वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ४ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 91–100

• म ०१२ ] पारिजात भाष्यसहिता ३७ अध्यात्मपक्षे --तं वेदान्तेषु प्रसिद्धत्वात् तत्सदिति ब्रह्मणो निर्देशाच्च परमेश्वरं यथा प्रत्ना भृग्वादयोऽ-स्तुवन्, उपमार्थीयस्थालप्रत्ययः, यथा पूर्वे साध्यादयः, यथा च विश्वे सर्व ऋषय ऋषिपुत्राश्च अस्तुवन् । इमथा यथेदानीन्तनाः सर्वं आस्तिकाः शिष्टाश्च भगवन्तं स्तुवन्ति तथा वयं स्तुमः । कीदृशं तम्? ज्येष्ठात ज्येष्ठ उत्कृष्टतातिर्व्यापकतालक्षणो विस्तारो यस्य तम्, प्रशस्तो ज्येष्टेष्विति, प्रशस्तो ज्येष्ठो वा ज्येष्ठतातिः । सर्वज्येष्ठेषु परमेश्वर एव प्रशस्यते । क्वचिज्ज्येष्ठोऽपि विद्याबलशौर्य सौभाग्यादिहीनत्वादप्रशस्तो भवति । परमेश्वरस्तु ज्येष्ठोऽपि प्रशस्तमाहाभाग्ययुक्तत्वाद् ज्येष्ठतातिः । ' वृकज्येष्ठाभ्याम् ' ( पा ० सू ० ५ | ४ | ४१ ) इति प्रशंसायां तातिप्रत्ययः । बर्हिषदं बर्हिषि यज्ञेषु यजनीयत्वेन भोक्तृत्वेन च सीदतीति तं बर्हिषदम्, ' भोक्तारं यज्ञतपसाम् ' ( भ ० गी ० ५।२ ९ ) इति गीतोक्तेः । स्वरूपलक्षितं सर्वलोकं वेत्तीति तं स्वविदं कर्मफलदातृत्वात् सर्वविदं सर्वज्ञमित्यर्थः । प्रतीचीनं भक्तानां सदैवाभिमुखम्, धुनि पातकानां स्मृतिमात्रेण कम्पयितारम् । आशं क्षिप्रकारिणम्, सङ्कल्पमात्रेण सर्वलोकनिर्मातृत्वात् । जयन्तं हिरण्याक्षहिरण्यकशिपुरावणादीन् सर्वान् देवशत्रून् विजित्य सर्वोत्कर्षेण वर्तमानम् । हे भगवन्, यस्त्वं प्रतीचीनमस्मत्प्रतिकूलं वृजनं वर्जनीयमालस्याश्रद्धादिकं दोहसे विनाशयसि यासु उपासनाक्रियासु भक्तमेवमनुवर्धसे वर्धय से तासु त्वां स्तुमः । हे निवेदनीयद्रव्य, त्वमुपयामगृहीतोऽसि । शण्डः, शं कल्याणं ददातीति शण्ड: । छान्दसोऽकारः । कल्याणप्रदाय परमात्मने गृह्णामि । एष उपासनाप्रदेशः, तब योनिः स्थानम् । तत्र त्वां सादयामि । त्वमुपासकस्य वीरतां प्रीतिनिष्ठां पाहि । शण्डः अपमृष्टः, नित्यनिरस्तसर्वानर्थ: । शुक्रपा देवाः, शुक्रं तेजः पिबन्तीति शुक्रपा देवास्त्वां भगवत्समीपं प्रणयन्तु प्रापयन्तु । भूमिं प्रार्थयते - हे पूजाभूमे, त्वमनाधृष्टासि पूजाप्रभावात् संस्कारप्रभावाच्च सर्वथा विघ्न कारकैरनभिभूतासि । ---दयानन्दस्तु – ' हे योगिन्, स्वमुपयामगृहीतोऽसि । ते तवैव योगस्वभावो योनिः सुखहेतुरस्ति । येन योगेन त्वमुपसृष्टः शण्डोऽसि योगक्रियासु वर्धसे, विश्वथा प्रत्नथा पूर्वथेमथा ज्येष्ठताति बर्हिषदं स्वर्विदं प्रतीचीन-अध्यात्मपक्ष में अर्थ इस प्रकार है- वेदान्तों में प्रसिद्ध तथा ' तत्सत् ' आदि पदों के द्वारा ब्रह्म का निर्देश होने के कारण सुप्रथित उस परमेश्वर की जिस प्रकार पुराने भृगु आदि ऋषियों ने स्तुति की, जिस प्रकार पूर्ववर्ती साध्यों ने तथा समस्त ऋषिगणों, ऋषिपुत्रों ने स्तुति की, तथा जिस प्रकार आधुनिक सभो आस्तिक जन, शिष्टगण भगवान् का स्तवन करते हैं, उसी प्रकार हम भी स्तुति कर रहे हैं । उस उत्कृष्ट व्यापकतारूपी विस्तार वाले, ज्येष्ठों में भी प्रशस्त, यज्ञों में यजनीय तथा भोक्ता के रूप में अवस्थित रहने वाले, सर्वलोकवेत्ता, सर्वज्ञ, सर्वदा भक्तों के अभिमुख रहने वाले, स्मरणमात्र से पापों के नाशक, संकल्पमात्र से समस्त लोकों के निर्माता, शीघ्रकारी, हिरण्याक्ष, हिरण्यकशिपु, रावण आदि सभी शत्रुओं को पराजित करके सर्वातिशायी रहने वाले भगवान् की स्तुति करते हैं । हे भगवन्, आप जो हमारे प्रतिकूल, वर्जनीय आलस्य, अश्रद्धा आदि का विनाश करते हैं और जिन उपासनाक्रियाओं में भक्ति की वृद्धि करते हैं, इसीलिये हम आपकी स्तुति करते हैं । हे नैवेद्य, तुम प्रेम के द्वारा ग्रहण किये गये हो । कल्याणप्रदाता परमात्मा के लिये तुम्हारा ग्रहण करता हूँ । यह उपासना का प्रदेश ही तुम्हारा स्थान है । यहाँ तुमको रखता हूँ । तुम उपासक की प्रेमनिष्ठा को रक्षा करो । तुम कल्याणकारी हो कर हमारे समस्त अनर्थों का नित्य विनाश करो । तेज का पान करनेवाले देवगण तुमको भगवान् के समीप ले जांय । उपासक भूमि की प्रार्थना करता है - हे पूजा की भूमि, तुम पूजन के प्रभाव से तथा संस्कार के प्रभाव से विघ्नकारकों से सर्वथा अस्पृष्ट हो । स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ में ' हे योगिन् ' इस संबोधनसूचक पद के मन्त्र में न होने के कारण असंगति

