हि पङ्क्तिस्त्वामवतु । शाक्वर रैवते सामनी त्रिणवत्रयस्त्रिशौ त्रयश्च काला नवाङ्कविद्याश्च त्रयश्च त्रिशच्च वस्वादयः पदार्था व्याख्याता याभ्याम् तयोः पूरणौ तौ स्तोमौ स्तुतिविशेषौ । हेमन्तशिशिरा ऋतू वर्चो विद्याध्ययनं द्रविणं द्रव्यं चावतु । नमुचेः, न मुञ्चति परपदार्थान् दुष्टाचारान् वा यः स्तेनस्तस्य शिर उत्तमाङ्गं प्रत्यस्तं प्रतिक्षिप्तं स्यात् ' इति, तदपि प्रलापमात्रम्, वेदार्थाज्ञानविजृम्भितत्वात् । चार्वाकप्रायस्य तवोर्ध्वलोकाभावात् कुत ऊर्ध्वायां प्रसिद्धिः स्यात्? कौ च तो त्रिणवत्रयस्त्रिशी स्तोमो स्तुतिविशेषो, याभ्यां त्रयः काला नवाङ्क-विद्यादयो व्याख्यायन्ते? तस्मादेतत् सर्वं दशहस्ता हरीतकीति वाक्यायितमेव ॥ ११-१४ ॥ सोम॑स्य॒ त्विषि॑रसि॒ तदे॑व मे॒ त्विषि॑र्भूयात् । मृ॒त्योः पा॒ह्योजऽसि॒ सहो॒ऽस्य॒मृत॑मसि ॥१५ ॥
' व्याघ्रचर्मा रोहयति सोमस्य त्विषिरिति ' ( का ० श्र ० १५।५।२३ ) | अभिषेकार्थं बाहुगृहीतं यजमानं राजानं व्याघ्रचर्मण्या रोहयति । चर्मदेवत्यम् । हे व्याघ्रचर्म त्वं सोमस्य त्विषिर्दीप्तिरसि, तवेव मे ममापि त्विषिर्भूयात् । ' रुक्ममधः पदं कुरुते मृत्योरिति ' ( का ० श्र ० १५।५।२४ ) | अध्वर्युर्यजमानपादयोरधस्ताद् रुक्मं परिमण्डलं सौवर्णं निदध्यात् । नवसंख्यायुक्तनिष्कपरिमितं सुवणं यजमानस्य शिरसि कुर्यादिति सायणा-चार्यः । रुक्मदैवतम् । हे सुवर्ण, त्वं मृत्योर्मारिकात् सकाशाद् एनं यजमानं पाहि गोपाय । ' शिरसि च नव-अनुष्टुप् छन्द में उस अर्थ के अनुसार चमत्कारयुक्त होने में कोई प्रमाण नहीं है । षोडश कला आदि स्तुति के विषय नहीं है, क्योंकि स्तुति का कोई प्रसंग नहीं है तथा विशेष निर्देश भी नहीं है । प्रजाओं की स्तुति भी यहाँ नहीं है तथा वैराज शब्द का विविध अर्थ करना भी प्रमाण के अभाव में अनुपयुक्त है । पूर्व की भाँति चौदहवीं कण्डिका की व्याख्या भी वेदार्थ के समुचित ज्ञान के अभाव के कारण प्रलापवत् ही है । चार्वाक की भाँति उस मत में भी ऊर्ध्वं लोक का अभाव होने पर ' ऊर्ध्वायाम् ' इसकी संगति कैसे सम्भव है? वे दोनों त्रिणव तथा त्रयस्त्रि स्तोम नामक कौन से स्तुतिविशेष हैं, जिनसे तीन काल तथा नवांक विद्या आदि की व्याख्या की जाती है? इस कारण यह सब ' दस हाथ की हरें होती है ' इत्यादि वाक्यों की भांति ही अप्रामाणिक ॥ ११-१४ ॥ मन्त्रार्थ - हे व्याघ्रचर्म! तुम सोम की कान्ति हो, तुम्हारी कान्ति मुझे भी मिले । हे सुवणं, तुम मेरी मृत्यु से रक्षा करो । हे सुवर्णमण्डल, तुम ओजस् स्वरूप हो, साहस रूपी धन से सम्पन्न हो । दृढ़ मनोबल और शारीरिक शक्ति से ये सब गुण बिना किसी प्रकार की हानि के हमारे भीतर भी चिरस्थायी हों ॥ १५ ॥
भाष्यसार - ' सोमस्य त्विषिरसि ' इस कण्डिका के मन्त्रों से व्याघ्रचर्म पर आरोहण, रुक्म स्वर्ण का निधान आदि
पृष्ठ 382
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३२८ शुक्ल यजुर्वेदसंहिता [ अ ० ] १० तदूर्म १४ शततमं वौजोऽसीति ' ( का ० श्र ० १५ | ५ | २५ ) | यजमानस्य मस्तके नवच्छिद्रं शतच्छिद्रं वा परिमण्डलसौवर्णं द्वितीयं रुक्ममध्वर्युनिदध्यात् । हे रुक्म, त्वमोजोऽसि जेष्याम्यमुमिति या प्रतिज्ञारूपा मनोवृत्तिः सौजः । त्वं सहोऽसि बाह्यं शारीरं बलं सहः, तद्रूपमसि । अमृतं विनाशरहितमसि, अग्निदाहादावप्य विनाश-दर्शनात् । तत एनं पाहीत्यभिप्रायः । अमृतं प्राणबलमसीति वा, ' प्राणो वा अमृतम् ' इति श्रुतेः । तत्र ब्राह्मणम् —'अथैन, शार्दूलचर्मारोहयति, ( श ० ५ | ४ | १ | ११ ) | स्पष्टार्थम् । ' अथ रुक्ममधस्ता-, दुपास्यति । मृत्योः पाहीत्यमृतमायुहिरण्यं तदमृत आयुषि प्रतितिष्ठति ' ( श ० ५ | ४ | १ | १२ ) । हे रुक्म मृत्योरेनं पाहि । रुक्मस्य मृत्यु परिहारकत्वमुपपादयति-- अमृतमिति । हिरण्यममृतमायुः, हिरण्यदानेनापमृत्योः । ' अथ रुक्मः परिहर्तुं शक्यत्वादायुः प्रदत्वम् । पादस्याधः प्रदेशे रुक्मनिधानेन आयुष्येव प्रतिष्ठितवान् भवति शतवीर्यस्तस्माच्छत-शतवितृष्णो वा भवति । नववितृष्णो वा स यदि शतवितृष्णः शतायुर्वा अयं पुरुषः शततेजाः निधीयमानस्य वितृष्णो यद्यु नववितृष्णो नवेमे पुरुषे प्राणास्तस्मान्नववितृष्ण: ' ( श ० ५ | ४ | १ | १३ ) । शिरसि वा भवेत् । रुक्मस्य कश्चिद् गुणं विधत्ते - अथ रुक्म इति । शतवितृष्णः शतच्छिद्र, नववितृष्णो शतसंख्याकत्वं नवच्छिद्रो ज्ञातव्यम् । तदुभयं क्रमेणायुः प्राणात्मना प्रशंसति स यदीति । आयुरनुसारेण तेजोवीर्ययोरपि । ओजोऽसि श्रोत्र - त्वक् - चक्षू - रसन - घ्राणा मनोबुद्धी प्राणापानौ चेतीमे नव प्राणाः । ' तमुपरिष्टाच्छीष्र्णो निदधाति तदमृते-सहोऽस्यमृतमसीत्यमृतमायुहिरण्यं तदस्मिन्नमृतमायुर्दधाति तयद् रुक्मा उभयतो भवतोऽमृतमायुहिरण्यं शिरसि नैवैनमेतदायुषोभयतः परिबृहति तस्माद् रुक्मा उभयतो भवतः ' ( श ० ५ | ४ | १ | १४ ) । तस्य, तत् रुक्मनिधानं विधत्ते --शीर्णो निदधातीति । ओजो मनोबलम्, ' प्राणो वा अमृतम् ' इति श्रुतेः । हे