वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ५ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 111–120

मन्त्रः ५८-५९ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ७५ त्वा रुद्रास्त्रष्टुभेन छन्दसा मम पत्नी हे स्त्रि, या त्वमङ्गिरस्वद् ध्रुवासि निष्कम्पासि अन्तरिक्षमसि यं त्वा रुद्रास्त्रष्टुभेन तां छन्दसा मम स्वामिनं कृण्वन्तु । कृण्वन्तु । हे वीर, यस्त्वमङ्गिरस्वद् ध्रुवोऽस्यन्तरिक्षमसि तां त्वादित्या जागतेन छन्दसा मम भार्यां कृण्वन्तु । स त्वं मयि प्रजां रायस्पोषमित्यादि पूर्ववत् । हे विदुषि, । हे सुभगे, हे पुरुष, यस्त्वमङ्गिरस्वद् हे विद्वन् यं त्वादित्या ममाधिष्ठातारं कृण्वन्तु स त्वं मयि प्रजां प्रजां धारय धारय । हे सुभगे हे पुरुष! यस्त्वमङ्गिरस्वद् ध्रुवोऽसि यं त्वा वैश्वानरा मदधीनं कृण्वन्तु स त्वं मयि, निर्मूलाध्याहार बाहुल्यात्, ध्रुवोऽसि यं त्वा वैश्वानरा मदधीनं कृण्वन्तु ' ब्राह्मणसूत्रादिमूलकान्येव इत्यादिकम्, तत्सर्वमुपहासास्पदम् सम्बोधनानि ॥ ५८ ॥

तादृशसम्बोधनानां च मूलेऽभावात् । सिद्धान्ते तु म॒ण्मय॒ योनि॑म॒ग्नये॑ । अहि॑त्यै॒ रास्ना॒स्यदि॑तिष्टॊ बिलं गृभ्णातु । कृत्वाय॒ सा म॒हीम॒खां पत्रेभ्यः प्रायच्छदर्दितिः श्रपयानिति ॥ ५ ९ ॥ 2 के स्थान वाली हो । हे उखे, देवमाता मन्त्रार्थ है मृत्तिकानिर्मित रेखा तुम अदिति रूप उखा की कांचीगुण से अग्नि की स्थानभूत उखा का निर्माण कर तुम्हारे मध्य भाग को ग्रहण करें । देवमाता अदिति मृत्तिका की करें सहायता कि हे पुत्रो, तुम इसमें पाक कर्म करो ॥ ५ ९ ॥ पाक कार्य के सम्पादन के निमित्त यह कहकर अनुमति प्रदान ) । उखोर्ध्वमानं त्रेधा ' वितृतीय उत्तरे वर्ति‍ सर्वतः करोत्यदित्यै रास्नेति ' ( का ० श्री ० १६ | प्रतिदिशं ३ | ३० चतुर्वतः स्तनयुक्ताः विभज्य उपरि तृतीयभागे सर्वत्र मृण्मयीं मेखलां करोति । तलान्मेखलान्तमपि सर्वदिक्षु मृण्मयीं वर्ति वर्त्याकारां मेखलां कुर्यात् । प्रादेशोच्चाया ऊर्ध्वमानं त्रेधा विभज्य उत्तरे उपरितने भागे रास्ना काचीगुणस्थानीयासि । कुर्यादिति । रास्नादेवत्या यजुर्गायत्री । हे रेखे, त्वमदित्यं अदितिरूपाया उखाया । उखादेवत्या यजुर्बृहती । हे उखे, ' बिलं गृह्णात्य दितिष्ट इति ' ( का ० श्री ० १६ | ४ | ३ ) । उखाया मुखमालभते ' ( का ० श्री ० १६ । ४ । ४ ) । एवमुखां अदितिर्देवमाता ते तव बिलं मध्यं गृभ्णातु गृह्णातु । ' कृत्वायेति निदधाति उष्णिक्पक्षे तृतीयपादश्चतुर्दशार्णस्तेन निष्पाद्य भूमी स्थापयतीति सूत्रार्थः । अदितिदेवत्या उष्णिगनुष्टुब्वा । कृत्वाय कृत्वा, ' क्त्वो यक् ' ( पा ० सू ० द्वयधिका, अनुष्टुप्पक्षे तृतीय: षडर्णो व्यूाः । सा पूर्वोक्ता अदितिः, उखां इमामुखां भवन्तः ७ | १ | ४७ ) इति यगागमः, निष्पाद्य पुत्रेभ्यो देवेभ्यो वदन्ती प्रायच्छत् पा ० । सू किं ० वदन्ती ३ | ४ | ९ ७? ) हे इत्यन्तीत्यस्येकारस्य पुत्राः, लोपे श्रपयन्तु । ' श्रा पाके ' णिजन्तः । ' इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ' ( रूपम् । कीदृशीमुखाम्? महीं संयोगान्तलोपे च ' लेटो s डाटो ' ( पा ० सू ० ३२४ ९ ४ ) इत्यडागमे श्रपयानिति योनिस्थानभूताम् । सेयमदिति -महतीं विशालां भूयसीं वा मृण्मयीं मृत्कार्यभूताम् अग्नये अग्न्यर्थम् अग्नेर्वा पुत्रेभ्यः पुत्रसहाशेभ्यः श्रपणकारिभ्यः मृण्मयी मृत्कार्यं योनिम् अग्नये अग्नेः कारणभूतामुखां कृत्वा फलं निष्पाद्य प्रायच्छत् । दोषं पूर्ववत् । कृत्वा तत्र ब्राह्मणम् -- ' अथ तिरश्च १५ रास्नां पर्यस्यति । दिशो हैव संतद्वै देवा इमाँल्लोकानुखां दिग्भिर्ह हति दिग्भिः कृत्वा दिग्भिः पर्यंतन्वंस्तथैवैतद्यजमान इमाँल्लोकानुखां दिग्भिरहछन् । अथोखाया उत्तरभागे वर्तिकरणं विधत्ते- अथ तिरश्रीमिति परितनोति ' ( श ० ६ । ५ । २ । ११ ) । इत्यादिना । पूर्वं देवा रास्नां पर्यस्यति परितः सर्वतः कुर्यात् । तां रास्नां दिगात्मना स्तौति - एतद्वै देवा दृढां च कृतवान् भवति । यथा उखां कृत्वा दिग्भिर्हढा मकुवंस्तथा यष्टा वर्तिकरणेन दिग्भिरेव विततां हृति ' ( श ० ६।५।२।१२ ) । ' तामुत्तर वितृतीये पर्यस्यति । अत्र हैषां लोकानामन्ताः समायन्ति तदेवैनांस्तदृ