३८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ७ माशुं जयन्तं धुनि वृजनं दोहसे च तं योगबलं शुक्रपा देवास्त्वां प्रणयन्तु तस्मै तुभ्यमस्य योगस्यानाधृष्टा वास्तु | त्वमिमां वीरतां पाहि । तदनु त्वामियं वीरता पातु ' इति । हिन्द्यां तु - ' हे योगिन्, योगाङ्गः शौचादिनियमैर्गृहीतोऽसि तद्वानसि । योगस्वभावस्तव सुखहेतुः । येन योगेन त्वमपमृष्टोऽविद्यादिदोषैर्वियुक्तः शण्डः शमादिगुणयुक्तः, यासु योगक्रियासु वर्धसे, समस्तप्राचीना महर्षय इव पूर्वकालिका योगिन इव वर्तमान-योगिन इवात्यन्तप्रशंसनीयं हृदयाकाशे स्थिरं सुखदम्, अविद्यादोषाप्रतिकूलं शीघ्रसिद्धिदम्, उत्कर्षप्रापकम् इन्द्रियाणां कम्पितारं वृजनं योगबलं परिपूरयन्ति । तं ये योगं बलरक्षका योगप्रकाशका योगिनस्त्वां प्रणयन्तु तं योगं प्राप्तवते तुभ्यं शण्डाय तस्य योगस्य वीरता त्वं तां पाहि, रक्षिता वीरता त्वां पातु ' इति, तदुभयं । यत्किचित्, योगिन्निति सम्बोधनसूचकपदाभावात्, शौचादिनियमानां विवक्षितत्वे नियमपदप्रयोगस्यैवौचित्याच्च योनिरितित इति सम्बन्धोपपत्तौ सुखपदाध्याहारानुपपत्तेः । शण्डशब्दस्य योगक्रियावृद्धिरिति कल्पनापि कल्पनैव, निर्मूलत्वात् । शण्डः शमादिगुणयुक्त इत्यपि निर्मूलम्, तत्रार्थे तस्याशक्तेः । ' वीरता त्वां पातु '

सु॒वीरो॑ वी॒रान् प्र॑ज॒नय॒न् परी॑हा॒भि रा॒यस्पोषे॑ण॒ यज॑मानम् । स॒ञ्जग्मा॒नो दि॒वा पृ॑थि॒व्या शुक्रः शुक्रशोचिषि॒ निर॑स्त॒ः शण्डेः शुक्रस्या॑धि॒ष्ठान॑मसि ॥ १३ ॥

2 ' सुवीर इति दक्षिणं यूपदेशं गच्छत्यध्वर्युरिति ' ( का ० श्र ० ९ ।१०।६ ) । हे शुक्रग्रह! त्वं सुवीरः कल्याणवीरः शोभनशौर्योपेतः सन् वीरान् यजमानस्य शौर्योपेतान् पुत्रभृत्यादीन् प्रजनयन् उत्पादयन् रायस्पोषेण धनस्य पुष्ट्या सह यजमानमभिलक्ष्य परीहि परितो गच्छ । यद्वा रायस्पोषेण यजमानमभियोजयस्व धनस्य पोषेण यजमानं परीहीत्यनुवर्तते । ' अपरेण यूपमरत्नी सन्धत्तः सञ्जग्मान इति यथालिङ्गमिति ' ( का ० श्रो ० ९ | १० | ७ ) | यूपस्य पश्चात् पुनररत्नी सन्धत्तः, शुक्रलिङ्गेनाध्वर्युर्मन्थिलिङ्गेन प्रतिप्रस्थाता । शुक्रनामको ग्रहो दिवा द्युलोकेन पृथिव्या भूलोकेन च सञ्जग्मानः शुक्रशोचिषा शुद्धदीप्त्या यूपं बिभर्तीति शेषः । ' अप्रोक्षितो निरस्यतो निरस्त: शण्ड इत्यध्वर्युः, निरस्तो मर्कु इति प्रतिप्रस्थाता ' ( का ० श्र ० ९ ।१०१ ९ ) । अप्रोक्षितौ युपशकलो उत्करे निरस्यतो मन्त्राभ्यां यथाक्रमम् | आभिचारिकं यजुः । शण्डनामकः शुक्रपुत्रोऽसुरपुरोहितो निरस्तो यज्ञाद्वहि-है । यदि शौचादि नियमों का प्रतिपादन करना अभीष्ट होता, तो नियम शब्द का ' योगक्रियावृद्धि ' अर्थ करना मूलरहित होने के कारण कपोल कल्पना ही है ।

ही प्रयोग उचित था । शण्ड शब्द का शण्ड शब्द का शम आदि गुणों से शतपथ आदि श्रुतियों के विरुद्ध होने के मन्त्रार्थ - हे ग्रह! तुम सुन्दर वीरता से युक्त होकर शूरता से युक्त पुत्र, नृत्य आदि को उत्पन्न करते हुए अनेक प्रकार की धन - पुष्टि के द्वारा इस यजमान के ऊपर कृपा करो । यह शुक्र ग्रह अपनी पवित्र कान्ति के साथ पृथ्वी और लोक से संगत होकर दीप्तिमान् हो रहा है । शण्ड नामक असुर दूर चला गया है । हे यूपकाष्ठखण्ड! तुम शुक्र ग्रह के अधिष्ठान हो ॥ १३ ॥

भाष्यसार - ' सुवीर: ' इस कण्डिका के मन्त्रों से अध्वर्यु द्वारा यूप की ओर गमन, अप्रोक्षित तथा प्रोक्षित यूप-

म ० १३ ] दार्थ पारिजातभाष्यसहिता ३ ९ निक्षिप्तः । ' आहवनीये प्रोक्षितौ प्रास्यतः शुक्रस्याधिष्ठानमित्यध्वर्युरिति ' ( का ० श्र ० । ९ ।१०।१० ) । अध्वर्यु -राहवनीये प्रोक्षितं यूपशकलं क्षिपेत् । हे यूपशकल, त्वं शुक्रग्रहस्याधिष्ठानमधिकरणमसि वा, शौर्यवीर्यपरमैश्वर्य-अध्यात्मपक्षे --- हे परमात्मन्! निराकार श्रीशिव श्रीविष्णो श्रीराम श्रीकृष्ण सत्यसङ्कल्पे-परमसौभाग्ययुक्तत्वाद् यजमानं भक्तानभिलक्ष्य तथाविधान् शौर्यवीर्यसौभाग्योपेतान् धनस्य पुत्रपौत्रादीन् पुष्ट्या यजमानभक्तान् नाशिषा वा प्रजनयन् यजमानमभिलक्ष्य परित इहि प्राप्नुहि । किन रायस्पोषेण परिगच्छ । कीदृशः परमेश्वरः? दिवा द्युलोकेन पृथिव्या पृथिवीलोकेन च सञ्जग्मानः ? शुक्रः सङ्गच्छमानः शुद्धः सूर्यादिरूपो , सर्व-कारणत्वाद् दिवा पृथिव्या तदुपलक्षितैः सर्वैरपि लोकैः सङ्गच्छमानः । पुनः कीदृशः कल्याणं द्यति खण्डयतीति शण्डः वा, त्वदीयया शुक्रशोचिषा शुद्ध निर्हश्यदृग्रूपया शोचिषा प्रकाशेन शण्डः सर्वविधप्रकाशस्य शं चाधिष्ठानमसि, तस्यैव कामादिर्निरस्तः समूलकाषं कषितः । हे परमेश्वर, त्वं शुक्रस्य शुद्धेः विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । भासा सूर्यादीनामपि भासमानत्वात्, ' न तत्र सूयों भाति न चन्द्रतारकं ० ६।१४ नेमा ) इति श्रुतेः, ' सूर्यस्यापि भवेत् तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति || ' ( श्वे ० उ क्षमा क्षमा । ' इति श्रीमद्वाल्मीकीय-सूर्यो रग्निः प्रभोः प्रभुः । श्रियः श्रीश्च भवेदग्रया कीर्तेः कीर्तिः रामायणवचनाच्च । इहि प्राप्नुहि । एवं दयानन्दस्तु – ' हे योगिन् सुवीरस्त्वं वीरानुत्कृष्टगुणान् प्रजनयन् परि सर्वत भूम्या सह शुक्रः वीर्यवान् यजमानमभि आभिमुख्येन रायस्पोषेण सञ्जग्मानः संगतवान् दिवा सूर्येण पृथिव्या इव विषयवासनारहितः शण्डस्त्वं शुक्रशोचिषा शुक्रस्य शोधकस्य सूर्यस्य शोचिर्दीपनं तेनैव निरस्त एवान्धकार सगुणयुक्तान् पुरुषान् शमादिसहितस्त्वं शुक्रस्य शोधकस्याधिष्ठानमसि ' इति । हिन्द्यां तु - ' हे श्रेष्ठवीरवद्योगबलयुक्त रायस्पोषेण धनपुष्ट्या प्रजनयन् प्रसाधयन् परीहि सर्वत्र भ्रमणं कुरु । एवं धनादिपदार्थदातारमुत्तमपुरुषमभिलक्ष्य सर्वशोधकस्य सूर्यस्य दीप्त्या निरस्तान्ध-संयुक्त दिवा सूर्येण पृथिव्या भूम्या तयोर्गुणैः सार्धं शुक्रोऽतिबलवान् शुक्रस्यात्यन्तयोगबलस्या-कारेण समं पृथग्भूतयोगबलप्रकाशेन विषयवासनाभिर्मुक्तः शण्डः शमादिगुणयुक्तस्त्वं ( ९ ।१०।७ - ११ ) में वर्णित खण्डों का प्रक्षेप आदि कार्य अनुष्ठित किये जाते हैं । यह याज्ञिक प्रक्रिया कात्यायन श्रौतसूत्र है । याज्ञिक विनियोग के अनुकूल मन्त्रार्थ आचार्यों के द्वारा प्रतिपादित है । श्रीविष्णु, श्रीराम अथवा श्रीकृष्ण! अध्यात्मपक्ष में यह अर्थ है - हे निराकार परमात्मा, अथवा श्रीशिव, के प्रति अपनी कृपादृष्टि से उसी आप शौर्य, वीयं, एवं परम ऐश्वर्य, परम सौभाग्य से युक्त हैं । अतः यजमान तथा भक्तों आशीर्वाद से उत्पन्न करते हुए आप प्रकार के शौर्य, वीर्य, सौभाग्य से संयुक्त पुत्र, पौत्र आदि को सत्यसंकल्प परमेश्वर द्युलोक एवं पृथिवीलोक तथा यजमान के प्रति आवें तथा धन की पुष्टि से यजमान भक्तों को व्याप्त करें । प्रकाश से कल्याण का खण्डन तदुपलक्षित समस्त लोकों से संगत होते हुए अत्यन्त शुभ्र सूर्यादिरूपी हैं । आपके शुद्ध प्रकाश के अधिष्ठान हैं, क्योंकि करने वाले कामादि दोष समूल विनष्ट हो गये । हे परमेश्वर, आप शुद्धि तथा परमेश्वर सर्वविध के प्रकाश से ही सूर्य आदि श्रुति तथा वाल्मीकि रामायण आदि के वचनों के अनुसार यह स्पष्ट है कि प्रकाशित होते हैं । अर्थ के स्वीकार के कारण असंगता स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ मुख्यार्थ के परित्याग तथा कल्पित गौण योगी ऐसे पुरुषों को उत्पन्न करत है । ' सुवीर ' का अर्थ ' सुवीर के समान ' करना तो स्पष्टतः मुख्यार्थ का त्याग है ।

