वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 411–420

म ० २८ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता ३५७ मामन्त्रयते । ब्रह्मा त्वं वरुणोऽसि सत्योजा इति प्रत्याह । पुनर्यजमानो ब्रह्मन्निति ब्रह्माणमामन्त्रयते त्वं, ब्रह्मासि ब्रह्मा च त्वं ब्रह्मासि, इन्द्रोऽसि विशोजा इत्याह । पुनर्यजमानो ब्रह्मन्नित्यामन्त्रयते ब्रह्माणम् पञ्चमं प्रतिवचनमादिनैव , ब्रह्मा त्वं रुद्रोऽसि सुशेव इत्याह । ' आदिनैवान्त्यम् ' ( का ० श्र ० १५७१ ९ ) । अन्त्यं -- स ब्रह्मन्नित्यादिना । ब्रह्मासीत्येतावतैव मन्त्रेण कार्यं ब्रह्मणेति इति सूत्रार्थः । तदिदं क्रमेण विधत्ते ब्रह्मासि स ब्रह्मन्नित्येव प्रथममामन्त्रयते । प्रथमं पूर्वम् । प्रथमप्रतिवचनमन्त्रस्यार्थः - हे यजमान, त्वं सत्यप्रसवो यथार्थाभ्यनुज्ञः सवितासीति प्रथममामन्त्रयितारं सुन्वतं ब्रह्मा प्रतिब्रूयात् । सवित्रादिवाचकैर्मन्त्रैः प्रतिवचनेन यजमानं तत्तद्देवतात्मकत्वेन कृतवान् भवति । वीर्यमेवास्मिन्नेतद्दधाति । ' ब्रह्मन्नित्येव द्वितीयमामन्त्रयते । त्वं ब्रह्मासीतीतरः प्रत्याह वरुणोऽसि सत्यौजा इति वीर्यमेवास्मिन्ने-तद्दधाति वरुणमेव सत्योजसं करोति ' ( श ० ५ | ४ | ४ | १० ) । ' ब्रह्मन्नित्येव तृतीयमामन्त्रयते । त्वं ब्रह्मासीतीतरः प्रत्याहेन्द्रोऽसि विशौजा इति वीर्यमेवास्मिन्नेतद्दधातीन्द्रमेव विशोजसं करोति ' ( श ० ५ | ४ | ४ | ११ ) | ' ब्रह्मन्नित्येव तस्मादेष चतुर्थमामन्त्रयते रुद्रोऽसि सुशेव इति तद्वीर्याण्येवास्मिन्नेतत्पूर्वाणि दधात्यथैनमेतच्छ्मयत्येव सत्यौजाः सर्वस्येशानो मृडयति यदेन शमयति ' ( श ० ५ | ४ | ४ | १२ ) । द्वितीयादिमन्त्रेषु त्वं ब्रह्मासीति पूर्ववत् ॥ देवतापक्षे सत्यवीर्यः, वरुणो विक्षु प्रजासु ओजो बलं यस्य, यद्वा विश एवौजो यस्येति तादृश इन्द्रोऽसि । मरुतो विशस्तदात्मकाः । राजपक्षे प्रजाः । सुशेवः सुमुखो रुद्रोऽसि । रुद्रस्य सुशेवत्वं प्रशंसति शमयति - तद्वीर्याणीति वीर्यबन्तमेनं ईशानस्य सर्वसुखकरत्वात् तद्युक्तमन्त्रप्रतिवचनेन यजमाने स्थापितानि वीर्याणि । त्वं ब्रह्मासीतीतरोऽनिरुक्तं करोति, रुद्रोऽसि सुशेव इति सुखत्वप्रतिपादनात् । ' ब्रह्मन्नित्येव पञ्चममामन्त्रयते वा अनिरुक्तं प्रत्याह परिमितं वै निरुक्तं तत्परिमितमेवास्मिन्नेतत्पूर्वं वीर्यं दधात्यथानिरुक्तं प्रत्याहापरिमितं | यजमानकर्तृक-तदपरिमितमेवास्मिन्नेतत् सर्वं वीयं दधाति तस्मादत्रानिरुक्तं प्रत्याह ' ( श ० ५ | ४ | देवताविशेषस्य ४ | १३ ) प्रतिपादका-पञ्चमामन्त्रणस्य प्रतिवचने विशेषं दर्शयति - त्वं ब्रह्मासीति । अनिरुक्तं कस्यचिदपि सवितासी-निरुक्तवचनापरिमितमेवास्मिन् वीर्यं दधाति । निःशेषे वक्तुं योग्यं निरुक्तं परिमितम्, तत्पूर्वमन्त्रेषु त्यादिषु कृतम् । अत्रानिरुक्तप्रतिवचने यजमानेऽपरिमितमेव वीर्यं स्थापितवान् भवति । ' अथ सुमङ्गलनामान ५ | ४ | ४ | १४ ), ह्वयति । बहुकार श्रेयस्कर भूयस्करेति य एवंनामा भवति कल्याणमेवैतन्मानुष्यै वाचो वदति ' ( पुरुषमाह्वयेत् । ' बहुकारेति च ह्वयत्येवं नामानम् ' ( का ० श्र ० १५/७ १० ) । यजमानो बहुकारेत्यादिनामानं । बहु करोतीति बहुकारः, यद्वा सुमङ्गलनामानमाहूय बहुकारेति मन्त्रेण यजमानं कीर्तयेत् । पदत्रयं सम्बुद्ध्यन्तम् ( पा ० सू ० ' कर्मण्यण ' ( पा ० सू ० ३।२1१ ) इत्यण् । श्रेयः करोतीति श्रेयस्करः, ' कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु भवति, ३।२।२० ) इति टच् । भूयो भूयो महत्तरं करोतीति भूयस्करः । य एव पुरुषः प्रियङ्करनामा स मानुष्या वाचः कल्याणं सर्वेषां प्रियमेव वदति । I ' अथास्मै ब्राह्मणः स्पयं प्रयच्छति । अध्वर्युर्वा यो वास्य पुरोहितो भवतीन्द्रस्य वज्रोऽसि तेन मे रध्येति वज्रो वै स्फ्यः स एतेन वज्रेण ब्राह्मणो राजानमात्मनोऽबलीया सं कुरुते यो वै राजा ब्राह्मणा-दबलीयानमित्रेभ्यो वै स बलीयान् भवति तदमित्रेभ्य एवैनमेतद्बलीयासं करोति ' ( श ० ५० ४ ४।१५ ) । अत्र कात्यायन उत्तरं तन्त्रं संगृह्य दर्शितवान् - ' स्पयमस्मै प्रयच्छति पुरोहितोऽध्वर्युर्वेन्द्रस्य ० १५।७।११-१२ वज्र इति ), । राजा राजभ्राता सूतस्थपत्योरन्यतरो ग्रामणीः संजातश्चैवं पूर्वः पूर्व उत्तरस्मै ' ( का ० श्र है । ब्रह्मा आदि का आह्वान और यजमान को ' स्पय ' नामक यज्ञायुध प्रदान किया जाता कात्यायन श्रौतसूत्र