रुक्म त्रितयरूपोऽसीति मन्त्रार्थः । अधस्तादुपरिष्टाच्च रुक्मनिधानमायुः प्रवृद्धिरूपेण प्रशंसति - तद्यद् रुक्मा रुक्मनिधानेन उभयत इति । रुक्मौ उभयतः, ' ‘ लोपः शाकल्यस्य ' ( पा ० सू ० ८ | ३ | १ ९ ) इति वकारलोपः । उभयतो एनं यजमानममृतरूपेण आयुषा उभयतः परिबृंहति संवर्धितवान् भवति । अध्यात्मपक्षे हे आचार्य, त्वं सोमस्य साम्बसदाशिवस्य त्विषिविज्ञानज्योतिरसि । तवेव आचार्य ममापि, त्विषिर्भूयात् । ' आचार्य मां विजानीयात् ' इत्याचार्यप्रसादात् तत्त्वज्ञानादिवैशिष्ट्यं प्राप्तुं शक्यते । हे आचार्यो-त्वमोजोऽसि मानसं बलमसि, सहोऽसि शारीरं बलमसि, अमृतमसि तद्धेतुत्वादत्र तद्रूपतोपचर्यंते । चत्वारि, तस्य वर्धन्ते पासनाया मानसबलादिप्राप्तिहेतुत्वावगमात् – ' अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । हे आचार्य, आयुर्विद्या यशो बलम् ॥ ' ( म ० स्मृ ० २।१२१ ), सोमज्योतिर्मयत्वाच्च तत्प्रार्थनया रक्ष तदुत्पत्त्युपपत्तेः । मां मृत्योः संसारसपत् तत्त्वज्ञानोत्पादनद्वारा अविद्यातत्कार्यात्मक प्रपञ्च विधूननेन उल्लिखित कार्य सम्पादित किये जाते हैं । याज्ञिक प्रक्रिया का यह विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १५५ १२३ - २५ ) में है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थ उपदिष्ट है । रूप हैं । आपकी अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है- हे आचार्य, आप साम्ब सदाशिव के विज्ञानज्योतिर्मय होने भाँति मुझे भी ज्योति प्राप्त हो । हे आचार्य, आप मानसिक बल हैं, शारीरिक बल हैं तथा अमृत को प्राप्त हैं । करने इनके में कारण कारणभूत से यहाँ तद्रूपता का कथन किया गया है, क्योंकि आचार्य की उपासना मानस बल आदि प्रार्थना से इन से ज्ञात है । शिव की ज्योति से युक्त होने के कारण उनकी मुझे संसाररूपी सर्प से तत्त्वज्ञान के उत्पादन के द्वारा अविद्या तथा उसके है, यह मनुस्मृति आदि के प्रमाण वाक्यों गुणों की उत्पत्ति भी संगत है । हे आचार्य, कार्यभूत प्रपञ्च का नाश कर रक्षित करें ।
पृष्ठ 383
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० १५-१६ ] ---वेदार्थं पारिजातभाष्यसहिता ३१ ९ , दयानन्दस्तु – ' हे परमाप्त, यथा त्वं सोमस्य ऐश्वर्यस्य त्विषिर्दीप्तिरसि, ओजोऽसि पराक्रमयुक्तोऽसि च भूयात् । सोऽसि बलवानसि अमृतं मरणधर्मरहितमसि, तथाऽहं भवेयम्, तथैव मे त्विषिरोजः सहोऽमृतं प्रार्थनया त्वं मृत्योर्मां पाहि ' इति, तदपि यत्किचित् तादृशप्रार्थनाया निःसारत्वात् । नहि कस्यचिन्मनुष्यस्य ॥ १५ ॥
कश्चिदोजः सहोऽमृतं वा लब्धुं शक्नोति । न वा कश्चिन्मृत्योर्मोचयितुं शक्नोति, अपसिद्धान्तापातात् हिर॑ण्यरूपा उ॒षसों विरोक उभाविन्द्रा उदिथः सूर्यश्च । आरोहतं वरुण मित्र गर्त तत॑श्चक्षाथा॒मदि॑ति॒ दिति॑ च मि॒त्रोऽसि॒ वरु॑णोऽसि ॥ १६ ॥
' बाहू उद्गृह्णाति हिरण्यरूपाविति ' ( का ० श्रौ ० १५।५।२६ ) । यजमानः स्वबाहू ऊध्व । हे कुर्यात् वरुण,, अध्वर्युर्यजमानबाहू ऊर्ध्वं करोतीति केचित् । मित्रावरुणदेवत्या त्रिष्टुब यजुरन्ता । मित्रोऽसीति । मित्रो मित्रवत्परिपालको यजुः हे मित्र, इति बाहुद्वयस्य पृथक् पृथक् सम्बुद्धिः । वरुणः शत्रुनिवारको दक्षिणो बाहुः । हे हिरण्य-वामो बाहुः । हिरण्यरूपी हितरमणीयरूपौ हिरण्यस्वरूपौ ज्योतिर्मयौ वा, स्वर्णरत्नाद्यलङ्कारवत्त्वात् रूपौ मित्रावरुणौ इति वा सम्बुद्धिः । इन्द्रौ परमैश्वर्यं सामर्थ्यादिसम्पन्नौ उभौ युवामुषसः सूर्यदुहितुवि रोके व्युत्थान-काले समाप्तौ वा उदिथ उदयं कुरुथः, ' इण् गतौ ' इत्यस्योदुपसर्गपूर्वकस्य मध्यमद्विवचने उदिथ इति रूपम् । सूर्योदयानन्तरं स्वस्वव्यापारे प्रवर्तेथे इत्यर्थः । सूर्यश्च भगवान् भास्करश्च उदेति, ययोर्युवयोः कार्यसम्पादनाय गर्तः ' मित्रावरुण बहुरूपी गतं पुरुषमारोहतम्, पुरुषस्योपरि भवतमित्यर्थः, ' बाहू वै मित्रावरुणौ पुरुषो ( श ० ५ | ४ | १ | १५ ) इति श्रुतेः । ततोऽनन्तरमदितिमखण्डनीयां पृथिवीरूपाम्, अदितिरिति पृथ्वीनामसु ( निघ ० १ | १ | १४ ), स्वीयां प्रजां वाऽनुग्रहपूर्णदृष्ट्या चक्षाथां पश्येताम् । दिति खण्डनीयां परसेनां - च हे निग्रहार्थं पश्येताम् । तस्य तद्वाहुद्वयमेव स्वबलं रक्षति, परबलं च हन्ति । एवमध्यात्ममर्थः । अथाधिदैवम् मित्रावरुण देवते, गतं रथं रथोपरिभागं गर्तसदृशं परकीयशस्त्रास्त्रादिभ्यो रक्षणाय वज्रायसादिमयेरावरणै-राच्छादितं रथ्यासादनस्थानं गर्तसदृशं भवति । ' गर्त इति गृणातेः स्तुतिकर्मण: ' ( निरु ० ३।५ ) इति रीत्या रथोऽपि गर्तः । ततो रथारोहणानन्तरम् अदितिम् अदीनं समर्थं विहितकर्मणः कर्तारं पुरुषं चक्षाथां प्रपश्यतम् । दिति दीनं विवेकरहितं नास्तिकवृत्ति च पुरुषं चक्षाथाम् । कीदृशौ? यो उषसो विरोके विरोचने उषःकाला-नन्तरं वा उदिथः । सूर्यश्च तदोदेति कार्यसौकर्याय । पुनः कीदृशौ? हिरण्यरूपौ ज्योतिर्मय परमतेजस्विनौ । शतपथी श्रुति स्पष्टं बाहूद्ग्रह्णविधानपूर्वकमुभयथा व्याचष्टे मन्त्रमिमम् । तथाहि - ' अथ बाहू उद्गृह्णाति । हिरण्यरूपा " ततश्चक्षाथामदितिं दिति चेति बाहू वै मित्रावरुणौ पुरुषो गर्तस्तस्मादाहा रोहतं वरुण स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित अर्थ में को गई प्रार्थना के सारहीन होने के कारण औचित्य नहीं है । किसी मनुष्य की स्तुति के द्वारा कोई भी पराक्रम, बल तथा अमरता नहीं प्राप्त कर सकता अथवा कोई भी मृत्यु से नहीं छूट सकता । इससे सिद्धान्त में हीनता प्राप्त होती है ॥ १५ ॥