४० शुक्ल यजुर्वेद संहिता [ अ ० ७ धारोऽसि ' इति, तत्सर्वमप्यसङ्गतम्, मुख्यार्थत्यागात् काल्पनिक गौणाद्यर्थस्वीकारात् । तथाहि - सुवीर इत्यस्य सुवीर इवेति मुख्यार्थत्यागः स्पष्ट एव । तथैव वीरानित्यस्य श्रेष्टगुणयुक्तपुरुष इत्यपि गौण एवार्थः । योगी तादृशान् पुरुषान् प्रजनयतीत्यपि विरुद्धमेव यमनियमादियुक्तस्य योगिनस्तादृशव्यापारासम्भवात् । सर्वत्र भ्रमणमपि योग विरुद्धमेव, स्थिरस्यैव योगाभ्याससम्भवात् । मूले यजमानमित्येकवचनम्, टीकायां तु धनादि-पदार्थदातार उत्तमपुरुषा इत्यर्थः कृतः, तदपि विरुद्धमेव, अपरिग्रहस्य योगिनो धनादिदातृत्वसम्बन्धानपेक्षणात् । धनिनां सम्मुखे रायस्पोषेण युक्तो योगी किं करिष्यति? दरिद्राणां समक्षं तादृशस्य योगिन एव लाभदायकत्वम् । सूर्य पृथिव्योर्गुणेनेति विवक्षितत्वे तथैव प्रयोगेणापि भाव्यम् । दिवा पृथिव्या युक्तत्वोक्तिरपार्थैव स्यात् । सूर्यज्योतिषा निरस्तोऽन्धकार इवेत्यपि निर्मूलम्, मूलेऽन्धकारार्थबोधकपदाभावात् । इवेत्युक्त्या दाष्टन्तेनापि भाव्यम् । अन्धकार इव को निरस्त इति नोक्तम् । मूले तु निरस्तः शण्ड इत्युक्तम् । त्वद्रीत्या शण्डः शमादियुक्तो भवति । स कथमन्धकार इव निरस्येतेति तत्सर्वं सर्वथा बालभाषितमेव ॥ १३ ॥

' अच्छिन्नस्येति जपित्वेति ' ( का ० श्र ० ९ ।१०।११ ) । यजमानो जपति । सायणरीत्या अध्वर्युः शकलप्रक्षेपानन्तरं जपेत् । वृत्तिकार रीत्या तु यजमानो जपेत् । सूत्रे जपित्वाऽश्राव्याह प्रातः प्रातःसवस्येति ल्यबादेशः पूर्वकालतामात्रे, न समानकर्तृतायाम् । सौम्यम् । हे देव मे अच्छिन्नस्य अनवखण्डितस्य सन्ततस्य सुवीर्यस्य कल्याणप्रभावस्य रायस्पोषस्य धनपोषस्य ते तव देवेभ्यो ददितारो दातारो वयं स्याम । देवता-सन्तुष्ट्यर्थं भूयो भूयः सोमस्य दातारः स्याम भवेम । त्वत्प्रसादाद् भूयो भूयो यज्ञस्य करणमाशास्यते । ' उभयतो यूपं प्रत्यङ्मुखौ जुहुतः सा प्रथमेत्यध्वर्युः प्रथमम्, तमनु प्रतिप्रस्थातेति ' ( का ० श्र ० ९।११।१-२ ) । अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ यूपस्य पुरस्तात् प्रत्यङ्मुखौ तिष्ठन्तौ वषट्कृते सति जुहुतः, सा प्रथमेति प्रथममध्वर्युः शुक्रम्, तत्पश्चात्तेनैव मन्त्रेण प्रतिप्रस्थाता मन्थिनं जुहुयाद् । इन्द्रदेवत्या त्रिष्टुप् । सा प्रथमा यस्येन्द्रस्य संस्कृतिः प्रथमः संस्कारः क्रियते, समीचीना कृतिर्वा ' सा देवि देवमच्छेहीन्द्राय सोमम् ' ( वा ० सं ० ४।२० ) इति मन्त्रेण सोमस्य क्रयरूपा या संस्कृतिः क्रियते, सा प्रथमा, अभिषवादिसंस्काराणां तदनन्तरभावित्वात् । है, यह भी विरुद्ध है, क्योंकि यम, नियम आदि से युक्त योगी इस प्रकार का व्यवहार नहीं करता । अपरिग्रहशील योगी का धनदाता होना भी असम्बद्ध है । धनियों के समक्ष घनपुष्टि से युक्त योगी क्या करेगा? मूल मन्त्र में अन्धकारः बोक पद भी नहीं है । अन्धकार के समान किसको निरस्त किया गया? मूल मन्त्र में तो ' शण्ड निरस्त हो गया ' यह कहा गया है । इस अर्थ की रीति में शमादि से युक्त शण्ड होता है, वह अन्धकार की भाँति कैसे निरस्त किया जायगा? यह सब अज्ञप्रलपित की भाँति ही है ॥ १३ ॥