३५८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १० अस्मै यजमानाय पुरोहितोऽध्वर्युर्वा इन्द्रस्य वज्रोऽसीति मन्त्रेण स्पयं प्रयच्छति । राजादीनां पञ्चानां मध्ये प्रथमो राजादिरुत्तरस्मै राजा राजभ्रात्रे, स च सूतस्थपत्योरन्यतरस्मै । सूतोऽश्वपोषकः, स्थपतिग्रमेिश्वरः, ग्रामणीः ग्रामस्य नेतृत्वेन महत्तरः । अथास्मै सुन्वते स्पयं ब्राह्मणो दद्यात् । मन्त्रार्थस्तु – हे स्पय! त्वमिन्द्रस्य वज्रोऽसि, ' स्फ्यस्तृतीयं रथस्तृतीयम् ' ( तै ० सं ० ५२/६/२ ) इत्यादि श्रुतेः । तेन कारणेन मे मम रध्य द्यूतस्थान परिलेखनरूपं कार्यं साधय । मन्त्रस्य तात्पर्यमाह-- वज्रो स्य इति । अयमर्थ: - ब्रह्मणो राज्ञे वज्ररूपस्पयप्रदानेन स्वस्मादबलीयांसमपि राजानं बलवत्तरं कृतवान् भवति । तदेवाह - यो वै राजा ब्राह्मणादबलीयानमित्रेभ्यो वै स बलवान् भवति । तस्माद् ब्राह्मण: स्पयप्रदानेन शत्रुभ्योऽधिकबलं कृतवान् भवति । ' त १५ राजा राजभ्रात्रे प्रयच्छति । इन्द्रस्य वज्रोऽसि तेन मे रध्येति तेन राजा राजभ्रातरमात्मनोऽबलीयासं कुरुते ' ( श ० ५ | ४ | ४ | १६ ) । ' त राजभ्राता सूताय स्थपतये वा प्रयच्छति... ' ( श ० ५ | ४ | ४ | १७ ) । तथ सूतो वा स्थपतिर्वा ग्रामण्ये प्रयच्छति ' ( श ० ५।४।४।१८ ) । ' तं ग्रामणीः सजाताय प्रयच्छति तद्यदेवं सम्प्रयच्छन्ते नेत्पापवस्यसमसद्यथापूर्वमसदिति तस्मादेव सम्प्रयच्छन्ते ( श ० ५ | ४ | ४ | १ ९ ) । पूर्ववदुत्तरत्रापि योज्यम् । राजादिषु सजातान्तेषु स्पयदानं संभूय प्रशंसति – तद्यदेवमिति । पापवस्यसं पापिष्ठं कर्म नेदसन्न भवेत्, किन्तु यथापूर्वं भवेदिति बुद्धधा प्रदानमित्यर्थः । अध्यात्मपक्षे -- हे परमेश्वर, त्वमभिभूः सर्वस्याभिभविता, अभितो व्याप्तो वाऽसि । एताः सर्वाः पश्र्च दिशः पूर्वादयश्चतत्र ऊर्ध्वा च ते अत्रत्याश्चेतनाचेतनात्मकाः पदार्थाच ते तुभ्यं कल्पन्तां त्वदनुगुणास्त्व-त्प्रयोजनाश्च भवन्तु । हे ब्रह्मन् निरतिशय बृहन् त्वं ब्रह्मा चतुर्मुखोऽसि । त्वमेवं सविता सर्वप्रेरकः सर्वोत्पादको वाऽसि । सत्यप्रसवो अमोघवीर्योऽसि । त्वं वरुणोऽसि सर्ववरणीयोऽसि । सत्यौजाः सत्यपराक्रमोऽसि । इन्द्रः परमैश्वर्यवानसि । विशौजा विक्षु सर्वासु प्रजास्वोजस्तेजो यस्य सोऽसि । रुद्रोऽसि सर्वेषां शत्रूणां रोगाणां च द्रावकोऽसि । सुशेवः शोभन सुखरूपोऽसि । हे बहुकार अनन्तब्रह्माण्ड निर्मातः, हे श्रेयस्कर भोगमोक्षसम्पादक, हे भूयस्कर बहुत राभीष्टसाधक, त्वमिन्द्रस्य देहादिप्रकाशकस्य जीवस्य वज्रोऽसि वज्रवदज्ञानादिविदारकोऽसि । तेन मे रध्य स्वात्मवशीकारं सम्पादय । दयानन्दस्तु -- ' हे बहुकार! बहूनां सुखानां कर्तः, श्रेयस्कर कल्याणकर्तः, भूयस्कर पुनः पुनरनुष्ठातः, ब्रह्मन् प्राप्तब्रह्मविद्य, यथा यस्य ते तवैताः पञ्च दिशः पूर्वादयो दिशः कल्पेरन् सुखरूपा भवेयुः " तथा मम ( १५७ / ५-१२ ) में यह याज्ञिक विनियोग उल्लिखित है । शतपथश्रुति तथा तैत्तिरीय संहिता में उपदिष्ट व्याख्यान याज्ञिक विनियोग के अनुकूल है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है - हे परमेश्वर, आप सबका शासन करने वाले अथवा सर्वत्र व्यापक हैं । पूर्व आदि चार तथा ऊर्ध्व ये पांचों दिशाएँ तथा उनमें विद्यमान जड़ और चेतन पदार्थ आपके अनुगुण तथा आपके लिये हों । हे निरतिशय महान्, आप ही चतुर्मुख ब्रह्मा हैं, आप ही सबको प्रेरणा देने वाले अथवा सबके उत्पादनकर्ता हैं, अमोघ बलशाली हैं । आप ही सबके द्वारा अभिलषित हैं, सत्य पराक्रम वाले हैं, परम ऐश्वर्यशाली हैं । समस्त प्रजाओं में आपका तेज है । आप सम्पूर्ण शत्रुओं तथा रोगों को भगाने वाले हैं, सुन्दर सुखस्वरूप हैं । अनन्त ब्रह्माण्ड के निर्माता, हे भोग तथा मोक्ष के सम्पादक, अनेक अभीष्टों को सिद्ध करने वाले आप देहादिप्रकाशक जीव के अज्ञान आदि का वज्र की भाँति संहार करते हैं । अतः मेरा स्वात्मवशीकार सम्पादित करें । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित व्याख्या में औचित्य नहीं है, क्योंकि इस मन्त्र में लुप्तोपमा अलङ्कार होने में

म ० २८-२९ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता ३५ ९ भवत्पत्न्याः कल्पन्ताम् । यथा त्वं ब्रह्मा चतुर्वेदविद खिलराजप्रजासुख कर्मणा निमित्तानां प्रसव पदार्थानां ऐश्वयं यस्य निर्मातास सोऽसि,, अभिभूरसि दुष्टानां तिरस्कर्तासि, सविता ऐश्वर्योत्पादकोऽसि, सत्येन प्रजया सहौज: वरुणो वरस्वभावोऽसि, सत्यौजाः सत्यमोजो बलं यस्य स इन्द्रः सुखानां धाता विशौजा विशा वज्रः पराक्रमो यस्य सः । रुद्रः शत्रूणां रोदयितासि । सुशेवः शोभनं शेवं सुखं यस्य सः । इन्द्रस्य ऐश्वर्यस्य ' इति, प्रापोऽसि । तथापि भवेयम् । यथा येन तुभ्यमृद्धिसिद्धी कुर्याम्, तथा त्वं तेन मे रध्य संराध्नुहि सम्भवति । तदपि यत्किञ्चित् प्रकृते लुप्तोपमालङ्कारसत्त्वे मानाभावात् । न च ब्रह्मसवितृत्वादिकं मनुष्ये न च राजतत्पत्न्योः सम्बोधकत्वे किमपि मूलं दृश्यते, शतपथादावन्यथा व्याख्यातत्वात् ॥ २८ ॥