मन्त्रार्थ - हे शत्रुनिवारक दक्षिण बाहु और हे मित्र के समान रक्षा करने वाले वाम बाहु! तुम दोनों इस भासमान, सब प्रकार की सामभ्यं से युक्त यजमान में आरोहण करो । सुवर्ण के अलंकार आदि से युक्त, सुवर्ण के समान तुम दोनों रात्रि के बीतने के साथ जाग्रत् हो जाओ । सूर्य भी उस समय तुम्हारा कार्य सम्पादन करने के लिये उदित होता है । जागने के साथ ही अपनी अपराजेय सेना को अनुग्रह और शत्रु की पराजित सेना को निग्रह की दृष्टि से देखो । तुम दोनों मित्र के समान रक्षा करने वाले और शत्रुओं का नाश करने वाले हो ॥ १६ ॥
भाष्यसार --- ' हिरण्यरूपा इस कण्डिका के मन्त्रों का विनियोग यजमान द्वारा अपनी भुजाओं को ऊपर उठाने में ४२
पृष्ठ 384
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३३० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १० मित्रगर्तमिति ततश्चक्षाथामदितिं दिति चेति ततः पश्यत स्वं चारणं चेत्येवैतदाह ' ( ० ५ | ४ | १ | १५ ) । ऊध्व प्रसारितौ बाहू यजमानः कुर्यात् । अन्तिमपादस्यार्थमाह-- ततः पश्यतमिति । स्वं स्वीयम् अरणमरमणीयं परं च पश्यतम् । अदितिशब्दस्य स्वोऽर्थः दितिशब्दस्य परोऽर्थं इति विभागः । यद्वा कदा रथमारोहतमित्याह— उषसो विरोक इति । उषःकालान्तरं यदा सूर्यवोद्गतस्तदा रथमारोहतमित्यर्थः । अत्र मित्रोऽसि वरुणोऽ-सीत्ययमेव मन्त्रो बाहूद्ग्रहणे विधास्यते । तत्र पूर्वपक्षत्वेन मन्त्रं पठति हिरण्यरूपाविति । कात्यायनस्तु विकल्पेन सूत्रयामास - ' बाहू उद्गृह्णाति हिरण्यरूपाविति, मित्रोऽसि वरुणोऽसीति वा ' ( का ० श्री ० १५ | ५ | २६-२७ ) । मन्त्रार्थस्तूक्त एव । ' नैतेनोद्गृह्णीयात् । मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्येवोद्गृह्णीयाद् बाहू वै मित्रावरुणी बाहुभ्यां वै राजन्यो मैत्रावरुणस्तस्मान्मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्येवोद्गृहीयात् ' ( ० ५२४ १/१६ ) । पूर्वेण मन्त्रेण बाहूद्ग्रहणं दूषयित्वा मित्रोऽसीत्यादिमन्त्रेणैवोद्गृह्णीयादित्याह -- नैतेनेति । ' तद्यदेनमूर्ध्वबाहुमभिषिञ्चति । वीर्यं वा एत-द्राजन्यस्य यद्वाहू वीर्यं वा एतदपा रसः सम्भृतो भवति येनैनमेतदभिषिञ्चति नेन्म इदं वीर्यं वीर्यमपा ”, रसः संभृतो बाहू ब्लिनादिति तस्मादेन मूर्ध्वबाहुमभिषिञ्चति ' ( श ० ५।४।१।१७ ) | ऊर्ध्वबाहुत्वेनैव स्थितस्य यजमान-स्याभिषेको विधास्यते । तदर्थमूर्ध्वबाहुत्वं प्रशंसति -- तद्यदेनमिति । राजन्यस्य बाहू एव वीर्ये । अभिषेचनीय-पात्रेषु व्यासक्तानामपां रसोऽपि वीर्यम्, वीर्यापादकत्वात् । अतस्तेन रसेनाभिषेके ऊर्ध्वबाहुत्वमेव युक्तम् । तस्य कारणमाह - नेन्म इति । न मम इदं वीर्यं वीर्यरूपी बाहू ( कर्म ) वीर्यरूपोऽपां रसो नेद् ब्लिनान्न वर्जयेत्, अतो तोरूर्ध्वबाहुमेव यजमानमभिषिचेदित्यर्थः । अध्यात्मपक्षे - हे रामलक्ष्मणौ, युवां हिरण्यरूपौ ब्रह्मज्योतिर्मयो. उषसो विद्या रात्रेविमोके समाप्तौ तन्निमित्तेन वा गतं मदीयहृदयरूपं भवनमारोहतं प्रादुर्भवतम् । युवामिन्द्रो परमैश्वर्यवन्तौ समर्थों वा अनन्तब्रह्माण्डकल्याणाय युवां सूर्यश्चकाराच्चन्द्रश्च उदिथ उदयं कुरुथः । तावेव मित्रावरुणरूपेण स्तौति — वरुण मित्रेति । हे मित्र, सर्वप्राणिपरप्रेमास्पद सर्वस्य मित्र! सर्वसखत्वाच्च श्रीराम एव सर्वस्य मित्रं भवति, ' द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया ' ( ऋ ० सं ० १ | १६४ | २० ) इति श्रुतेः । हे वरुण, सर्वमित्रावरक लक्ष्मण! युवां भक्तानां हृदयभवनमारुह्य अदितिमखण्डनीयां रक्षणीयां शमदमादिसेनाम्, दिति खण्डनीयां प्रतिकूलां काम-क्रोधादिसेनाम्; अदितिम् अदीनं भगवत्परायणं तत्त्वज्ञम् दितिं दीनं नास्तिकवृत्ति च पश्यतम् | आस्तिकमनुग्रह-दृष्टिवृष्ट्या कृतार्थयतम्, नास्तिकं निग्रहरूपया क्रूरदृष्ट्या क्षपयतम् । किया गया है । यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १५/५/२६ ) में प्रतिपादित है । शतपथ ब्राह्मण में इस ऋचा का अधियज्ञ तथा अधिदैव व्याख्यान उपदिष्ट है । लक्ष्मण, ब्रह्मज्योतिर्मय आप दोनों अविद्यात्मक रात्रि के प्रादुर्भूत हों । आप दोनों परमैश्वर्यशाली अथवा समर्थ, उदय करते हैं । श्रीराम तथा लक्ष्मण की ही मित्र एवं परम प्रेमास्पद सबके मित्र श्रीराम! सबके सखा होने के कारण भी यह सिद्ध है । हे समस्त शत्रुओं के निवारक आरूढ होकर रक्षणीय शम - दम आदि गुणों की सेना को तथा खण्डनीय संहति को, अथवा भगवत्परायण तत्त्वज्ञ को, दीन नास्तिक वृत्ति वाले अनुग्रह दृष्टि की वर्षा से कृतार्थं करें तथा नास्तिक को निग्रहात्मक क्रूर अध्यात्मपक्ष में अर्थ इस प्रकार है - हे श्रीराम तथा समाप्त होने पर अथवा उस कारण से मेरे हृदयरूपी भवन में अनन्त ब्रह्माण्ड के कल्याण के लिये सूर्यं तथा चन्द्र का भी वरुण के रूप में स्तुति की जाती है कि हे सम्पूर्ण प्राणियों के कारण श्रीराम ही सबके मित्र हैं । ' द्वा सुपर्णा ' इत्यादि श्रुति के लक्ष्मण, आप दोनों भक्तों के हृदयरूपी भवन में प्रतिकूल काम - क्रोध आदि अवगुणों की जन को निरीक्षित करें । आस्तिक को दृष्टि से विनष्ट करें ।