मन्त्रार्थ – हे सोमदेवता! निरन्तर अखण्ड कल्याणमय प्रभाव वाले वीर! आपके प्रसाद से हम धन - पुष्टि को देने वाले हों । सम्पूर्ण ऋत्विक् जनों से वरणीय यह संस्कार क्रिया इन्द्र के निमित्त की जाती है, इससे यह मुख्य है और जगत् की उत्पत्ति का कारण होने से वरुण, मित्र और अग्नि देवता इसके मुख्य सेवक हैं ॥ १४ ॥

भाष्यसार — कात्यायन श्रौतसूत्र ( ९ ।१०।१२ ) में प्रतिपादित याज्ञिक विनियोग के अनुसार ' अच्छिन्नस्य '

म ० १४ ] वेदार्थ पारिजात भाष्य सहिता ४१ कीदृशी संस्कृतिः? विश्ववारा विश्वैः सर्वैर्यत्र सोमो व्रियते ऋत्विग्भिराहुतिभिश्च मित्रः विश्वं , स च वा प्रथमोऽग्निः वृणोतीति, व्रियमाणः सोमो यत्र, जगदुत्पत्तिबीजत्वात् । स च प्रथमो वरुणः, स च प्रथमो यस्य प्रथमो मुख्यो यस्येन्द्रस्यान्येषां देवगणानां प्रभुः । यद्वा सोमस्य वरुणो मित्रोऽग्निश्च यः प्रभुरित्यर्थः स प्रसिद्धो । यद्वा - यस्येन्द्रस्य या भक्त इति शेषः । वरुणमित्राग्नयोऽन्येषामप्युपलक्षकाः, देवगणानां स प्रथमो मुख्यः, संस्कृतिः समीचीना कृतिर्विश्ववारा सर्वैर्देवैरादरणीया, सा प्रथमा देवानां मध्ये मुख्या, स एवेन्द्रवरुणमित्राग्नयः । आशिषमेवैतदाशास्ते ' शतपथे तु - ' तत्र जपति । अच्छिन्नस्य ते ददितारः स्यामेत्याशीरेवैषैतस्य - तत्र जपतीति कर्मण । हे द्योतमान सोम, ( श ० ४।२।१।२२ ) । होमात् पुराऽध्वर्योर्यजमानस्य वा मन्त्रजपं विधत्ते सोमसाधनकर्म-अच्छिन्नस्य रायस्पोषस्य तादृशस्य ते देवेभ्यो ददितारः स्मः । अत्र सोमदानस्याभिहितत्वात् शुक्रवतो विषयेयं प्रार्थना । अत एतेन मन्त्रोच्चारणेन तामेवाशिषमाशास्ते । ' अथाश्राव्याह । प्रातः तदनु प्रातःसवस्य चमसाध्वर्यवः ' मधुश्च्युत इन्द्राय सोमान् प्रस्थितान् प्रेष्येति वषट्कृतेऽध्वर्युर्जुहोति तदनु प्रतिप्रस्थाता धत्तस्तस्मादिमे ( श ० ४।२।१।२३ ) । ' तौ वै पुरस्तात्तिष्ठन्तौ जुहुतः । चक्षुषी वा एतौ तत्पुरस्तादेवैतच्चक्षुषी यूपस्तस्मादिमे अभितो पुरस्तच्चक्षुषी ' ( ० | ४ | २ | १ | २४ ) । ' अभितो यूपं तिष्ठन्तौ जुहुतः । यथा वै नासिकैवं । प्रातः-नासिकां चक्षुषी ' ( श ० ४ । २ । १।२५ ) । मन्त्रजपानन्तरमाश्रावणपूर्वकं प्रैषं विधत्ते अथाश्राव्याहेति सोमान् काले प्रातःसवनसम्बन्धिनः शुक्रवतः सारवतो मधुश्च्युतो माधुर्य रसस्यन्दिन इन्द्रार्थं प्रस्थितान् प्रयतान् होतुं होतारं प्रति याज्यापाठार्थं प्रेरयति - प्रस्थितान् प्रेष्येति । मैत्रावरुणं विनियुञ्जीतेत्यर्थः । वषट्कारावसाने ग्रहचमसानां होमं होमार्थं स्थानविशेषं चाह -- तौ वा पुरस्तात्तिष्ठन्ताविति । तदनु यद्धारणं तद्वचनमनुसृत्य तेन लौकिकानामिमे पुरस्ता-दाहवनीयस्य पूर्वभागे जुहुतः । शुक्रामन्थिग्रहयोश्चक्षुरात्मकत्वात् तयोः पूर्वभागे नासिकामुभयतश्चक्षुषी प्रियेते । चक्षुषी पुरस्तादेव येते । तथा यूपस्योभयपार्श्वयोः स्थित्वा होमकालेऽपि यथा देवदत्तः पचिसम्बन्धात् यत्र यत्र सौमिका एवत्विजश्चमससम्बन्धाच्चमसाध्वर्यव इति व्यपदिश्यन्ते इति षष्ठ्या भेदप्रतीतेरन्य पाचक इति प्रतीयते, तथापि मध्यतश्चारिणां चमसाध्वर्यवो होत्रकाणां चमसाध्वर्यव वाच्यम्, वैषम्यात् । एव चमसाध्वर्यवः । न चैवं शमितेत्यत्रापि यौगिक्याः संज्ञाया अनाश्रयणादन्य एव स्यादिति ज्ञापिकेति वैषम्यम् । तत्र हि वरणं नास्ति, अत्र तु ' चमसाध्वर्यून् वृणीते ' इति वरणमस्ति, षष्ठी च भेदस्य अन्यत् स्पष्टम् । ' तौ वै वषट्कृतौ सन्तौ मन्त्रेण हूयेते । एतेनो हैतौ तदुदश्नुवाते यदेनो सत्य सर्व सवनमनु हि प्रजापतिस्तस्मादेनौ हूयते यद्वेवैतौ सर्व सवनमनु हूयत एतौ वै प्रजापतेः प्रत्यक्षतमां चक्षुषी ह्येतौ सत्यं वै चक्षुः । तया दीयमानावपि सर्व ७ सवनमनु हूयते ' ( श ० ४।२।१।२६ ) । तो वषट्कृतौ सन्तौ । वषट्कारेण तदतिरिक्तेन याज्योपलक्ष्यते मन्त्रेणापीत्यर्थः । तत्र मन्त्रेणाहूयेताम् । इतरेषां ग्रहाणां होमः केवलं याज्ययैव, अनयोस्तु हूयेते । हेतुः - एनाविति । व्यत्ययेन एनादेशः । सर्वं सवनमनु सर्वस्मिन् सवने, प्रातः सवने मध्याह्नसवने । तदभिप्रायेण च सर्वसवन-ऐन्द्रवायवादयो ग्रहा एकस्मिन्नेव सवने हूयन्ते, एतौ ग्रहो पुनः सवनान्तरेऽपि हूयेते सन्निकृष्टौ प्रयोगः । एतेनैतौ शुक्रामन्थिनौ तत् समन्त्रकहोमगौरवं प्राप्नुतः । प्रजापतेः प्रत्यक्षतमामतिशयेन है । वृत्तिकार इस मन्त्र का यूपखण्ड के प्रक्षेप के बाद पाठ किया जाता है । सायण के मत से यजमान पाठ करता