अ॒ग्निः प॒थुर्धर्म॑ण॒स्पति॑र्जुषा॒णो अ॒ग्निः पृथुर्धर्म॑ण॒स्पति॒राज्य॑स्य वेतु॒ स्वाहा॑हा॒ स्वाहा॑हो॒कृताः सूर्यस्य रश्मिभिर्यतध्वं सजा॒तानां॑ मध्य॒मेष्ठ्या॑य ॥ २ ९ ॥ ' द्यूतभूमौ हिरण्यं निधायाभिजुहोति चतुर्गृहीतेनाज्येनाग्निः पृथुरिति ' ( का ० श्र ० १५।७।१५ ) | वेतु एवंकृतायां आज्यं द्यूतभूमौ हिरण्यं निधाय तदुपरि चतुर्गृहीतेनाज्येन जुहुयात् । अग्निदेवत्यम् प्रथमत्वात् । अग्निराज्यस्य , ' अग्निर्वै देवानामवमः ' पिबतु, कर्मणि षष्ठी । स्वाहा सुहुतमस्तु । कीदृशोऽग्निः? पृथुविशाल:, देवानां धर्मस्य ' । ) इति श्रुतेः १ यज्ञे देवानां प्रथनाद्वा पृथुः । धर्मणस्पतिः, जगतो धर्मणो धारकस्य पति: स्वामी । जुषाणो हूयमानं हविः सेवमानः । अग्निः पृथुर्धर्मणस्पतिरिति पुनर्वचनमादरातिशयार्थम् ' अक्षान्नित्रपति स्वाहाकृता इति ' ( का ० श्र ० १५ / ७ १६ ) । द्यूतभूमौ राज्ञः पाणी निहितान् पूर्वोक्तान् पञ्चाक्षान् निक्षिपेत् स्वाहेति मन्त्रेण । अक्षदेवत्यम् । हे 1 अक्षाः यूयं स्वाहाकृताः स्वाहापूर्विकाऽऽहुत्या क्षत्रियाणां तर्पिताः सन्तः सूर्यस्य रश्मिभिः किरणैर्यंतध्वं स्पर्धां कुरुत | सजातानां समानजन्मनां वा कुरुतेत्यर्थः भ्रातॄणां । मध्ये मध्यमेष्ठ्या व मध्यमे प्रदेशे यजमानस्यावस्थानाय यतध्वम्, यजमानं सर्वक्षत्रियश्रेष्ठं मध्यमेष्ठ्याय भवो मध्यमः, तत्र तिष्ठतीति मध्यमेष्ठः, तस्य भावो मध्यमेष्ठ्यम्, तस्मै सजातानां सजातीयानां सजाता मध्यमप्रदेशे यजमानावस्थानाय सूर्यस्य रश्मिभिर्यतध्वम्, स्पर्धां कुरुतेत्यर्थः । सूर्यस्य रश्मिभिः वा भवतेत्यर्थः । आदि का भाव होना सम्भव नहीं है । राजा तथा राजपत्नी को कोई प्रमाण नहीं है । मनुष्य में ब्रह्मा अथवा सविता शतपथ ब्राह्मण में सम्बोध्य एवं सम्बोधक के रूप में प्रतिपादित करने में कोई मूल प्रमाण नहीं दृष्टिगोचर होता, क्योंकि इसकी अन्य रीति से व्याख्या उपदिष्ट है ॥ २८ ॥

मन्त्रार्थ - अग्नि देवता देवताओं में प्रथम होने से महान् हैं । ये जगत् को धारण करने वाले, धर्म गृह के स्वामी धर्मं के और प्रसन्नतापूर्वक हवि को सेवन करने वाले हैं । ये देखते - देखते अतिप्रवृद्ध हो जाते हैं । गृहस्थों करें के । हे अक्षगण, प्रधान साक्षी हैं । धर्मस्वरूप ये अग्निदेवता हमारी दी गई घृत की आहूति को प्रीतिपूर्वक स्वीकार के बीच सर्वश्रेष्ठ बनने का आहुति ग्रहण करके तुम अतिप्रचण्ड सूर्य की किरणों से स्पर्धा करो । समानजन्मा क्षत्रियों प्रयत्न करो ॥ २ ९ ॥ ' अग्निः पृथुः ' भाष्यसार - कात्यायन श्रौतसूत्र ( १५०७।१६ - २१ ) में प्रतिपादित याज्ञिक प्रक्रिया के अनुसार

३६० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १० सर्वमेतद् ब्राह्मणे स्पष्टीकृतम् - ' अथ सजातश्व प्रतिप्रस्थाता च । एतेन स्पयेन पूर्वाग्नौ शुक्रस्य पुरोरुचाऽ-धिदेवनं कुरुतोऽत्ता वै शुक्रोऽत्तारमेवैतत्कुरुतः ' ( श ० ५।४।४।२० ) । चतुर्थकाण्डे द्वितीयाध्याये शुक्रामन्थिग्रह-योरत्राद्यभावेन स्तुतयोः पुरोरुद्वयं विहितम्, शुक्रस्यात्तृत्वात् । तन्मन्त्रेण तं प्रत्नथेति मन्त्रेण द्यूतभूमिकरणाद् यजमानमत्तारमेव कृतवन्तौ भवतः । ' अथ मन्थिनः पुरोरुचा विमितं विभिनुतः । आद्यो वं मन्थी तदत्तारमेवैत- ) । मन्थिनः त्कृत्वाऽथास्मा एतदाद्यं जनयतस्तस्माद् मन्थिनः पुरोरुचा विमितं विमिनुतः ' ( श ० ५ | ४ | ४ | २१ पुरोरुचा ' अयं वेनश्चोदयत् ' इत्यनया विमितं विमिन्वन्त्यत्रेति विमितं चतुर्द्वारिं चतुरस्रं मण्डपं तद् विमिनुतः भवतः कुरुतः । मन्थिन आद्यत्वात् तन्मन्त्रेण विमितकरणादत्तृभूताय यजमानाय आद्यं सम्पादितवन्तौ सजातप्रतिप्रस्थातारौ । ' अथाध्वर्युश्चतुर्गृहीताज्यं गृहीत्वाऽधिदेवने हिरण्यं निधाय जुहोत्यग्निः - अथेति पृथुः । ' अथाक्षान्निवपति वेतु स्वाहेति ' । ( श ० ५।४।४।२२ ) । अथाधिदेवने हिरण्यनिधानपूर्वकं होमं समन्त्रकं विधत्ते प्रीणाति तस्य स्वाहाकृता— “ मध्यमेष्ठ्यायेत्येष वा अग्निः पृथुर्यदधिदेवनं तस्यैते अङ्गारा वेदैतेष्वक्षेष्वाह यदक्षास्तमेवैतेन गां दीव्यध्वमिति ह वा एषानुमता गृहेषु हन्यते यो वा राजसूयेन यजते यो वैतदेवं अक्षान्निवपति । स्वाहाकृता पूर्वाग्निवाहो दक्षिणा ' ( श ० ५।४।४ । २३ ) । तत्र विमिते चतुरस्रे चतुर्द्वारे मण्डपे मध्यमेष्ठ्याय मध्यमप्रदेशे इति स्वाहापूर्वियाऽऽहुत्या तर्पिताः । हे अक्षाः, सजातानां सजन्मनां पूर्वोक्त भ्रातॄणां एव । मन्त्रवत्कर्मकरणं प्रायेण यजमानावस्थानाय सूर्यस्य रश्मिभिः सङ्गता भवतेति मन्त्रार्थः एष वा अग्निः पृथुर्यदधि-कस्यैचिद्देवतायै भवति, अतो द्यूतभूमावक्षनिवापस्य देवतासन्तर्पकत्वं दर्शयति -एव देवनसाधनभूता अक्षाः । तस्मात्तेनाक्षनिधाने-देवनम् | अधिदेवनं द्यूतस्थानम् । तस्याग्नेरङ्गारा दीव्यध्वमित्याह, नाग्निमेव प्रीणितवान् भवतीत्यर्थः । यदुक्तं सूत्रे - ' अक्षान्निवपति स्वाहाकृता इति, गां । कृतादि वा विदध्याद्राजप्रभृतिभ्यः ' ( का ० श्रौ ० १५।७।१६-१२ ) । राजप्रभृतिभ्यः कृतादिद्यूतं रचयेत् द्वापरसंज्ञं अथवा द्यूतानन्तरं रचयेत् । तेन राज्ञः कृतसंज्ञं राजभ्रातुस्त्रेताख्यं सूतस्थपत्योरन्यतरस्य सजाताय ग्रामण्यः पञ्च कलिं गादिसंज्ञम्, ' सजाताय कलिं गाम् ' ( का ० श्र ० १५।७।१ ९ ) । गां कृतादिद्यूतपक्षे क्रीडनार्थं कलिसंज्ञकं द्यूतं निदध्यात् । अस्य सजातस्य सम्बन्धिनीं तत्र द्यूतभूमावानीय ) राजा गां घ्नन्ति दण्डवस्त्रादिना किश्चित्ताडयन्ति । ' पूर्वाग्निवाहौ दक्षिणा ' ( का ० श्रौ ० १५/७/२० । ततोऽस्य दीव्यध्वमिति राजभ्रात्रध्वर्वादीन् प्रति ब्रूयात् । गां पणं कृत्वा यूयं रमध्वमिति प्रेषार्थः विधत्ते - तस्य ह पणत्वेनाङ्गीकृतां गामानीय घ्नन्ति । हन्तिचात्र सामान्यहननार्थो न मारणार्थः । तदिदं हन्यते । अत्र वा इति । यो राजसूयेन यजते, यो वा एतत्कर्म वेत्ति, तस्य गृहेष्वेषा गौरनुमता अङ्गीकृता गोप्रसक्ति दर्शयति – एतेष्वक्षेष्विति । द्यूतकर्मणो दक्षिणां विधत्ते - पूर्वाग्नीति । पूर्वाग्निमाहवनीयं तदेतस्य वहत कर्मणः इति पूर्वाग्निवाह अनड्वाहौ दक्षिणा । एतदापस्तम्बः स्पष्टयति- ' पष्ठीही विदोव्यन्त ओदनमुद्द्रुवते इष्टिप शुसोम-पूर्वाग्निवाहौ दक्षिणा तो ब्रह्मणे देयो ' ( आ ० श्र ० १ ९ । १ ९ । २ - ३ ) । तदिदं देवनं सन्निधिबलाद् यागात्मकराजसूयशेष इति गम्यते । प्रकरणेन सन्निधेर्बाधादिति ( जै ० सू ० ३।३।१४ ) । अध्यात्मपक्षे तु - अग्निः परमेश्वरः, पृथुः प्रथयति प्रपञ्चमिति पृथुः सर्वकारणभूतः, अन्तर्भावितणिजर्थः । इस कण्डिका के मन्त्रों से घृताहुति तथा पासों का प्रक्षेप आदि कार्य अनुष्ठित किये जाते हैं । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ इस प्रकार है - हे अग्नि परमेश्वर, जगत्प्रपञ्च का विस्तार करने वाले सर्वकारणभूत आप