पृष्ठ 385
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० १६-१७ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ३३१ दयानन्दस्तु - ' हे उपदेशक मित्र सर्वसुहृत्! यतस्त्वं मित्रोऽसि सुखप्रदोऽसि, हे वरुण शत्रुच्छेदक सेनापते! यतस्त्वं वरुणोऽसि सर्वोत्तमोऽसि ततस्तौ युवां गर्तमुपदिश्यमानस्य गृहमारोहतम् । अदितिमविनाशिनं पदार्थ दिति नाशवन्तं च चक्षाथाम् उपदिशेताम् । हे हिरण्यरूपौ ज्योतिःस्वरूपौ! उभौ इन्द्रो परमैश्वर्यकारको यथा विरोके विविधतया रुचिकरे व्यवहारे सूर्यश्च चन्द्र इव उषसः प्रभातान् विभातः, तथा युवामुदिथ उद् इथः प्राप्नुथः, विद्याः प्रभातम् ' इति, तदपि यत्किचित्, मित्रपदस्य सुहृदर्थत्वे वरुणपदस्य च सेनापत्यर्थत्वे मानाभावात् । न च तयोरुपदिश्यमानस्य गृहगमनं सम्भवति, उपदिश्यमानानां बाहुल्येन तदसम्भवात् । न च प्रतिगृहं गत्वोपदेशो युक्तः । सेनापतेश्च गृहगमनं किमर्थम्? न तयोर्हिरण्यरूपत्वं सम्भवति, न वा तयोः सूर्यचन्द्रतुल्यत्वं सम्भवति ॥ १६ ॥
सोम॑स्य त्वा द्यनेनाभिषिञ्चाम्य॒ग्नेर्भ्राज॑सा॒ सूर्य॑स्य॒ वच॒सेन्द्रस्येन्द्रि॒येण॑ 1 क्ष॒त्राणा॑ क्ष॒त्र-प॑तिर॒ध्यति॑ वि॒क्षून् पा॑हि ॥ १७ ॥
' स्थितं प्राचमभिषिञ्चति पुरोहितोऽध्वर्युर्वा पुरस्तात् पालाशेन प्रथमं पश्वादितरे द्वितीयेन स्वस्तृतीयेन मित्रयो राजन्यो वैश्यचतुर्थेन सोमस्य त्वा द्युम्नेनेति प्रतिमन्त्रम्, अभिषिचामीति सर्वत्र साकाङ्क्षत्वात्, क्षत्राणां क्षत्रपतिरेधीरिति च, इमममुष्येति च प्रथमो देवसूवत् ' ( का ० श्री ० १५।५।२८-३१ ) । यजमानस्य पुरस्तादवस्थितः पुरोहितोऽध्वर्युर्वा प्राङ्मुखमूर्ध्वबाहुं रुक्मसहितव्याघ्रचर्मणि तिष्ठन्तं यजमानं पालाशेन पात्रेणाभिषिञ्चेत् । यत्र हि पालाशौदुम्बरनैयग्रोधाश्वत्थानि चतुर्विधान्यभिषेकपात्राणि स्थापितानि । इतरे भ्रात्रादयः पश्चादवस्थिता अभिषिः । द्वितीयेनौदुम्बरेण राजभ्राता, तृतीयेन नैयग्रोधपात्रेण मित्रत्वेनोपागतः क्षत्रियः, चतुर्थेनाश्वत्थेन पात्रेण वैश्योऽभिषिञ्चेत् । चतुर्विधानामेतेषामभिषेक्तॄणां क्रमेण सोमस्याग्नेः सूर्यस्येन्द्रस्यैते चत्वारो मन्त्रा द्रष्टव्याः । मरुतामोजसेत्ययं चतुर्थमन्त्रशेषः । अभिषिञ्चामीति पदमग्रिमेषु त्रिषु मन्त्रेष्वनुवर्तते । क्षत्राणा-मित्यवयवोऽपि प्रथमादिमन्त्रेषु योज्यः । इमममुष्येति मन्त्रं प्रथमं पुरोहितोऽध्वर्युर्वा देवसूहविः ष्विव नामयुक्तं पठेत् । प्रथमग्रहणादन्येषामिमममुष्येति मन्त्रशेषो न भवति ब्राह्मणानां सोमो राजेति मन्त्रलिङ्गादिति । चतुर्णामपि मन्त्राणां यजमानो देवता । हे यजमान, त्वां सोमस्य चन्द्रस्य द्युम्नेन द्योतनेन तेजसा यशसा वाभिषिवामि, अग्नेर्भ्राजसा दीप्त्या त्वामभिषिवामि, सूर्यस्य वर्चसा शोचिषा त्वामभिषिञ्चामि इन्द्रस्ये-न्द्रियेण वीर्येण त्वामभिषिञ्चामीति, मरुतामोजसा बलेन त्वामभिषिञ्चामीत्येवं सर्वैरभिषिक्तः सन् क्षत्राणां स्वामी दयानन्द द्वारा उल्लिखित अर्थ में मित्र शब्द का सुहृद् अर्थ तथा वरुण शब्द का सेनापति अर्थ करने में कोई प्रमाण न होने के कारण अनौचित्य है । फिर उन दोनों के द्वारा उपदेशार्ह व्यक्ति के घर जाना सम्भव नहीं है, क्योंकि उपदिश्यमान अनेक हैं । प्रत्येक के घर में जाकर उपदेश भी असम्भव है । सेनापति का घर जाना भी क्यों होगा? उन दोनों का स्वर्णरूप होना भी असम्भव है तथा सूर्यं एवं चन्द्रमा के समान होना भी सम्भव नहीं है ॥ १६ ॥
मन्त्रार्थ हे यजमान! चन्द्रमा की कान्ति से मैं तुम्हारा अभिषेक करता हूँ । अभिषिक्त होने के उपरान्त तुम क्षत्रियों के राजाधिराज होकर सब प्रकार की समृद्धि से परिपूर्ण हो जाओ । शत्रुओं के द्वारा चलाये गये बाणों से दूर रह कर तुम प्रजा का पालन करो ॥ १७ ॥
भाष्यसार -- कात्यायन श्रौतसूत्र ( १५ / ५ / २८-३१ ) में उल्लिखित याज्ञिक विनियोग के अनुसार ' सोमस्य त्वा ' इस कण्डिका के मन्त्रों से अध्वर्यु अथवा पुरोहित, राजभ्राता, मित्र क्षत्रिय तथा वैश्य क्रमशः पलाश, गूलर, न्यग्रोध तथा पीपल के काष्ठ से निर्मित अभिषेकपात्रों के द्वारा व्याघ्र के चर्म पर खड़े हुए ऊर्ध्वबाहु यजमान का अभिषेक
पृष्ठ 386