४३ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ७ प्रजापतेश्चक्षूरूपे । तद्ग्रयोश्च सत्यत्वाभिधानात् प्रत्यक्षत्वमिति । ' स जुहोति । सा प्रथमा संस्कृतिर्विश्ववारा स प्रथमो वरुणो मित्रोऽग्निः स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वांस्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोत स्वाहेति ' ( श ० ४ । २ । १।२७ ) । होमानुवादेन मन्त्रं दर्शयति-- स जुहोति सा प्रथमेति । मन्त्रस्यायमर्थः - यस्येन्द्रस्यार्थे ' सा देवि देवमच्छे हीन्द्राय सोमम् ' ( वा ० सं ० ४।२० ) इत्यादिना मन्त्रेण सोमस्य क्रयरूपा या संस्कृतिः क्रियते, सा प्रथमा, अभिषवादि-संस्काराणां तदनन्तरभावित्वात् । विश्ववारा विश्वैः समस्तैर्ऋत्विग्भिर्वरणीयः । स एव प्रथमसंस्कृतः सोमः स्तूयते । हे अध्वर्यवः, तस्मै इन्द्राय सुतमभिषुतं सोमं स्वाहाकारेण आजुहोत । अध्यात्मपक्षे - आचार्यरूपधारी मन्त्र आह - हे सोम साम्बसदाशिव, त्वत्प्रसादाद् वयमच्छिन्नस्य अखण्डितस्य सुवीर्यस्य दिव्यसामर्थ्यवतो रायस्पोषस्य रायः शमदमादिसम्पत्तेर्ब्रह्मविद्याधनस्य वा पोषकस्य गायत्री - पञ्चाक्षर- अष्टाक्षर - द्वादशाक्षरादित्वान्मन्त्रस्येति शेषः । ददितार: समर्पयितारः प्रचारकाः स्याम । सा प्रसिद्धा प्रथमा मुख्या संस्कृतिः संस्कारः, सा च विश्ववारा सर्वैर्वरणीया, तामन्तरा पुरुषार्थासिद्धेः । हे देव, वरुणो मित्रोऽग्निस्त्वदीयः प्रथमो मुख्योंऽशः । ' इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहु: ' ( ऋ ० सं ० १।१६४।४६ ) इत्यादिमन्त्रवर्णात् । दयानन्दस्तु – हे ' देव! योगजिज्ञासो सोम, प्रशस्तगुणशिष्य, वयमध्यापकास्ते तुभ्यं सुवीर्यस्याच्छिन्नस्य रायस्पोषस्य ददितारः स्याम । शोभनानि वीर्याणि पराक्रमाणि यस्मात्, रायः सर्वविद्याजनितस्य बोधधनस्य पोषस्य पुष्टेर्दातारः स्याम । सा प्रथमा आदिमा संस्कृतिविद्यासुशिक्षाजनिता नीतिः विश्ववारा सर्वैरेव स्वीकर्तुं योग्या, सा तुभ्यं सुखदा अस्तु । योऽस्माकं मध्ये वरुणः श्रेष्ठोऽग्निरिवाध्यापकोऽस्ति स प्रथमस्ते मित्रो भवतु ' इति, तदपि वेदबाह्यमेव व्याख्यानम्, देवपदस्य योग जिज्ञासुः, सोमपदस्य प्रशस्त गुणशिष्य इत्यर्थकत्वे मानाभावात् । संस्कृतिपदस्य विद्यासुशिक्षाजनिता नीतिरित्यपि निर्मूलमेव । श्रुतिसूत्रविरोधस्तु पूर्वोक्तव्याख्यानेन स्फुट एव ॥ १४ ॥

के मत से अध्वर्यु मन्त्रपाठ करता है । ' सा प्रथमा संस्कृतिः ' इत्यादि मन्त्र से शुक्र एवं मन्थि ग्रह का हवन किया आता है । शतपथ ब्राह्मण में याज्ञिक प्रक्रिया के अनुकूल अर्थ उपदिष्ट है । अध्यात्मपक्ष में अर्थ योजना इस प्रकार है -- आचार्य रूपधारी मन्त्र कहता है कि हे साम्ब सदाशिव! आपकी कृपा से हम अखण्डित, दिव्य सामथ्र्यवान्, शम, दम आदि सम्पत्ति अथवा ब्रह्मविद्या रूपी धन तथा गायत्री, पञ्चाक्षर अष्टाक्षर, द्वादशाक्षर आदि पोषण करने वाले आपके मन्त्रों के समर्पक, प्रचारक हों । वही सुप्रथित मुख्य संस्कार है, तथा सबके द्वारा प्राप्तव्य है, क्योंकि उसके बिना पुरुषार्थं की सिद्धि नहीं होती । हे देव! वरुण, मित्र, अग्नि आदि आपके मुख्य अंशभूत हैं । स्वामी दयानन्द द्वारा वर्णित व्याख्या वेदबाह्य ही है । देव शब्द का ' योगजिज्ञासु ' अर्थं तथा सोम शब्द का ' प्रशस्त गुण से युक्त शिष्य ' अर्थ करने में कोई प्रमाण नहीं है । संस्कृति शब्द का ' विद्या, सुशिक्षा से उत्पन्न नीति ' अर्थ करना भी निर्मूल है, श्रुति तथा सूत्र के वचनों का विरोध तो स्पष्ट ही है ॥ १४ ॥

म ० १५ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता स प्रथ॒मो बृह॒स्पति॑श्चिकित्वस्तस्मा॒ इन्द्राय सुतमार्जु॒होत॒ स्वाहा॑ । त॒म्पन्तु होत्रा मध्वो याः स्विष्टा याः सुप्रीताः सुहु॑ता॒ यत्स्वाहाऽया॑द॒ग्नीत् ॥ १५ ॥