म ० २ ९ -३० ] वेदार्थं पारिजात भाष्यसहिता ३६१ भक्तैः समर्पितमभीष्टं प्रेमपरिप्लुतं पत्रपुष्पफलादिकमपि जुषाणः प्रीत्या सेवमानः, धर्मणो धर्मस्य पालकः, । आदरातिशयार्थं पुनः पाठः । आज्यस्य घृतगन्धि प्रेमयुतं हविः, वेतु पिबतु, खादत्वित्यर्थः । तस्मै सुहुतमिदमस्तु समानजन्मनां हे भक्ताः यूयं स्वाहाकृताः स्वाहाकारेण भगवति स्वसर्वस्वार्पणेन कृतार्थाः सन्तः सजातानां वैष्णवानां भ्रातॄणां मध्यमेष्ठ्याय मध्यमे प्रदेशेऽवस्थानाय सूर्यस्य परमेश्वरस्य रश्मिभी रश्मितुल्यैरंशैर्यतध्वं स्पर्धा कुरुत, ' बान्धवाः शिवभक्ताश्च स्वदेशो भुवनत्रयम् ' इत्युक्तेः । दयानन्दस्तु - ' हे राजन् राज्ञि वा यथा पृथुविस्तीर्ण पुरुषार्थः, धर्मणो धर्मस्य भवे पतिः पक्षपातरहिते पालयिता, जुषाणः न्याये सेवमानोऽग्निविद्युदिव सजातानां जातैः सह वर्तमानानां मध्यमेष्ठ्याय मध्ये रश्मिभिः सह तिष्ठति तस्य भावाय स्वाहा सत्यया क्रियया आज्यस्य घृतादेर्हविषो वेति व्याप्नोति सूर्यस्य तथा च हविः प्रसार्य सुखयति, तथा धर्मणस्पतिययस्य पतिः पृथुर्जुषाणो भवान् राष्ट्रं वेतु व्याप्नोतु । धर्मस्य हे स्वाहाकृताः सभासत्स्त्रियः यूयमपि प्रयतध्वम् ' इति, तदप्यस्पष्टमसङ्गतं च । तथाहि — कोऽयं । कथं पतिर्यो विस्तीर्ण पुरुषार्थः? यश्च सत्यक्रियया सूर्यस्य रश्मिभिर्हविः प्रसारयति? इत्यस्यास्पष्टत्वात् प्रथयितृत्वं कथमर्थः? च पृथुशब्दस्य तथाभूतोऽर्थः? तस्य च किं मूलम्? ' वेति ' इत्यस्य व्यापकार्थत्वेऽपि मध्यमेष्ठ्यायेत्यस्य न्यायस्थत्वं कथमर्थः? उपमालङ्कारोऽपि निर्मूल एव । स्वाहाकृता इत्यस्य सभासत्स्त्रिय इत्यर्थस्तु सर्वथा प्रमाणविहीनः ॥ २ ९ ॥ स॒वि॒त्रा प्र॑सवि॒त्रा सर॑स्वत्या वा॒चा त्वष्टा॑ रू॒पैः पू॒ष्णा प॒शुभि॒रिन्द्रे॑णा॒स्मे बृहस्पतिना ब्रह्म॑णा॒ वरु॑णे॒नज॑सा॒ऽग्निना॒ तेज॑सा॒ सोमे॑न॒ राज्ञा विष्णुना दश॒म्या दे॒वत॑या॒ प्रस॑त॒ः प्रसर्पामि ॥ ३० ॥

भक्तों के द्वारा समर्पित अभीष्ट प्रेम से परिपूर्ण पत्र, पुष्प, फल आदि का भी प्रेम से सेवन करते हुए धर्म के रक्षक की, घृत से सुगन्धित प्रेमयुक्त हविर्द्रव्य को पीजिये, खाइये यह भाव है । अत्यन्त आदर सूचित करने के लिये शब्दों सर्वस्व बुनरावृत्ति मन्त्र में है । उस देव के लिये यह समर्पित हो । हे भक्तगण, आप लोग स्वाहाकार के द्वारा भगवान् में अंशों से अर्पण से कृतार्थ होते हुए समानजन्मा वैष्णव बन्धुओं के बीच में विद्यमान रहने के लिये परमेश्वर के किरणरूपी प्रयत्न, स्पर्धा करें । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रतिपादित व्याख्या अस्पष्ट तथा असंगत है । जैसे - यह धर्म का पति कौन है, जो विस्तीर्ण पुरुषार्थ वाला है और जो सत्यक्रिया के द्वारा सूर्य की रश्मियों से हवि का प्रसार करता है? यह अस्पष्ट है । अर्थ ' विस्तार पृथु शब्द का यह अर्थ कैसे है? उसका मूल क्या है? ' वेति ' शब्द व्यापकार्थक होते हुए भी उसका ' करना ' कैसे हो सकता है? मध्यमेष्ठ शब्द का अर्थं न्यायस्थ कैसे है? उपमा अलङ्कार भी निर्मूल ही है । ' स्वाहाकृताः इसका अर्थ ' सभासद् स्त्रियाँ ' करना तो सर्वथा अप्रामाणिक है २ ९ ॥ मन्त्रार्थ- समस्त जीवों को प्रेरित करने वाले सविता देवता, वागरूपा सरस्वती, रूप के अधिष्ठाता स्वष्टा देवता, पशुओं के स्वामी पूषा देवता, स्वयं इन्द्र, देवयाग में ब्रह्मत्व को प्राप्त हुए बृहस्पति, महान् तेजस्वी वरुण, तेजोमय अग्नि, औषधियों और ब्राह्मणों के स्वामी प्रकाशमान चन्द्रमा, दस संख्या को पूर्ण करने वाले यज्ञ के अधिष्ठाता परमात्मा और नारायण से अनुज्ञा लेकर हम सब अब प्रसर्पण करते हैं ॥ ३० ॥