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३३२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १० क्षत्रपतिः सर्वेषां क्षत्रियाणामधिपतिरेधि क्षत्रियेश्वरो भव, अतिदिद्यून् पाहि द्यन्ति खण्डयन्तीति दिद्यवो बाणा, ' दो अवखण्डने ', ' इषवो वै दिद्यव: ' ( श ० ५ | ४ | २/२ ) इति श्रुतेः तानतिक्रम्य शत्रुप्रयुक्तानिष्वा -दीनवखण्डनसामर्थ्ययुक्तान् बाधकानपवार्य इमं यजमानं हे सोम, पाहि । यद्वा शत्रुप्रयुक्तानि घातकान्यस्त्र-शस्त्राण्यपसार्य त्वं सर्वां भुवं पालय । अध्यात्मपक्षे हे राम, त्वा त्वां सोमस्य चन्द्रस्य द्युम्नेन द्योतनेनाभिषिञ्चामि । तमेव भ्राताऽभिषिचति । अग्ने जसा दीप्त्या त्वामभिषिञ्चामि । मित्रभूतः क्षत्रियोऽभिषिञ्चति । सूर्यस्य वर्चसा शोचिषाऽभिषिचामि । वैश्योऽभिषिञ्चति । इन्द्रस्येन्द्रियेण वीर्येण त्वामभिषिञ्चामि । महतामोजसा बलेन त्वामभिषिचामीति । हे राघवेन्द्र, त्वं सर्वाधिपतिरपि सन् क्षत्राणां क्षत्रपतिः सन्नेवमभिषिक्तः क्षत्रियादीनामधिपतिरेधि भव । अतिदिन अवखण्डनसामर्थ्ययुक्तानतीत्यातिक्रम्यापसार्य एनं यजमानं हे देववैद्य पाहि पालय । यद्वा शत्रुप्रयुक्तान् बाणादीनपवार्य हे राम, त्वं पाहि सर्वा भुवं पालय । दयानन्दस्तु - ' हे राजन् यथाहं यं त्वां सोमस्येव चन्द्रस्येव द्युम्नेन यशः प्रकाशेन, अग्नेरिव भ्राजसा तेजसा सूर्यस्येव वर्चसा अध्ययनेन, इन्द्रस्येव विद्युत इव इन्द्रियेण मनआदिनाऽभिषिष्वामि । तथा स त्वं क्षत्राणां क्षत्र कुलोद्गतानां क्षत्रपतिः, एधि भव । दिद्यून् सर्वविद्याधर्मप्रकाशकान् व्यवहारान् पाहि सततं रक्ष ' इति, तदपि दुष्टं व्याख्यानम्, श्रुतिसूत्रविरोधात् । ताभ्यां हि राजसूययजमानभूतक्षत्रियस्याभिषेकेऽस्य मन्त्रस्य विनियोग उक्तः । श्रुतौ -- ' इषवो वै दिद्यव: ' ( श ० ५२४१२ २ ) इति दिद्युपदं व्याख्यातम् ॥ १७ ॥
इ॒मं देवा असपत्न संबध्वं महते क्ष॒त्राय॑ महते ज्यैष्ठया॑य महते जान॑राज्या॒येन्द्र॑स्ये-न्द्रि॒याय॑ । इ॒मम॒मुष्य॑ पु॒त्रम॒मुष्ये॑ पु॒त्रम॒स्यै वश ए॒ष वऽमी राजा॒ सोम॒ोऽस्माकं॑ ब्राह्मणानार्थे राजा ॥ १८ ॥
करते हैं । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थ उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थं इस प्रकार है— हे श्रीराम, चन्द्रमा की द्युति से आपका अभिषेक करता हूँ । साधक का भ्राता अभिषेक करता है- अग्नि की दीप्ति से आपका अभिषिश्चन करता हूँ । मित्र क्षत्रिय अभिषेक करता है -सूर्य के तेज से आपका अभिषिञ्जन करता हूँ । वैश्य अभिषेक करता है - इन्द्र के बल से, महापुरुषों के ओज से आपका अभिषेक करता हूँ । हे राघवेन्द्र, आप सबके स्वामी होते हुए भी राजाओं के क्षत्रपति होकर इस प्रकार अभिषिक्त होते हुए क्षत्रियादि के अधिपति हों । अवखण्डन के सामर्थ्य से युक्त दुष्ट जीवों का अपसारण करके इस यजमान की रक्षा करें । अथवा शत्रु के बाण आदि का निराकरण करके हे श्रीराम, आप सम्पूर्ण भूमण्डल का पालन कीजिये । स्वामी दयानन्द की व्याख्या श्रुति तथा सूत्र के वचनों से विरुद्ध होने के कारण असंगत है । उन वचनों के द्वारा राजसूय के यजमान क्षत्रिय के अभिषेक में इस मन्त्र का विनियोग उपदिष्ट है | श्रुति में तो ' बाण ही दिद्यु हैं ' इस प्रकार दिपद की व्याख्या की गई है ॥ १७ ॥
मन्त्रार्थ - हे सुहवि देवगण! अमुक पिता के पुत्र, अमुक देवी के पुत्र, अमुक नाम वाले इस यजमान को महान् क्षत्रिय धर्म की प्राप्ति के क्रिये महान् ज्येष्ठत्व की प्राप्ति के लिये, बड़े जानराज्य की प्राप्ति के लिये, इन्द्र के ऐश्वर्य के लिये, अमुक जाति की प्रजा के पालन के लिये आप लोग प्रेरित करें । इसके सारे शत्रुओं का नाश आप कर दें । हे देशवासी
प्रजाजनों, यह तुम्हारा राजा है । हम ब्राह्मणों का राजा तो सोम है ॥ १८ ॥
पृष्ठ 387
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म०१८-१९ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता का पूर्व ( ९ ४ इत्यत्र ) व्याख्याता । ३३३ अध्यात्मपक्षेऽपि पूर्वतन एवार्थः । य एष उपदेशकः सेनेशो वा वोऽस्माकं च दयानन्दस्तु - ' हे देवा वेदशास्त्रविदः सेनापतयो वा शुभगुणैः यूयं प्रसिद्धो राजास्ति, तमिमममुष्य पुत्रं ब्राह्मणानां राजास्ति, येऽमी राजपुरुषाः सन्ति तेषां प्रजाया सोमः महते सत्कर्तव्याय क्षत्राय क्षत्रियकुलाय महते राजपुत्रस्य तनयममुष्या राजपुत्र्याः पुत्रमस्यै विशे जनानां राज्ञां माण्डलिकानामुपरि प्रभावाय, इन्द्रस्य ज्यैष्ठ्याय विद्याधर्मवृद्धानां भावाय, महते जानराज्याय सुवध्वं प्रेर्ध्वम् ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, ऐश्वर्ययुक्तस्य धनिकस्य इन्द्रियान धनवर्धनाय असपत्नमजातशत्रं सभापतिश्च प्रजाकर्तृकनिर्वाचनेन सिद्ध्यति । अपसिद्धान्तापातात् । त्वद्रीत्या सभापतिरेव राजा भवति ॥ अत एव राजपुत्रस्य राजपुत्र्या वा पुत्र न च सभापतिपुत्र एव सभापतिर्भवति, तथात्वे राजतन्त्रत्वापत्तेः । श्रुतिसूत्रविरोधस्तु पूर्ववदेव इत्यप्यसङ्गतमेव, निर्वाचन सिद्धस्य क्षमापते राजपुत्र्याः पुत्रत्वानियमात् बोद्धव्यः ॥ १८ ॥