स प्रसिद्धः, चिकित्वान् चेतनावान् उत्कृष्टधीर्बृहस्पतिर्यस्येन्द्रस्यान्येषां मन्त्रिगणानां मध्ये प्रथमो मुख्यो मन्त्रीति शेषः । तस्मै इन्द्राय सुतमभिषुतं सोममाजुहोत स्वाहा स्वाहाकारेण आभिमुख्येन जुहुत होमं कुरुत । ' तृम्पन्त्विति जपतीति ' ( का ० श्र ० ९ | ११ | ११ ) । हुत्वा तृम्पन्त्विति मन्त्रमध्वर्युर्जपेत् । होत्रादेवतं यजुः । होत्राश्छन्दोभिमानिन्यो देवतास्तृम्पन्तु तृप्ता भवन्तु, ' तृम्प प्रीतौ ' । होत्राशब्देन हौत्रिकयाज्याच्छन्दांस्यभिधीयन्ते । ताः काः? या मध्वः, मधु सोममित्यपमिकम् । मधुनो मधूपमस्वादस्य सोमस्य स्विष्टाः साधु इष्टाः, तद्धोमे नियुक्तत्वात् । याच होत्राः सुष्ठु प्रीताः साधु प्रीताः । कथं तासां सुप्रीतत्वं ज्ञायत इति चेत्, सुहुतायत्स्वाहा यद् यस्मात् स्वाहाकारेण साधु हुता होमार्थं नियुक्ता इत्यर्थः । ' होतारं प्रत्यङ्ङपसीदत्ययाङग्नीदिति ' ( का ० श्र ० ११११।१२ ९ ) । ततोऽध्वर्युरग्नीच्च चमसहस्त एव सदस्यागत्य अयाङग्नीदिति मन्त्रेण प्रत्यङ्मुखो होतृसमीपे उपविशेद् भक्षणार्थम् । होतृदैवतम् । अग्नीद् अयाड् अयाक्षीद् अग्नीघ्रा यागः कृत इत्यध्वर्युर्होतु-राचष्टे । यद्वा मधुनो मधुरोपेतस्य सोमस्य यद्रसरूपं द्रव्यं स्विष्टं सुष्ट्वपेक्षितम्, यत् स्वाहाकृतं तद् दृष्ट्वा होत्रा यष्टव्या देवतास्तृप्यन्त्विति सायणाचार्यः । शतपथे - ' स यज्जुहोति । सा प्रथमा स प्रथम इति शश्वद्ध वै रेतसः सिक्तस्य चक्षुषी एव प्रथमे सम्भवतस्तस्माज्जुहोति सा प्रथमा स प्रथम इति ' ( श ० ४ । २ । १ २८ ) । मन्त्रे प्रथमशब्दप्रयोगस्य तात्पर्यमाह -स यज्जुहोति सा प्रथमास प्रथम इति । शश्वत् सर्वदा सिक्तस्य रेतसः सकाशाच्चक्षुषोरेव प्रथमोत्पत्तेश्चक्षूरूपयोः शुक्रामन्थिग्रहयोर्होममन्त्रेऽपि तत्प्राथमिकत्वसूचनाय सा प्रथमा स प्रथम इति प्रथमशब्दप्रयोगः । ‘ अथ सम्प्रेष्यति । प्रैतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मण: प्रोद्गातृणां प्र यजमानस्य प्रयन्तु सदस्याना होत्राणां चमसाध्वर्यव उपावर्तध्व १७ शुक्रस्याभ्युन्नयध्वमिति सम्प्रेष एवैष पर्येत्य प्रतिप्रस्थाताध्वर्योः पात्रे सत्रवमवनयत्यत्र एवैतदाद्यं बलि हारयति तमध्वर्युर्होतृचमसेऽवनयति भक्षाय वषट्कर्तुर्भक्षः प्राणो वै वषट्कारः सोऽस्मादेतद्वषटु-कुर्वतः पराङिवाभूत् प्राणो वै भक्षस्तत्प्राणं पुनरात्मन् धत्ते ' ( श ० ४।२।१।२ ९ ) । होमानन्तरं कर्तव्यमध्वर्योः प्रेषमाह - अथ सम्प्रेष्यतीति । प्रेष्यति तत्कर्तव्ये विनियुङ्क्ते । मैत्रावरुणो ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टा आग्नीध्र-श्चेत्येते होत्राशब्देन विवक्षिताः । होत्राशब्दोऽपि नियतस्त्रीलिङ्गः । होतुश्चमसः प्रेतु ब्रह्मणश्चमसः प्रैतु, उद्गातॄणां चमसः प्रैतु, यजमानस्य चमसः प्रैतु । एवं सदस्यानां होत्राणां चमसाध्वर्यव उपावर्तध्वमित्येष सम्प्रेष एषः । आपस्तम्बोऽपि ' तस्मै चमसाध्वर्यवः स्वं स्वं चमसं द्रोणकलशादभ्युन्नीय हरन्ति ' इति । चमसा-ध्वर्यवः सचेतनास्तद्भागोऽयं सम्प्रेषोऽस्ति, चमसानामचेतनत्वेन प्रेषावधारणसामर्थ्याविरहात् । तद्भागेऽदृष्टार्थं मन्त्रार्थ - वह अनुपम चेतनावान् महाबुद्धिसम्पन्न बृहस्पति देवताओं के मन्त्री हैं । इन्द्र के उद्देश्य से यह प्रस्तुत सोम रस आहुत होता है । यह आहुति भली प्रकार स्वीकार हो, इसके लिये स्वाहाकार का उच्चारण करते हुए हवन करो । छन्दों के अभिमानी वे देवता तृप्त हों, जो मधुर स्वाद वाले सोम को पीकर अत्यन्त प्रसन्न हैं । ये सब स्वाहाकार द्वारा होम के निमित्त नियुक्त हुए हैं । इनके कारण शुक्रग्रह सोमरस से सम्पन्न हुआ है ॥ १५ ॥

भाष्यसार ---- कात्यायन श्रौतसूत्र ( ९ ।१११ ९ - १० ) में वर्णित याज्ञिक प्रक्रिया के अनुसार ' स प्रथमः ' इस

४४ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ७ इत्येतां शङ्कां निरसितुमाह - सम्प्रेष एवैष इति । यद्यपि तेऽचेतनास्तथापि तद्वयापारेण तेषां नयने नियुक्ताः पुरुषा लक्ष्यन्ते । यथा कुम्भाः प्रविशन्तु । तस्मादेष सर्वोऽपि प्रेषः । प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युपात्रे शेषस्या-वनयनं विधत्ते - पर्येत्य प्रतीति । पर्येत्य परि आहवनीयस्य पश्चाद्भागमेत्य गत्वा संस्रवं होमशेष-मवनयन्ति । एतद् एतेन होमशेषावनयनेन अत्त्रे भोक्तृवर्गाय आद्यं बलि भोगरूपां पूजां हारयति, मन्थिग्रहस्य भोगरूपस्य चन्द्रात्मकत्वादित्यर्थः । अध्वर्युपात्रात् सोमं भक्षार्थं होतृचमसेऽवनयेदित्याह - तमध्वर्युरित्यादिना । वषट्कर्तुर्होतुर्भक्षणं प्रसिद्धम् ' वषट्कर्ता प्रथमः सन् सर्वभक्षान् भक्षयति ' ( ऐ ० ब्रा ० ३।२२ ) इति श्रुतेः ॥ ' प्राणो वा एष वषट्कारः ' इति वषट्कारस्य प्राणत्वं श्रूयते ऐतरेयके । पराडिव पराङ्मुखो निर्गतोऽभूदित्यर्थः भक्षणस्य प्राणत्वं पुष्टिहेतुत्वादिति । ' अथ यदेते प्रतीची पात्रे न हरन्ति । हरन्त्यन्यान् ग्रहांश्चक्षुषी ह्येते सत्रवमेव होतृचमसेऽवनयति ' ( ० ४ | २ | १ | ३० ) । पूर्वस्मिन् वाक्ये होतृचमसेऽवनयति भक्षायेत्यनेन शुक्रामन्थिग्रहयोः सदः प्रति गमनं निवारितम्, सदोगमनस्य भक्षणार्थत्वाद् भक्षणस्य होतृचमसेनैव सिद्धत्वादिति तदनूद्य तत्रोपपत्तिमाह-अथ यदेते पात्रे प्रतीची न हरन्ति सदः प्रति न हरन्त्यध्वर्यव इति यत् तत्कारणमुच्यते । पात्रशब्देन तदन्तर्वर्तिनो शुक्रामन्थिग्रहौ चक्षुरात्मकावित्युक्तम्, ' चक्षुषी ह् वा अस्य शुक्रामन्थिनौ ' ( श ० ४ | २ | १ | १ ) । तथा चक्षुषोः पुरत एवावस्थानात् तदात्मकयोरपि पुरत एवावस्थानं युक्तम्, न तु प्रत्यग्गमनम् । भक्षणं तु होतृचमसे शेषस्यावनीतत्वात् सिद्धयतीत्यर्थः । ' अथ होत्राणां चमसानभ्युन्नयन्ति हुतोच्छिष्टा वा एते सस्रवा भवन्ति नालमाहुत्यै तानेवैतत्पुराप्याययन्ति तथालमाहुत्यै भवन्ति तस्माद्धोतॄणां चमसानभ्युन्नयन्ति ' ( श ० ४।२।१।३१ ) । होतृचमसे शेषावनयनानन्तरं होत्रकाणां चमसाभ्युन्नयनं सहेतुमाह संस्रावणीयाः प्रतिपत्त्यर्हाः, अतस्तादृशाः सन्त आहुत्यै नालं भवन्ति न पर्याप्ता भवन्तीति तानेवैतत् पुनराप्याययन्ति । तथा सत्यलमाहुत्यै भवन्ति तस्माद्धोत्राणां चमसानभ्युन्नयन्ति । ' अथ होत्राः संयाजयन्ति । होत्रा वै युक्ता देवेभ्यो यज्ञं वहन्ति ता एवैतत्सन्तर्पयन्ति तृप्ताः प्रीता देवेभ्यो यज्ञं वहानिति तस्माद्धोत्राः संयाजयन्ति ' ( श ० ४।२।१।३२ ) । होत्रकाणां याजनं विधत्ते - अथ होत्रा इति । चमसाभ्युन्नयनानन्तरं होत्रा होत्रकान् मैत्रावरुणादीन् संयाजयन्ति । यद्यध्वर्यवो याजयेयुर्होत्रा मैत्रावरुणादयो नियुक्ताः सन्तो देवार्थं यज्ञं वहन्ति तेषां याज्यादिपाठादिना यज्ञनिष्पत्तेर्यज्ञवाह-कत्वात् । तद् एतेन संयाजनेन मैत्रावरुणादीन् सन्तर्पयन्ति तृप्तान् कुर्वन्ति, यजमानेन तेषां सोमशेषभक्षणस्य सिम्पादनात् । तर्पयतां चाशय: - तृप्तास्तृप्ति प्राप्ताः प्रीता हृष्टा देवेभ्यो यज्ञं वहन्त्विति । वहान् इति लेट्, ' लेटोऽडाटो ' ( पा ० सू ० ३ । ४ । ९ ४ ) इत्याडागः । तस्माद्धोत्राः संयाजयन्ति । ' स प्रथमायां वा होत्रायामिष्टायामुत्तमायां वानुमन्त्रयते तृम्पन्तु होत्रा मध्वो याः स्विष्टा याः सुप्रीताः सुहुता यत्स्वाहेति होत्राणामेवैषा तृप्तिरथेत्य प्रत्यङ्ङुपविशतीत्ययाङग्नीदित्यग्नीद्धयत्र यजतामुत्तमः संयजति तस्मादाहाया डग्नीदिति ' ( श ० ४ । २ । १ । ३३ ) । प्रथम होत्रकस्योत्तमहोत्रकस्य वा याज्या पाठानन्तरं हुत्वाध्वर्युर्मन्त्रये -दत्याह -- स प्रथमायां होत्रायामिष्टायां प्रथमे होत्रके वषट्कृते यागे सति सुमन्त्रयेदध्वर्युः । शतपथीयसायण-भाष्यरीत्या समस्तस्य मन्त्रस्यायमर्थः --- यस्येन्द्रस्यार्थे सा देवि देवमच्छे होन्द्राय सोममित्यादिना ( वा ० सं ० ४।२० ) मन्त्रेण सोमस्य क्रयणरूपा संस्कृतिः क्रियते, सा प्रथमा, अभिषवादिसंस्काराणां तदनु भावित्वात् । कण्डिका के मन्त्रों से अध्वर्युं द्वारा इनका वाचन तथा चमस भक्षण के लिये उपवेशन आदि विधियाँ अनुष्ठित की जाती हैं ।