४६

३६२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १० ' पितामहदशगण सोमपाना, संख्यासर्पणम्, सवित्रेति वानुवाकमुक्त्वा ' ( का ० श्रौ ० १५।८।१५-१६ ) । पित्रादयः पूर्वजाः पितामहशब्देनोच्यन्ते । सोमपानां पितामहादीनां सोमयाजिनां दशगणं समूहं संख्याय अमुकः प्रथमः सोमपः, अमुको द्वितीयः, अमुकस्तृतीय इत्येवं दशपर्यन्तं सोमयाजिनो गणयित्वा ऋत्विजोऽन्ये विप्रा मिलिताः सन्तो दशवाजपेये यागे सौत्येऽहनि विभूरसीति सर्पणं धिष्ण्योपस्थानं कुर्युः । अथवा सवित्रा प्रसवित्रा इत्यनुवाकमुक्त्वा शतं ब्राह्मणाः सर्वेयुः, न पितामहगणं संख्याय सर्पणम्, भक्षणकाले सदः प्रसर्पणकाले वा दशानां सोमयाजिनामसंभवादयमेव पक्षो युक्तः । सवित्रादिदेवत्यात्यष्टिः । एताभिर्दशभि-देवताभिः प्रसूतोऽभ्यनुज्ञातोऽहं प्रसर्पामि अभिषिच्यमानाद्वरुणादपक्रान्तं यज्ञरूपं भगं पुनः प्राप्नोमीत्यर्थः । यद्यपि बहवः प्रसर्पन्ति, तथापि प्रत्येकं पाठात् प्रसर्पामीत्येकवचनम् । काभिर्दशभिः प्रसूतः? प्रसवित्रा अभ्यनुज्ञाकारिणा प्रसवकारिणा वा सवित्रा सूर्येण, वाचा वाग्रूपया सरस्वत्या, रूप रूपोपलक्षितेन त्वष्ट्रा, ' त्वष्टा वै रूपाणामीष्टे ' ( ५।४५८ ) इत्युक्तेः पशुभिस्तदुपलक्षितेन पूष्णा देवेन, अस्मे अनेन इन्द्रेण, विभक्तेः शे आदेशः । यद्वा अस्मे अस्मै अपसृताय वीर्याय तदधीनकरणार्थमिन्द्रेण ब्रह्मणा देवयागे ब्रह्मत्वक बृहस्पतिना ब्राह्मणजात्यभिमानिना वा, ओजसा ओजस्विना वरुणेन तेजसा तेजस्विना अग्निना, राज्ञा ओषधिविप्राधिपेन सह दीप्यमानेन वा सोमेन चन्द्रेण दशम्या दशसंख्यापूरिकया विष्णुना देवतया यज्ञाधिष्ठात्रा विष्णुरूपेण देवेन एतैराज्ञप्तः प्रसर्पामि अपसृतं मागं प्राप्नोमि एताभिः पूर्वोक्ताभिर्देवताभिः सह विष्णुरूपं यज्ञं प्राप्नोमीति वा ' विष्णुना देवतया दशम्येमं यज्ञं विष्णुमाप्नवानि ' इति काण्वशाखीय-मन्त्रवर्णात् । -अत्र ब्राह्मणम् – ' वरुणाद्ध वा अभिषिषिचानाद् भर्गो अपचक्राम । वीर्यं वै भर्ग एष विष्णुर्यज्ञः सोऽस्मा-दपचक्राम शश्वद्य एषोऽपाथ, रसः सम्भृतो भवति येनैनमेतदभिषिञ्चति सोऽस्य भगं निर्जघान ' ( श ० ५।४।५।१ ) । हवींषि विधातुं प्रस्तौति – वरुणाद्धेति । पूर्वमभिषिच्यमानाद्वरुणाद् भर्गो यज्ञरूपं वीर्यमपचक्राम अपसृतम् भर्गो । तदेवोक्तम् - शश्वद्य एषोऽपां रसः सम्भृतो भवति येनैनमेतदभिषिञ्चति सोऽस्याभिषिच्यमानस्य यज्ञरूपं वीयं निर्जघानेति । ' तमेताभिर्देवताभिरनुसमसर्पत् । सवित्रा प्रसवित्रा दशम्या देवतयाऽन्वविन्दत् ' ( ० ५।४।५।२ ) । तमपसृतं भगं ( अकारान्तोऽत्र भर्गशब्दो न सकारान्तः ) यज्ञरूपं वीर्यमेताभिर्वक्ष्य-माणाभिः सवित्रादिभिर्देवताभिः, अनुसमसर्पद् वरुणः क्रमेण प्राप्तवान् । ' तद्यदेन मेताभिर्देवताभिरनुसमसर्पत् । तस्मात् ससृपो नामाथ यद्दशमेऽहन् प्रसुतो भवति तस्माद्दशपेयोऽयो यद्दशदशैकैकं चमसमनुप्रसृप्ता भवन्ति तस्माद्वेव दशपेयः ' ( श ० ५।४।५।३ ) । हविषां नाम निर्वक्ति - तद्यदेनमेताभिरिति । तत् तत्र यस्माद् एताभिर्देवताभिरनुसमसर्पद् अन्वविन्दत्, तस्मात् सम्यक् सृप्यते प्राप्यते वीर्यमाभिरग्न्यादिदेवताभिरिति संसृपो देवतास्तासां हवींषि च संसृप आख्यायन्ते । अथ दशपेयं विधातुं तच्छब्दं निर्वक्ति - यद्दशमेऽहन्निति । तथा च । पूर्वमुक्तानि दशसंसृपां देवानां हवींषि प्रत्येकमेकैकस्मिन् दिने कर्तव्यानि तस्माद्दशपेयो नामेति , शालायामन्त्यम् ' कात्यायनसूत्रम् — ' दशोत्तराणि स सृपा हवी षि निवपति, देवयजनानन्तरमेकैकेनोत्सर्पति ( का ० श्री ० १५/८/१ - ३ ) । संसृपा हवींषि, वक्ष्यमाणानां दशानां हविषां नाम । चैत्रशुक्लषष्ठ्यामेव दशानामनुष्ठानं यथा स्यादित्येवमर्थं दशग्रहणमिति सम्प्रदायः काण्वशाखायां दिने ' पृण्णां द्वादश्यामवशिष्टानि च श्वोभूते ' ( ० ७ | ४ | ११६ ) इत्युक्तत्वात् । शुक्लषष्ठीमारभ्य षट्सु दिवसेष्वेकैकमनुष्ठाय सप्तमे चत्वारि कुर्यादिति तद्रीतिः । प्रतिगृहमेकैक ७. श्वः श्वः ' ( का ० श्री ० १५ । ३ । २ ) इति रीत्या तु षष्ठीमारभ्य भाष्यसार -- ' सवित्रा प्रसवित्रा ' इस अनुवाक का पाठ करने के अनन्तर वाजपेय याग में प्रसर्पण कर्म अनुष्ठित