आव॑वृत्रनध॒रागुद॑क्ता प्र पर्व॑तस्य वृष॒भस्य॑ पृ॒ष्ठान्नाव॑श्वरन्ति स्व॒सिच॑ इया॒नाः । ता विष्णोः क्रान्तमसि ॥ १ ९ ॥ अर्हिर्बंध्न्य॒ मन॒ रोष॑माणाः । विष्णविक्रमणमसि विष्णोविक्रान्तमसि W 3 यजमानः कण्डूयन्या ' कण्डूयन्याभिषेकेण प्रलिम्पते प्र पर्वतस्येति ' ( का ० श्रो ० १५/६ प्र पर्वतस्येति ८ ) । मन्त्रेण । अब्देवत्या कृष्णविषाणया स्वशरीरलग्नेन अभिषेकोदकेन सर्वं स्वशरीरं प्रलिम्पेत् पर्वत इति मेघनामसु ( निघ ० १ | १० | ९ ), त्रिष्टुप् । या आपो वृषभस्य वर्षणक्षमस्य पर्वतस्य मेघस्य, यजमानशरीरं सिवन्तीति स्वसिचः, इयाना पृष्ठात्, नावो नाव्याः प्रचरन्ति । कीदृश्यः? स्वसिचः स्वमात्मीयं, उत्पूर्वस्याञ्चतेर्निष्ठायां रूपम् । इदानीम् गच्छन्त्यः, बाहुल्येन सर्वत्र प्रवहन्त्यः, ता आप उदक्ता बुध्नस्य उत्क्षिप्ताः पादस्याग्रभागो बुध्न्यस्तं शिरःप्रभृतिपाद-अधराग् अधोभागे अहिर्बुध्न्यम्, अहिरुत्तमाङ्गमारभ्य बुध्न्यं भाष्यसार - ' इमं देवा: ' इस कण्डिका की व्याख्या पहले ( ९ १४ ) की जा चुकी है । अध्यात्मपक्ष में भी पूर्व की भांति ही अर्थयोजना है । होने के कारण निरर्थक है । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रणीत व्याख्या स्वयं अपने ही सिद्धान्त को खण्डित करने वाली होता है । सभापति का पुत्र ही उस मत में सभापति ही राजा होता है । प्रजाओं के द्वारा निर्वाचन से सभापति प्रतिष्ठित ' राजा के पुत्र का पुत्र अथवा सभापति नहीं होता, क्योंकि वैसा होने पर राजतन्त्र आपतित हो जायगा । इस कारण का पुत्र ही हो, यह नियम नहीं राजा की पुत्री का पुत्र ' यह कहना असंगत ही है । निर्वाचन से साधित सभापति राजपुत्री ॥ है । श्रुति तथा सूत्र वाक्यों का विरोध तो पूर्व की भाँति ही समझना चाहिये ॥ १८ करने वाले मन्त्रार्थ -- स्वयं सारे विश्व को सींचने वाले, गमनशील, प्रशंसा को प्राप्त करने वाले, जल की वर्षा पहले ऊपर अन्तरिक्ष जलदेवता पर्वत के पृष्ठ से आदित्य मण्डल की ओर गमन करते हैं । आहुति के परिणामभूत जल प्राप्त होते हैं । यह सब विष्णु के पराक्रम से हो में जाते हैं और फिर मेघों का अनुसरण करते हुए नीचे भूमि को संभव हो पाता है ॥ १ ९ ॥ सिञ्चित भाष्यसार — ' प्र पर्वतस्य ' इस कण्डिका के मन्त्रों से यजमान द्वारा कृष्णमृग के यह सींग याज्ञिक से अपने विनियोग शरीर पर कात्यायन अभिषेक - जल का लेपन तथा व्याघ्र के चमं पर तीन बार पादप्रक्षेप किया जाता है ।
पृष्ठ 388
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३३४ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ] १० पर्यन्तम् अनु अनुक्रमेण रीयमाणा लेपरूपेण स्रवन्त्यः, आववृत्रन् यजमानशरीरं सम्यगावृत्य स्थितास्तिष्ठन्ति -इत्याध्यात्मकोऽर्थः । आधिदैविकस्तु - पर्वत आदित्यस्तस्य वृषभस्य पृष्ठाद् इयाना निर्गच्छन्त्य इति । नाव नाव्या आपश्चरन्ति, ' नाव्या उ एव यजुष्मत्य इष्टकाः ' इत्युपक्रम्य ' पष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतान्यादित्यं नाव्या अभिक्षरन्ति ' ( श ० १० | ५ | ४ | १४ ) इति श्रुतेः । ताः प्रावृट्काले आववृत्रन् आवर्तन्ते अधराग् आदित्यमण्डलाद् भूमि प्रति अधोगमनशीला उदक ताः पूर्वं भूमेः सकाशाद् आदित्यमण्डलं प्रति उदग् ऊर्ध्वगमनशीला अहिं मेघं बुध्नमन्तरिक्षं तत्र भवं बुध्न्यं मध्यमस्थानमनुरीयमाणा अनुप्रविश्य तान्निर्गच्छन्त्य भूमि प्राप्नुवन्तीति शेष इति काण्वशाखीयशतपथीयभाष्ये सायणाचार्यः । उव्वाचार्यरीत्या तु या एता आहुतिपरिणामभूता आप:, ता पर्वतस्य पर्ववतः पथिकस्याग्नेः पर्वाणि विद्यन्ते यस्य स पर्वतस्तस्य । ' तप् पर्वमरुद्भ्याम् ' ( पा ० सू ० ५ | २ | १२१ वा ० ) इति तप्प्रत्ययः । अग्निर्हि पौर्णमास्यमावस्याचातुर्मास्यादिभिः पर्वभिः पर्ववान् भवति । वृषभस्य वर्षणशीलस्य पृष्ठात् उत्थायेति शेषः । नाव नूयन्ते स्यन्ते स्तोत्र - शस्त्र - होम - मन्त्रैरिति नावः । यद्वा नुदन्ति प्रेरयन्ति फलप्राप्त्यै यास्ता नावः । ' ग्लानुदिभ्यां डौ: ' ( उ ० २।६४ ) इति नुदडौंप्रत्ययः । आहुतिपरिणामता आपः प्रचरन्ति गच्छन्त्यादित्यमण्डलं प्रति । स्वसिचः स्वयमेव विश्वं सिञ्चन्तीति स्वसिचः । इयाना यन्तीत्येवंशीला गमनशीलाः, ' इण् गतौ ' इति धातो: ' ताच्छील्य - वयो - वचन शक्तिषु चानश् ' ( पा ० सू ० ३ | २ | १२ ९ ) इति चानशि रूपम् । ताहि आदित्यमण्डलं प्राप्य मध्यस्थानमन्तरिक्षमागच्छन्ति, मध्यस्थानादन्तरिक्षात् पृथिवीमागच्छन्ति, अग्नी प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ' ( म ० स्मृ ० ३।