म ० १५ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता ४५ विश्ववारा विश्वैः समस्तैर्ऋत्विग्भिर्वरणीया, स एव प्रथमसंस्कृतः सोमो वरुणादयो देवाः । स एव चिकित्वान-भिज्ञो बृहस्पतिरपीति सर्वदेवात्मना सोमः स्तूयते । हे अध्वर्यवः, तस्मा इन्द्राय सुतमभिषुतम् सुप्रीताः , इमं स्विष्टा सोमं स्वाहाकारेण आजुहोत होममाहारयत । यद् यस्माद् मया स्वाहाकृतम्, अतो मद्द्द्वारा तृप्तिर्नान्येषाम् सुहुताः । होत्रा-या होत्रा मध्वो मधुवन्मधुररसस्य सोमस्य सकाशात् तृम्पन्तु तृप्यन्तु । होत्राणामेवैषा उपविशेत् । शब्दो मन्त्रे उच्चारितः । चमसहोमानन्तरं सदो गत्वा ' अयाडग्नीत् ' इत्येतद्वाक्यमुक्त्वा प्रत्यङ्मुख सायणभाष्यरीत्या उव्वटादिरीत्या होत्राशब्देन होत्रिकयाज्याच्छन्दोऽभिमानिन्यो देवता विवक्षिताः । शतपथीय ' तु मैत्रावरुणो ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टा आग्नीध्रव होत्रापदव्यपदेश्याः । ' होत्राणां विरोधो चमसानभ्युन्नयन्ति भाति, तथापि ( श ० ४ | २ | ११३१ ) इति श्रुत्यापि मैत्रावरुणादय एव होत्राः प्रतीयन्ते । यद्यप्यत्र मैत्रावरुणादिप्रयुक्तयाज्यायामपि गौण्या वृत्त्या होत्रापदप्रयोगो न विरुद्धयते । अध्यात्मपक्षे-- स वेदादिप्रसिद्धः परमेश्वरः प्रथमो मुख्यः, बृहस्पतिर्बृहत्या हे वेदलक्षणाया ऋत्विजो भक्ताः वाचः, पतिः स्वाहा, तदीयमहातात्पर्यविषयत्वात् । चिकित्वान् सर्वज्ञः । तस्मै इन्द्राय परमैश्वर्यशीलाय, स्वाहाकारेण सर्वस्वात्मनिवेदनेन आजुहोत आभिमुख्येन जुहोत होमं कुरुत | होत्रा प्रतिपाद्यस्य याज्याच्छन्दोभिमानिन्यो याः साधुतया देवतास्तृम्पन्तु त्वत्स्तुत्या कृतार्था भवन्ति । कीदृश्यस्ताः? मधूपमस्य मधुविद्या सुहुता होमार्थं नियुक्ताः, इष्टाः प्रियाः सुप्रीताः, याच तत्प्रतिपादनेन प्रीताः प्रसन्नाः यत्सुहुता याच स्वाहाकारेण अयाक्षीत् । ता देवतास्त्वत्स्तुत्या तृप्यन्तु । अयाडग्नीद् अग्नीदुपलक्षित ऋत्विक्समूहः, तमेवेन्द्रमयाड् भूतकालोऽविवक्षितः । सर्वदैवतमेव यजतीत्यर्थः । --दयानन्दस्तु - ' हे शिष्याः, यूयं यथा स पूर्वोक्तो मित्रः प्रथम तद्या चिकित्वान् होत्राः स्वीकर्तुमर्हाः बृहस्पतिबृहत्या , या मध्वः विद्यायुक्ताया स्विष्टाः, वाचः पालकः, यस्मै प्रयतेत तस्मै इन्द्राय स्वाहा सुतमाजुहोत । तथा स्त्रीभिस्ताः सुप्रीताः स्त्रियोऽग्नीत् याः सुहुताः सुष्ठु हुतानि योगादानरूपाणि कर्माणि याभिर्योगिनीभिः वाचा हे शिष्याः, सुर्य पूर्वमन्त्रोक्तः कश्चिद्योगी च स्वाहाऽयाट् तथाभवनास्तृम्पन्तु ' इति, हिन्द्यां तु – ' शोभनया प्रयतते तस्मै इन्द्राय ऐश्वर्याय स्वाहा प्रथममित्रश्चिकित्वान् सर्वविद्यायुक्ताया वाचः पालको यस्यैश्वर्यस्यार्थे तथा या होत्रा योगस्वीकारार्हा याश्च सत्यां वाचं सुतं निष्पादितं श्रेष्ठव्यवहारम्, आजुहोत सम्यग् गृह्णन्तु । युभ्यश्च हवनादिकर्माणि सिद्धयन्ति, माधुर्यादिगुणयुक्ताः शोभनाः कामाः सम्पद्यन्ते याभिस्ताः स्विष्टा याच सुहुता हैं । शतपथ ब्राह्मण आदि में याज्ञिक विनियोग के अनुकूल व्याख्यान उपदिष्ट मुख्य, वेदरूपिणी वाणी का पालक, अध्यात्मपक्ष में मन्त्रार्थं इस प्रकार है - वह वेदादि द्वारा प्रसिद्ध परमेश्वर अभिमुख होकर यजन करें । याज्या छन्दों की सर्वज्ञ है । हे भक्तों, उस परमैश्वर्यशाली के लिये सर्वस्वात्मनिवेदन के द्वारा से प्रसन्न हैं, जो स्वाहाकार के द्वारा अधिष्ठात्री देवियाँ मधु के समान साधुता से प्रहर्षित हैं तथा जो मधुविद्या के प्रतिपादन हों । आग्नीध्र आदि सभी ऋत्विक उसी होम के लिये विनियुक्त हैं, ऐसी देवियाँ तुम्हारी स्तुति से तृप्त हों, कृतार्थ सर्वदेवमय परमेश्वर का यजन करते हैं । क्योंकि वैसा अर्थ वेद से ही अधिगत न होने के कारण प्रमाण नहीं है । इन्द्र शब्द से परम ऐश्वर्यवान् देवविशेष का क्योंकि उस अर्थ के बोधन में शब्द की शक्ति नहीं है । स्वा स्वामी दयानन्द द्वारा निरूपित अर्थ अग्राह्य है, अवेदार्थ है । शिष्यों को संबोधित करने में भी कोई ही ग्रहण होता है, ऐश्वर्यं का ग्रहण नहीं किया जाता,