म ० ३० ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ३६३ दशसु दिनेषु दशानां हविषामेकतन्त्रेणानुष्ठानम् । कर्काचार्यास्तु पक्षान्तराणामाचार्यानुक्तत्वाद् एकस्मिन्नेव दिने दशानामनुष्ठानम्, काण्वपाठात् सप्तदिनेषु वेत्यभिप्रयन्ति । अभिषेचनीयशालात आरभ्य एकैकेन हविषा देवयजनानन्तरं दशपेययागं प्रति गच्छेत् । एवमुत्सर्पन्तु-त्सर्पन् तथा कुर्याद्यथान्त्यं दशमं हविर्दशपेयशालामध्ये भवेत् । तैत्तिरीये तु स्पष्टमुक्तम्- ' अग्निना देवेन प्रथमेऽहन्ननुप्रायुङ्क्त सरस्वत्या वाचा द्वितीये सवित्रा प्रसवेन तृतीये ' ( तै ० ब्रा ० १ | ८ | १ | १ अयमत्र ) इत्यादिना क्रमः— संसृपशब्दवाच्याभ्यो दशभ्य इष्टिभ्य ऊध्वं दशपेयार्थं सोमाभिषवप्रवृत्तेर्दशपेयत्वम् । दशानां संसृपां हविषां मध्ये सप्त हवींषि प्रतिदिनं क्रमेणैकैकं कृत्वा सप्तमे दिने सप्तम्यामिष्टावतीतायामष्टमं हविर्निर्वपेत् । अपराह्णे दशपेयस्य द्वादशपुण्डरीकस्रक्प्रतिमोकलक्षणां दीक्षां कृत्वा तदानीमेव प्रथमामुपसदं कृत्वा तदन्ते संसृपामष्टमं हविर्निर्वपेत् । अष्टमे दिने उपसदन्ते संसृपां नवमं हविर्निरुप्य नवमे दिवसे तृतीयोपसदन्ते संसृपां दशमं हविर्निरुप्य तस्मिन्नेवाहन्यग्नीषोमीयपशुप्रचारं कुर्यात् । ततो दशमेऽहनि दशेति । सोमोऽभिषूयते हुतशेषश्च पीयत इति दशपेयत्वम् । निर्वचनान्तरं च दर्शयति - अथ यद् दश एकैकस्मिन् पात्रे दशभिर्ब्राह्मणैः पातव्यः सोमरसो यस्मिन् स दशपेयो भक्षणकालः । ' दश दशैकैकं चमसमनु भक्षयन्ति ' ( का ० श्र ० १५।८।१७ ) । चमसानां भक्षणकाले एकैकं चमसं दश दश ब्राह्मणा अनुभक्षयेयुः । तत्र एकैक ऋत्विग् अन्ये नव अप्रकृताः । तत्र नेष्टृचमसे चत्वारोऽध्वर्युपुरुषाः षडन्ये, होतृचमसे ग्रावस्तुद् यजमान-द्वितीयः षडन्ये, उद्गातृचमसे चत्वारः सामगाः षडन्ये, अन्येषु चमसेषु नव नवान्ये 1 यजमानचमसे व्यतिरिक्ता दश ब्राह्मणा एव, क्षत्रिययजमानस्य सोमपाननिषेधात्, ' ब्राह्मणा वा श्रुतेः ' ( का ० श्रौ ० १५ / ८ / १ ९ ), ' शतं ब्राह्मणाः पिबन्तीति ' ( तै ० सं ० १/८/२ ) इति श्रुतेः । तदाहुः । दश पितामहान् सोमपान् संख्याय एव प्रसर्पेत्तथो देवताः हास्य सोमपीथमश्नुते दशपेयो हीति तद्वै ज्या द्वौ त्रीनित्येव पितामहान् सोमपान् विन्दन्ति तस्मादेता संख्याय प्रसर्पेत् ' ( श ० ५ | ४ | ५ | ४ ) । भक्षणार्थं सदः प्रसर्पणकाले सौम्या शतसंख्याक ब्राह्मणानां मध्ये एकैकस्य पात्रस्य भक्षयितारो दश दश पुरुषा यजमानस्य दश सोमपान् पितामहान् यजमानस्य पितामहस्तत्पितामह मन्त्रेण इत्येवं पितामहदशगणं संख्याय प्रसर्पयेयुः । यद्वा ' सवित्रा प्रसवित्रा ' ( वा ० सं ० १०1३० ) इति प्रसर्पणं कुर्यात् । अत्र पितामहगणनेन प्रसर्पणं पूर्वपक्षयति - तदाहुरिति । तद् दूषयति - तद् वै सर्वान् ज्येति ॥ ज्या ज्यानिः, निकृष्ट इत्यर्थः । तत्रोपपत्तिमाह- यदि पितामहान् जानीयुः, तर्हि त्रीनेव जानीयुर्न तस्मात् सवित्रादिदशदेवताः संख्याय प्रसर्पणं कुर्यादित्यर्थः । ' एताभिर्वै देवताभिर्वरुण एतस्य सोमपीथमाश्नुत । तथो एवैष एताभिरेव " तस्मादेता एव देवताः संख्याय प्रसर्वेदथ यदैवैषोदवसानीयेष्टिः सन्तिष्ठत एतस्याभिषेचनीयंस्य ' ( श ० ५।४।५।५ ) । वरुण-वृत्तान्तेन प्रशंसति - एताभिर्वा इति । संसृपशब्दवाच्य हविर्निर्वापकालं दर्शयति - अथेति । अभिषेचनीयस्य एतदाख्यस्य सोमयागस्य उदवसानीयेष्टिर्यदा सन्तिष्ठते समाप्यते, तदा वक्ष्यमाणानि हवींषि निर्वपेदित्युत्तरेण सम्बन्धः । ' अथैतानि हवींषि निर्वपति । सावित्रं द्वादशकपालं वाष्टाकपालं पुरोडाश सविता वै प्रयच्छति देवानां ' प्रसविता तद्वरुणोऽनुसमसर्पत्तथो एवैष एतत्सवितृप्रसूत एवैष एवानुस ७ सर्पति तत्रैकं पुण्डरीकं ( श ० ५।४।५।६ ) । अथैतानि हवींषि निर्वपेत् । तत्प्रकारः कात्यायनेन स्पष्टीकृतः - ' सावित्र - सारस्वत - त्वाष्ट्र-पौष्णैन्द्र बार्हस्पत्य - वारुणाग्नेय - सौम्य - वैष्णवानि यथोक्तम्, प्रतीष्टिपुण्डरीकाणि प्रयच्छति, हिरण्मयानि वा, उत्तमासु तिसृषु पश्च तेषा, स्रजं प्रतिमुञ्चते, तद्दीक्षो भवति ' ( का ० श्र ० १५१८२४ - ९ ) । आचार्येण यथा प्रदेशान्तरे किया जाता है । याज्ञिक प्रक्रिया के अन्तर्गत यह विनियोग कात्यायन श्रौतसूत्र ( १५ / ८ / १५-१६, १८ ) में उल्लिखित