७६ ) इति मनुस्मरणात् । आदित्यमण्डलं प्राप्य ता आववृत्रन् आवर्तन्ते । वृतेणिजन्ताल्लुङि रूपम् । रमागमश्छान्दसः । अधराग् अधराञ्चना उदक्ता उन्दनेन क्लेदनेन स्तम्भनेनाभ्यक्ताः, ' उन्दी क्लेदने ', ऊर्ध्वमक्ता वा बुन्यं बुध्नमन्तरिक्षं तत्र भवो बुध्न्यस्तं मध्यमस्थानगतम्, अहिं मेघम्, अनुरीयमाणा अनुप्रविश्य मेघच्छिद्रैर्गच्छन्त्य आपो भूमि प्राप्नुवन्तीति शेषः । रीयतिर्गत्यर्थः । यद्वा वृषभस्य वर्षितुः पर्वतस्य आदित्यस्य पृष्ठादियाना निर्गच्छन्त्यो नावः स्तोतुमर्हा आपः प्रचरन्ति सर्वतो गच्छन्ति । कथंभूता आपः? स्वसिचः स्वयं सिक्ताः, नाव्या आदित्यादुपरिष्टादापो नाव्या उच्यन्ते । ' नाव्या उ एव यजुष्मत्य इष्टका: ' ( श ० १० | ५ | ४ | ४ ) इत्युपक्रम्य षष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतान्यादित्यं नाव्या अभिक्षरन्ति ' इत्याह । ता उदक्ता व्यक्ताः सत्यो बुध्न्यमन्तरिक्षस्थमहिं मेघमनुरीयमाणा अनुप्रविश्य गच्छन्त्यः सत्यः प्रावृट्काले अधराग् अधस्ताद् भूमिं प्रति आववृत्रन् आवर्तन्ते आगच्छन्ति । कीदृश्य आपः? अधराग् अधराञ्चना उदक्ता व्यक्ता अहिं मेघं बुध्न्यमनुरीयमाणा अनुप्रविश्य सुषिरैरनुगच्छन्त्य इति । काण्वभाष्ये तु—– वृषभस्य वर्षणसमर्थस्य पर्वतसदृशस्य मेघस्य पृष्ठादुपरिभावाद् इयाना गच्छन्त्यो वहन्त्यो नावो नौतार्या बहुला आपश्चरन्ति । कीदृश्यस्ताः? स्वसिचः स्वमात्मीयं यजमानक्षेत्र सिञ्चन्तीति स्वसिचः | अहिः, न हीयत इत्यहिरुत्तमाङ्गम्, बुध्नस्य पादस्याग्रभागो बुध्न्यः तं शिरःप्रभृति पादाग्रपर्यन्तमनुक्रमेण रीयमाणा गच्छन्त्यस्ता अपि अधराग् अधोगता आववृत्रन् पुनः पुनरावृत्य स्थिताः, तादृश्य उदध्वं गता इति । श्रौतसूत्र ( १५1३1८ ) में प्रतिपादित है । तैत्तिरीय संहिता तथा शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है! मन्त्रार्थ इस प्रकार है -- जो नौका के योग्य जलधाराएँ मेघमण्डल से चलती हैं तथा यजमान को सिञ्चित करती हुई गमन करती हैं, वे ही जलराशियाँ प्रक्षिप्त होकर अधोलोक में ऊपर के अंग से प्रारम्भ कर शरीर के पादाग्र भाग तक,
पृष्ठ 389
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० १ ९ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ३३५ उव्वटरीत्या - पर्वतस्य हिमालयादेः, वृषभस्य सेक्तः पृष्ठाद् इयाना नावो नावा तार्या गङ्गाद्या महानद्यः प्रचरन्ति । स्वसिचः स्वयं सिक्तास्ता एव राजसूययाजिनोऽर्थाय आवर्तन्ते । अभिषेकपात्रेषु गृह्यमाणा उदक्ता उत्क्षिप्ता अधराग् अधराञ्चना अहिम् अहन्तारं यजमानं शत्रूणां बुध्न्यं बुध्ने मूले भवं प्रधानं यजमान-मनुरीयमाणाः प्रत्यनुसिच्यमानास्ता आववृत्रन्निति सम्बन्धः । ' चर्मणि त्रिविक्रमयति विष्णोरिति प्रतिमन्त्रम् ' ( का ० श्र ० १५ / ६ / ९ ) । अध्वर्युर्यजमानेन व्याघ्रचर्मणि त्रिभिर्मन्त्रैस्त्रिवारं पादप्रक्षेपं कारयेत् । त्रीणि यजूंषि यजमानदेवत्यानि । हे मदीय प्रथमप्रक्रम, त्वं विष्णोर्व्यापनशीलस्य यज्ञपुरुषस्य परमेश्वरस्य त्रिविक्रमावतारधारिणो विक्रमणं प्रथमपादप्रक्षेपेण जितो, मूलात्मकोऽसि । हे द्वितीयप्रक्रम, त्वं विष्णोविक्रान्तं द्वितीयपादप्रक्षेपेण जितमन्तरिक्षमसि । हे तृतीयप्रक्रम त्वं विष्णोः क्रान्तं तृतीयपादप्रक्षेपेण जितं त्रिविष्टपमसि । इदं मन्त्रत्रयं लोकत्रयजये हेतुभूतम्, ' विष्णुक्रमान् क्रमते विष्णुरेव भूत्वेमाँल्लोकानभिजयतीति । इमे वै लोका विष्णोविक्रान्तं विष्णोर्विक्रमणं विष्णोः क्रान्तम् ' ( तै ० सं ० ५।४।२६ ) इति श्रुतेः । अत्रैव ब्राह्मणम् – ‘ अथैतमभिषेकम् । कृष्णविषाणयाऽनुविमृष्टे वीर्यं वा एतदपा " रसः संभृतो भवति येनैनमेतदभिषिञ्चतीदं मे वीर्य, सर्वमात्मानमुपस्पृशादिति तस्माद्वा अनुविमृष्टे ' ( श ० ५।४।२1४ ) । अभिषेक-जलस्य प्रलेपं विधत्ते - अनुविमृष्ट इति । एवं क्रियमाणमभिषेकं स्वदेहपतितमभिषेव जलं कृष्णविषाणया कण्डूयन्या अनुविमृष्ठे प्रलिम्पति यजमानः । तमिमं वीर्यसम्पादनरूपेण प्रशंसति - वीयं वा इति । इदमभिषेक-जलरूपं वीर्यं मे मम सर्वमात्मानं उपस्पृशात् उपस्पृशत्विति बुद्धया विमार्जनं कुर्यादित्यर्थः । ' सोऽनुविमृष्टे । पशूनतिष्ठावैवं वा एष इद, सर्वमतितिष्ठत्यर्वा -प्र पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठादिति यथाऽयं पर्वतोऽतिष्ठावा यथर्षभः गेवास्मादिदथ् सर्वं भवति यो राजसूयेन यजते तस्मादाह प्र पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठान्नावश्चरन्ति स्वसिच इयानाः । ता आववृत्रन्नधरागुदक्ता अहिं बुध्न्यमनुरीयमाणा इति ' ( श ० ५।४।२।५ ) | मन्त्रगत प्रथमपादस्य तात्पर्यमाह -- यथायमिति । यथा पर्वतोऽतिष्ठावा सर्वमतिक्रम्य स्थाता तिष्ठते, ' ष्ठा गतिनिवृत्तौ ' इति धातोः ' मातो मनिन् ' ( पा ० सू ० ३ | २ | ७४ ) इत्यादिना वनिप् यथा च ऋषभो गवेन्द्रः सर्वान् पशूनतिक्रम्य तिष्ठति, एवमेष राजा सर्वस्योपरि भवति । अस्माद् यजमानाद् इदं सर्वमर्वाग् भवति, तस्मात् प्र पर्वतस्येति पाठः प्रशस्त इत्यर्थं । तदनुगुणं च मन्त्रव्याख्यानमुक्तमेव । ' अथैनमन्तरेव शार्दूलचर्मणि । विष्णुक्रमान् क्रमयति विष्णोर्विक्रमणमसि विष्णोः क्रान्तमसीतीमे वै लोका विष्णोविक्रमणं विष्णोविक्रान्तं विष्णोः क्रान्तं तदिमानेव लोकान् समारुह्य सर्वमेवेदमुपर्युपरि भवत्यर्वागे -तस्मादिदः सर्वं भवति ' ( श ० ५।