४६ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ७ याच सदा प्रसन्ना भवन्ति, ता निपुणाः स्त्रीजना अग्नीत् श्रेष्ठप्रेरणाप्राप्तयोगी यथा सत्यया वाचा सर्वान् तर्पयति, तथैव ताभिः स्त्रीभिस्तेन च योगिना समानास्तृप्यन्तु ' इति, तदुभयमपि यत्किञ्चित् तादृशस्यार्थस्य वेदैकसमधिगम्यत्वाभावेन वेदार्थत्वात् शिष्याः सम्बोधनीया इत्यत्र मानाभावाच्च । इन्द्रपदेनापि परमैश्वर्यवानिन्द्रो देवविशेषो गृह्यते, न त्वैश्वर्यम्, तत्र तस्याशक्तत्वात् । स्वाहेतिपदेन सत्यवाणीग्रहणं सुतशब्देन निष्पादितश्रेष्ठ -व्यवहारस्य ग्रहणं चापि निर्मूलम् । होत्रा: स्वीकर्तुमर्हा इति प्रोक्तम्, हिन्द्यां तु योगस्वीकारार्हा इत्युक्तम् । एतच्च विप्रतिषिद्धम् । तादृश्यः स्त्रियो न तृप्तौ सम्भवन्त्युदाहरणम् । न च सम्प्रतिपन्नमुदाहरणम् । अग्नीत्पदस्य योगीत्यर्थोऽपि चिन्त्यः । श्रुतिसूत्र पद्धतिविरोधस्तु पूर्वोक्तसिद्धान्त व्याख्यानेनैव स्पष्टः ॥ १५ ॥

S अ॒यं वे॒न॒श्चा॑दय॒त्पृश्निगर्भा ज्योति॑ज॒राय॒ रज॑सो वि॒मानः॑ । इ॒मम॒षा स॑ङ्गमे सूर्य॑स्य॒

333 ' मन्थिनमयं वेन इति ' ( का ० श्र ० ९ ६ । १३ ) | मन्थिग्रहं गृह्णीयात् ' अयं वेन ' इति मन्त्रेण । सोम्या त्रिभा अनया अधिदैवमधियज्ञं चावस्थितः सोमः स्तूयते । ' वेनो वेनतेः कान्तिकर्मणः ' ( नि ० १० ३८ ) । अयं चन्द्रो वेनः कान्तोऽभीष्ट, ' विनि कान्तौ ' इति धातोर्निष्पन्नत्वात् । पृश्निरादित्यस्तस्य गर्भभूता आपः । प्रश्नोत्तराभ्यामस्यार्थस्यान्यत्र श्रूयमाणत्वात् । क्वेमा आपोऽनिमिषन्तो यदितो यान्ति सम्प्रतीति प्रश्नः । ' आपः सूर्ये समाहिताः ' ( तै ० आ ० ३० | १ | ८ ) । अभ्राण्यपः प्रपद्यन्त इत्युत्तरम् । अयं वेनः पृश्निगर्भा पृश्नि-रादित्यो धुलोको वा गर्भोऽवस्थितिस्थानं यासां ता द्युलोकस्थाः सूर्यस्था वा । अपो जलानि चोदयत् चोदयति, वर्षतीत्यर्थः । कीदृशोऽयं ज्योतिर्जरायुः, ज्योतिर्विद्युल्लक्षणं तेजो जरायुर्जरायुवद्वेष्टनम् ' जरायुर्गर्भवेष्टनम्, यस्यासौ ज्योतिर्ज रायुः । ज्योतिरस्य चन्द्रस्य जरायुस्थानीयमाच्छादकमित्यर्थः । कुत्र स्थितः? रजस उदवस्य विमाने निर्माणस्थानेऽन्तरिक्षेऽवस्थितो ग्रीष्मान्ते पृश्निगर्भा अपश्चोदयत् चोदयति । नन्वपां सूर्ये गर्भीभावः कथं सम्पन्न इति चेदत्रोच्यते - विप्रा मेधाविन ऋत्विजो सूर्यस्य च सङ्गमे निमित्तभूते सतीमं चन्द्रं शिशुं न स्तनन्धयं शिशुमिव क्षीरादिना लालयन्तो मतिभिर्मन्त्रसहिताभिराहुतिभिलिहन्ति यजन्तीत्यर्थः । आहुतिदेवताभि-रिमा आपो नीयन्ते, एतदेवाभिप्रेत्य श्रूयते - भूमि पर्जन्यां जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नय इति । यद्वा इदानी -मधियज्ञं लतात्मना सोमः स्तूयते । विप्रा मेधाविनो ब्राह्मणा इमं सोमं शिशुं न शिशुमिव मतिभिस्तत्पूर्वाभिर्वाग्भी शब्द से सत्य वाणी तथा सुत शब्द से श्रेष्ठ व्यवहार का ग्रहण करना भी अप्रामाणिक है । ' होत्रा: ' शब्द का अर्थ संस्कृत में ' स्वीकार योग्य ' तथा हिन्दी में ' योगस्वीकारार्ह ' किया गया है, यह परस्पर मेल नहीं खाता । अग्नीत् शब्द का योगो अर्थ भी शोचनीय है । श्रुति, सुत्र तथा पद्धति ग्रन्थों का विरोध तो पूर्वोक्त व्याख्यान से ही स्पष्ट हो जाता है ॥ १५ ॥

मन्त्रार्थ --- यह विद्युत् लक्षण वाली ज्योति से वेष्टित कान्तिमान् चन्द्र जल के निर्माण करने में जल को प्रेरित करता है । बुद्धिमान् ब्राह्मण सूर्य से जल की संगति के समय इस सोम की प्रिय पुत्र के समान बुद्धिपूर्वक वाणियों से स्तुति करते हैं । हे सप्तम ग्रह! तुम उपयाम पात्र द्वारा गृहीत हो, मर्क असुर के निमित्त तुम्हें स्थापित करता हूँ ॥ १६ ॥

भाष्यसार - ' अयं वेन: ' इस मन्त्र से मन्थि ग्रह का ग्रहण किया जाता है । यह याज्ञिक विनियोग कात्यायन