३६४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १० सा दक्षिणा ' ( का ० श ० सवित्रादीनां पुरोडाशचर्वादिकमुक्तम्, तथात्रापि कार्यम् । ' जलजानि कमलानि इष्टिसु पञ्च पुण्डरीकाणि दद्यात् । ७ । ४ । १ । ५ ) । अथवा सौवर्णानि कमलानि दद्यात् । अष्टमीप्रभृतिषु तेषां तिसृषु दत्तव्यतिरिक्तानां द्वादशानां कमल-अष्टम्यां नवम्यां च द्वे द्वे इष्टी । दशम्यामेकं पुण्डरीकं दद्यात् ।, या स्रक् परिहिता सैव दीक्षास्थाने पुष्पाणां त्रजं यजमानः स्वकण्ठे बध्नीयात् । सैव दीक्षा यस्य तद्दीक्षो दशपेयाङ्गत्वमेव भवति मैन्तव्यं न स्वातन्त्र्यम् । भवति, नात्र दीक्षासंस्कारः पृथक्कार्य इति भावः । संसृपां हविषां प्रसर्पणार्थतादर्शनात् प्रसर्पणशब्दस्य च दशपेये ' सवित्रा प्रसवित्रा ' इत्युपक्रम्य ' प्रसूतः प्रसर्पामि इति ब्रह्मागारात् सोममाहृत्यासन्द्यभिमर्शनादि सत्त्वात् । तदेतत् सायणाचार्येणापि शतपथभाष्येऽत्रैवोक्तम् । सप्तम्यां कृत्वा सप्तम्यां संसृब्याग-करोति । उपसद्देवता हवींषि निर्वपति पुण्डरीकस्रप्रतिमोकरूपां दशपेयदीक्षां द्विधा सोमं कृत्वा सम्बन्धिन्यां क्रियमाणायां वारुण्यामिष्टावतीतायां पूर्वमेवाभिषेचनीयदशपेययोरपि कृत्वा संसृपां हविषां मध्येऽन्त्यानि दशपेयार्थं ब्रह्मागारे स्थापितं सोममाहृत्य आसन्द्यभिमर्शनाद्यातिथ्यान्तं कर्तव्यानि । उपसदामपि अग्नि - सोम - विष्णुदेवता आग्नेय - सौम्य - वैष्णवानि हवींषि उपसत्प्रतिनिधित्वेन तयोरपि दशमत्वमुच्यते । अन्तिमत्वात्, तथाप्यग्नीषोमयोरेकस्याप्यभावे दशसंख्यापूरणाभावात् " दशकपालं पुरोडाशं निर्वपति ' अथ सारस्वतं चरुं निर्वपति ( श ० ५ । ४ । ५ । ७ ) । ' अथ त्वाष्ट्रं । पशवो वै पूषा पशुभिरेव वरुणोऽनु-त्वष्टा वै रूपाणामीष्टे ' ' ' ' ' ( श ० ५० ४ | ५ | ८ ) । ' अथ पौष्णं पुरोडाशं चरुं निर्वपति निर्वपति । इन्द्रियं वै वीर्यमिन्द्र इन्द्रियेणैव समसर्पत् ' ' ' ' ' ( श ० ५।४।५।९ ) । ' अथैन्द्र मेकादशकपालं वारुणं यवमयं चरुं निर्वपति । स येनैवोजसेमाः प्रजा तद्वीर्येण वरुणोऽनुसमसर्पत् ' ( श ० ५ । ४ । ५ । १० ) । ' श अथ ० ५ । ४ । ५ । १२ ) । ' उपसदो दशम्यो देवताः । तत्र पश्च वरुणोऽगृह्णात् तेनैव तदोजसा वरुणोऽनुस मसर्पत्. ( सा दीक्षा तया दीक्षया दीक्षते ' ( श ० ५।४।५।१३ ) । पुण्डरी काण्युपप्रयच्छति तां द्वादशपुण्डरीका स्रजं प्रतिमुञ्चते प्रचरत्यथ य एषोऽर्धी ब्रह्मणो गृहे निहितो ' ' ' ' ' अथ राजानं क्रीत्वा । द्वेधोपना परिवहन्ति ततोऽर्धमासन्द्यामासाद्य प्रचरति... ( श ० ५।४।५।१५ ) भवति तमासन्द्यामासाद्यातिथ्येन प्रचरति यदातिथ्येन प्रचरत्यथोपसदद्भिः समर्थितं भवति । इत्येताभिः श्रुतिभिः सूत्रैश्च सिद्धान्त पक्षीय मन्त्रव्याख्यानमेव परमात्मानं स्वात्मत्वेन अध्यात्मपक्षे - एताभिरेव देवताभिः प्रेरितस्तासामनुग्रहेणाहं प्रत्यक्चैतन्याभिन्नं वाचो विद्यानियामकत्वात् त्वष्ट्रादीनां प्रसर्पामि, साक्षात्करोमीत्यर्थः । सवितुर्वेदात्मकत्वात् सरस्वत्या । चाध्यात्माधिभूताधिदैवबलवीर्यादिसम्पादकत्वेन तत्रोपकारकत्वाच्च वायुना प्रसवित्रा सकलचेष्टोत्पादकेनेव शुभकर्मणा दयानन्दस्तु – ' ----- हे राजप्रजाजना:, यथाहं सवित्रा प्रेरकेण सत्यभाषणेन त्वष्ट्रा छेदकेन प्रतापिना सूर्येणेव न्यायेन सरस्वत्या प्रशस्तविज्ञानक्रियायुक्तया वाचा देववाण्येव प्रजायाः पालनेन इन्द्रेण विद्युदिवैश्वर्येण अस्मे अस्माभि-रूपैः सुखस्वरूपैः पूष्णा पृथिव्या पशुभिर्गवादिभिरिव के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । है । शतपथ ब्राह्मण, तैत्तिरीय संहिता आदि में याज्ञिक विनियोग हुआ मैं इनके अनुग्रह से प्रत्यक् चैतन्य से अध्यात्मपक्ष में अर्थ इस प्रकार है- इन देवताओं के द्वारा प्रेरित कारण, सरस्वती वाणी के । सविता के वेदात्मा होने के अभिन्न परमात्मा का स्वात्मरूप से साक्षात्कार करता हूँ के आध्यात्मिक, आधिभौतिक तथा आधिदैविक बल, वीर्यं विद्या की नियामिका होने के कारण तथा त्वष्टा आदि आदि के सम्पादक होने के कारण वे इसमें सहायक होते हैं । होने के कारण तथा मुख्य अर्थ को स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित व्याख्यान श्रुति तथा सूत्र के वचनों का विरोधी

म ० ३०-३१ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता ३६५ बृहस्पतिना बृहतां पालकेन चतुर्वेदविदा विदुषेव विद्यासुशिक्षाप्रचारकेण ब्रह्मणा वेदार्थज्ञानेन तेजसा तीक्ष्णेन ज्ञापनेनोपदेशेन ज्योतिषेव वा वारुणेन वरेण जलसमूहेनेव शान्त्या ओजसा बलेन अग्निना पावकेन विष्णुना व्यापकेन परमेश्वरेणेव शत्रुदाहकत्वेन सोमेन चन्द्रेण प्रकाशमानेनाह्लादकत्वेन राज्ञा प्रकाशमानेन प्रेरितः सन् प्रसर्पामि शुभगुणकर्मस्वभावेन दशम्या दशानां पूरिकया देवतया देदीप्यमानया सह प्रसूतः, मुख्यार्थं परित्यागा-प्रचलामि, तथा यूयमपिं प्रसर्पध्वम् ' इति, तदपि यत्किञ्चित् पूर्वोक्तश्रुतिसूत्रविरोधात् ध्याहारगौणार्थं कल्पना बाहुल्याच्च ॥ ३० ॥

S अ॒श्विभ्यां॑ पच्यस्व॒ सर॑स्वत्यै पच्य॒स्वेन्द्रय स॒त्राम्णें पच्यस्व । वा॒युः पतः पवित्रेण

। अथ राजसूयगतचरकसौत्रामणीमन्त्राः । राजसूय प्रान्ते विहिता सौत्रामणी चरकसौत्रामणीत्युच्यते ' ( का ० श्री ० तन्मन्त्राणामश्विनौ ऋषी । ' पक्त्वोदनं विरूढांश्चूर्णीकृत्याश्विभ्यां पच्यस्वेति स सृजति १५।९ ।२५ ) । अविरूढैर नङ कुरितैव्रीहिभिश्चतुर्मुष्टिकग्रहणपूर्वकमोदनं पक्त्वा तत्र चूर्णीकृतानविरूढव्रीहीन् कुराणां व्रीहीणामोदनं मिश्रयेत् । जाताङ्कुरा अजाताङकुराश्च व्रीहयः क्षौमे बद्धा भवन्ति । तन्मध्येऽजाता पच्यस्व पक्वा पक्त्वा जाताङ्कुरान् व्रीहींश्चूर्णीकृत्योदनेन मिश्रयेत । हे परिस्रुतसुरे! त्वमश्विभ्यामश्विनोरर्थाय इन्द्रः, भव । पाकोऽत्र विपरिणामश्रेष्ठ्यमेव । तथा सरस्वत्यै देव्यै पच्यस्व । सुत्राम्णे सुष्ठु त्रायत इति सुमात्रा भैषज्यं तस्मै देवराजायेन्द्राय पच्यस्व । शोभनत्राणकर्त्रे सुत्रातव्याय वा तस्मै यतः सौत्रामण्यामिन्द्रस्य । पशूनां कर्तव्यमस्ति । ‘ वपामार्जनान्ते कुशैः परिस्रुतं पुनाति वायुः पूत इति ' ( का ० श्र ० १५।१०।१० ) वपामार्जनान्ते कर्मणि कृते दर्भैः सुरां कस्मिश्चित्पात्रे पुनाति । सोमदेवत्या गायत्री । वायुः वायुवच्छीघ्रगामी । वा भूत्वा प्रत्यङ्ङधोवर्तिपात्राभिमुखः सन् अतिस्रुतोऽतिक्रम्योद्गत इन्द्रस्य युज्यो योग्यः सखा समानख्यानः पवित्रेण यद्वा -- वायुः वायुना ' सुपां सुलुक् ( पा ० सू ० ७ १।३ ९ ) इति विभक्तेः स्वादेशः । पूतः शोधितः युज्यो योगार्हः कुशमयेन पूतः सन् प्रत्यङ् नीचैरधोमुखः सन् अतिस्रुतोऽतिक्रम्य गतः । कथंभूतः? इन्द्रस्य वायुना सोमो सखा सखिभूतः सोमः पूर्वं पूतिगन्धोऽभूत्, ततो देवैर्वायुरुक्तस्त्वं सोमं सुगन्धं कुरु इति । ततो दुर्गन्धमपहृत्य सुगन्धः कृतः । 7 अत्र ब्राह्मणम् -'अथ पूर्वेद्युः । परिस्रुत सन्दधात्यश्विभ्यां " " पच्यस्वेति सा यदा परिस्रुद् भवत्यर्थंनया । प्रचरति ' ( श ० ५।५।४।२० ) । परिस्रुत्सन्धानं समन्त्रकं विधत्ते - अथ पूर्वेद्युरिति । ' तां दर्भेः पावयति ततः पूताऽसदिति वायुः पूतः पवित्रेण युज्यः सखेति तत्कुवलसक्तून् वर्कन्धुसक्तून् वदरसक्तूनित्यावपत्येतद्वै छोड़ कर अध्याहार तथा गौण अर्थ की कल्पना की अधिकता होने के कारण अनुचित है ॥ ३० ॥