४।२२६ ) । शार्दूलचर्ममध्य एव विष्णुक्रमणं विधत्ते - अथैनमन्तरेवेति । तत्र मन्त्रत्रयं विधत्ते - विष्णोविक्रमणमिति । एकैकस्य क्रमणस्यैकैको मन्त्रः । विष्णोर्यज्ञस्य यच्च विक्रमणं यच्च विक्रान्तं यच्च क्रान्तम्, तत्सर्वं त्वमसीति योजनीयम् । क्रमणत्रयं लोकत्रयात्मना प्रशंसति - इमे वै लोका इति । अर्थात् सिर से पैर तक क्रमशः संलिप्त होती हुईं यजमान के शरीर को भलीभाँति व्याप्त करती हैं । यह आध्यात्मिक अर्थ है । इसी प्रकार काण्व शतपथ के भाष्य में सायणाचार्य ने आधिदैविक अर्थ भी किया है । उव्वटाचार्य के तथा काण्व संहिता के भाष्य में भी विविध अर्थ प्रतिपादित हैं । कण्डिका के तृतीय अवसान का अर्थ इस प्रकार है- हे मेरे प्रथम पादप्रक्षेप! तुम व्यापक, यज्ञपुरुष, परमेश्वर, त्रिविक्रमावतार धारण करने वाले विष्णु के प्रथम पादन्यास के द्वारा जीते गये भूलोकात्मक हो । हे द्वितीय पादन्यास! तुम विष्णु के द्वितीय पादन्यास के द्वारा विजित अन्तरिक्ष लोक हो । हे तृतीय पादन्यास! तुम विष्णु के तीसरे पादन्यास से जीते गये स्वर्गं लोक हो । ये तीन मन्त्र तीनों लोकों की विजय के कारणभूत हैं ।
पृष्ठ 390
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३३६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १० अध्यात्मपक्षे - एतत्पक्षीयव्याख्यानं पूर्वव्याख्यानेनैव गतार्थम् । दयानन्दस्तु - ' हे राजशिल्पिन् याः स्वसिचो याः स्वैर्जनैर्जलेन सिच्यन्ते, ता इयाना गन्त्र्य उदक्ताः नावः पुनरूध्वं गच्छन्त्यः, अहि मेघं बुध्न्यं बुध्नेऽन्तरिक्षे भवम्, अनु पश्चाद् रीयमाणाश्चालनेन गच्छन्त्यो सागरोपरि नाव इव विमानानि वृषभस्य वर्षकस्य पर्वतस्य मेघस्य पृष्ठादुपरिभागात् विविधतया प्रचरन्ति, क्रान्तमसि याभिस्त्वं विष्णोर्व्यापकस्येश्वरस्य विक्रमणं विक्रमतेऽस्मिस्तद् विष्णोर्व्यापकस्य वायोविक्रान्तं विष्णोर्विद्युद्वस्तुनः क्रान्तं क्रमणाधिकरणमसि । या अधराग् मेघादधस्ताद् आववृत्रन् अर्वाचीनो सम्बोध्यत्वे वृत्र इवाचरन् प्रमाणा-, अत्राचारे सुबन्तात् क्विप्, तास्त्वं साध्नुहि ' इति, तदपि निरर्थकमेव, मन्त्रे राजशिल्पिनः भावात् । विमान - नौकादिनिर्माणविधान कल्पनापि निर्मूलैव, तथाविधानस्याफलपर्यवसायित्वात् । नह्येतावद्भिः शब्दैः कश्चिदपि शिल्पिवरोऽपि यानादीनि निर्मातुं प्रभवति ॥ १ ९ ॥ प्रजा॑यते॒ न त्वदे॒तान्य॒न्यो विश्वा॑ रू॒पाणि॒ परि॒ ता ब॑भूव । यत्मास्ते जुहुमस्तम्भों अस्त्व॒यम॒मुष्य॑ पि॒तासाव॒स्य पि॒ता व॒य ì स्या॑म॒ पत॑यो रय॒णाशं॒ स्वाहा॑ । रुद्र॒ यत्ते॒ क्रिवि॒ पर नाम॒ तस्मि॑न् इ॒तम॑स्य॒मे॒ष्टम॑सि॒ स्वाहा॑ ॥ २० ॥
' शालाद्वार्ये जुहोति पुत्रेऽन्वारब्धे प्रजापत इति ' ( का ० श्र ० १५६ । ११ ) पिता । अध्वर्युः इत्यत्र पुत्रेऽन्वारब्धे अयं रामो सकृद्गृहीतमाज्यं शालाद्वार्येऽग्नौ जुहुयात् । तत्र प्रजापत इति मन्त्रे अयममुष्य नामोच्चारणं कुर्यादध्वर्युः । दशरथस्य पिता इत्येवं पितृशब्दं पुत्रे कृत्वा पश्चाद् असावस्य पिता यथायथं तृतीयचतुर्थपादमध्येऽ-पुत्रे पुत्रशब्दः पितरि पितृशब्द इति यथायथम् । प्रजापतिदेवत्या त्रिष्टुप,, तान्येतान्युत्पन्नानि यजुर्मंध्या विश्वा विश्वानि यममुष्येति यजुर्युक्ता । हे प्रजापते, त्वत् त्वत्तोऽन्यः कोऽपि देवताविशेषः परिभवितुं नियन्तुं समर्थो सर्वाणि रूपाणि नानाजातीयानि वर्तमान भूत - भविष्यत्कालविषयाणि न परिबभूव अध्यात्मपक्ष में पूर्वोक्त व्याख्यान से ही इस पक्ष की व्याख्या भी गतार्थ हो जाती है । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित व्याख्यान, मन्त्र में राजशिल्पी को संबोधित करने में कोई प्रमाण न होने के इस प्रकार का कारण निरर्थक ही है । विमान, नौका आदि के निर्माणविधान की कल्पना भी आदि मूलरहित का निर्माण है, क्योंकि करने में समर्थ नहीं विधान फलजनक नहीं है । केवल इतने से शब्दों से कोई श्रेष्ठ शिल्पी भी यान हो सकता ॥ १ ९ ॥ मन्त्रार्थ - हे प्रजापते, हे परमात्मन्! आपके सिवाय अन्य कोई भी सम्पूर्ण प्रजा का पालन आदि कार्य, नाना-है । जिस कामना से जातीय, वर्तमान, भूत और भविष्य काल के प्राणियों के सृजन पालन और संहार में समर्थ नहीं यह पितृत्व घर-आपके निमित्त हम हवन करने हैं, हमारी वे सारी कामनाएँ पूर्ण हों । यह अमुक का पिता है, इसका । यह आहुति स्थायी रहे, अर्थात् इसके वंश में सन्तति का क्रम निरन्तर चलता रहे । यह अपरिमित ऐश्वयं का स्वामी हो भली प्रकार गृहीत हो । हे रुद्रदेव, आपका प्रलयकारी दुष्टनाशक उत्कृष्ट नाम है । यह हवि उस रुद्र बनें देवता , यह को प्राप्त हो । आपके लिये हम अपने घर में प्रतिदिन आहुति देते हैं । इस कारण आप सदा हमारे उपकारक महति भली प्रकार गृहीत हो ॥ २० ॥
में भाष्यसार --- ' प्रजापते ' इस कण्डिका के मन्त्रों से शालाद्वार्यं अग्नि में घृत का हवन तथा आग्नीध्रीय अग्मि