--मन्त्रार्थ - अश्विनीकुमार देवताओं की प्रीति के लिये रस के रूप में परिणत हुआ, सरस्वती देवी की प्रीति के लिये पच कर रूपान्तर को प्राप्त हुआ, भली प्रकार रक्षा करने वाले इन्द्र देवता की प्रीति के लिये पाक को प्राप्त हुआ इन्द्र का मित्र, पवित्र द्वारा शुद्ध हुआ तथा बायु द्वारा पवित्र हुआ यह सोम इस पवित्र द्वारा अधोमुख क्षरित होकर प्रसर्पण कर रहा है ॥ ३१ ॥

भाष्यसार --- अब राजसूय यज्ञ के अन्तर्गत ' चरक सौत्रामणी ' नामक याग के मन्त्र उपदिष्ट किये जाते हैं ।

३६६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १० समभवद्यत्रिनिष्ठीवत्तेनैवैनमेतत्समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मादेतानावपति ' ( श ० ५ | ५ | ४।२२ ) । तां विधत्ते -तां दर्भैः पावयतीति । सा परिस्रुत् पूता असद् भवेत् । तां दर्भैः पावयेत् । तस्यां परिस्रुति कुवलकर्कन्धुवदर-चूर्णान्यवति । तेनैव तत्समर्धयति । अध्यात्मपक्षे - अश्विभ्यामिव परमसुन्दराभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां बलकृष्णाभ्यां तत्प्राप्त्यर्थं ब्रह्मविद्यात्मिकायै पच्यस्व तत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानजपादिभिर्विशुद्धान्तःकरणो भव । सरस्वत्यै ज्ञानविज्ञानरूपिण्यै पच्यस्व श्रीसीतायै श्रीराधायै वा पच्यस्व तत्कृपामृत परिप्लुती भव । सुत्राणे सुष्ठु रक्षकाय अन्तर्यामिणे तदनुभवसामग्रीसम्पन्नो भव । पवित्रेण ज्ञानेन पूतोऽपहताज्ञानान्धकारः प्रत्यङ् परब्रह्माभिन्नप्रत्यक् परमेश्वरस्य चैतन्याभिमुखः युज्य-सोमः सोम इव शीतलः शान्तो भूत्वा अतिस्रुतः संसारमतिक्रम्य ब्रह्मणि स्थितः इन्द्रस्य ' ( भ ० गी ० ४।३८ ) स्तदभेदार्हः सखा समानख्यानोऽसि । पवित्रं ज्ञानम्, ' नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते श्रुतिसिद्धा, ' द्वा इति भगवदुक्तेः । जीवपरमेश्वरयोः साजात्य - सख्य- सादेश्य - सायुज्यसम्बन्धवत्त्वेनाभेदार्हता सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ' ( ऋ ० सं ० १।१६४।२० ) इति श्रुतेः । पच्यस्व स्वामी दयानन्दस्तु –'३ राजप्रजाजन, त्वमश्विभ्यां सूर्यचन्द्रमोभ्याम् अध्यापक इन्द्राय ोपदेशकाभ्यां परमैश्वर्याय पवित्रेण पक्वो भव । सरस्वत्यै सुशिक्षितायै वाचे पच्यस्व । सुत्राम्णे सुष्ठु रक्षकाय वा अतिस्रुतोऽ-शुद्धेन धर्माचरणेन वायुरिव पूतो निर्दोषः प्रत्यङ् पूजितः सोम ऐश्वर्यवान् तदपि सोमगुणसम्पन्नो न मनोरमम्, अभिप्रायस्य त्यन्तज्ञानवान् इन्द्रस्य परमेश्वरस्य युज्यो युक्तः सखा मित्रो भव ' इति, सम्बोधनस्य अनौचितीत्वाभावेऽपि व्याख्यानस्य मन्त्राक्षरानुगुण्याभावात् पच्यस्वेत्यस्य नानार्थत्वाभ्युपगमात् वाच्यार्थी सम्भवतः, निर्मूलत्वाच्च, सिद्धान्तार्थस्य श्रुत्यानुगुण्याच्च । तथैवाध्यापकोपदेशको त्वश्विशब्दस्य दूषणजालमूह.म् न ॥ ३१ ॥

निर्मूलत्वात् । पवित्रेणेति न शुद्धाचरणवाचकं पदम् कुशादिपरत्वप्रसिद्धेः । एवमन्यदपि से कुशाओं के कात्यायन श्रौतसूत्र ( १५ / १०1१० ) में उल्लिखित याज्ञिक विनियोग के अनुसार ' वायुः पूत: ' इस मन्त्र द्वारा पवित्रीकरण किया जाता है । शतपथ श्रुति में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है - अश्विनी देवों के समान अतिशय सुन्दर रामलक्ष्मण अथवा बलराम-अन्तःकरण श्रीकृष्ण की प्राप्ति के लिये उनकी पुण्यप्रद कथाओं को सुनने, कहने, जप - मनन करने आदि के द्वारा विशुद्ध कृपा के अमृत से से युक्त बनो । ज्ञानविज्ञानस्वरूपा ब्रह्मविद्यात्मिका श्री सीता अथवा श्री राधा के लिये उनकी बनो । पवित्र अभिषिक्त होओ । भली - भाँति रक्षा करने वाले अन्तर्यामी के लिये उसकी अनुभवसम्पत्ति होकर से सोम सम्पन्न की भाँति शीतल, ज्ञान से अज्ञानान्धकार को नष्ट करके परब्रह्म से अभिन्न प्रत्यक् चैतन्य के प्रति अभिमुख - सम्पन्न तथा सखा रूप बनो । शान्त होते हुए संसार का अतिक्रमण करके, ब्रह्म में स्थित रह कर परमेश्वर से अभेद सम्बन्ध ' द्वा सुपर्णा ' आदि वचनों से जीव एवं परमेश्वर की सजातीयता, सख्य, समान देश में स्थिति तथा सायुज्य रहने से अभेद की योग्यता श्रुति से प्रमाणित है । अक्षरों के स्वामी दयानन्द द्वारा प्रणीत व्याख्या में यद्यपि अभिप्राय अनुचित नहीं है, तथापि व्याख्यान है मन्त्रोक्त । इन कारणों से अनुरूप नहीं है । ' पच्यस्व ' पद के विभिन्न अर्थ माने गये हैं तथा सम्बोधन भी अप्रामाणिक का अध्यापक वहाँ अनौचित्य है । हमारे सिद्धान्त के अनुसार अर्थं श्रुतिवचनों के अनुरूप है । इसी प्रकार ' अश्विन् ' शब्द है । पवित्र शब्द तथा उपदेशक अर्थं करना भी वाच्यार्थ के रूप में सम्भव नहीं है, क्योंकि इसमें कोई प्रमाण नहीं || ३१ ॥ कुशा का वाचक प्रसिद्ध होने के कारण शुद्धाचरण का वाचक नहीं है । इसी प्रकार अन्य भी दोष समझने चाहिये