७६ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ११ रास्नाकरणस्य स्थानं विधत्ते - तामुत्तरे वितृतीय इति । उखां त्रिधा विभज्य उत्तरेऽर्धे वितृतीये तृतीय-भागादय उखकण्ठप्रदेशे वति सर्वतस्तिरचीनां कुर्यात् । ' अदित्यै रास्नासीति । वरुण्या वै यज्ञे रज्जुरवरुण्या-मेवैनामेतद्रास्नां कृत्वा पर्यस्यति ' ( श ० ६।५।२।१३ ) । मन्त्रं विधत्ते -- अदित्यै रास्नासीति । अदित्यै अदीनाया देवमातुः, रास्ना रसनासि । रास्नापदस्याभिप्रायमाह अवरुण्या इति । पाशस्य वरुणो देवता । रास्नेयमवरुण्या, अपाशत्वात् । ' अथ चतस्र ऊर्ध्वाः करोति । तूष्णीमेव दिशो हैव ता एतद्वै देवा इमांल्लोकानुखां कृत्वा दिग्भिः सर्वतो दृ १५ हंस्तथैवैतद्यजमान इमांल्लोकानुखां कृत्वा दिग्भिः सर्वतो दृहति ' ( श ० ६।५।२१४ ) । अन्याश्चतस्रो वर्तीविधत्ते अथ चतस्र इति । तूष्णीमिति तत्र मन्त्रप्रतिषेधः । एता वर्तय उखायाश्चतुर्दिशं कार्याः । कण्ठगतवतिपर्यन्तं प्रतिदिशं चतस्रस्तूष्णीं कार्या इत्यर्थः । रास्नाचतुष्टयं दिगात्मना स्तुयते - दिशो हैव ता इत्यादिना । सर्वत ऊर्ध्वानां चतसृणां तृतीयोत्तरकृतरास्नापर्यन्तमिति । ' वा एता एतस्य भवन्ति । एतद्वा एता एतामस्तभ्नुवंस्तथैवैनामेतत् स्तभ्नुवन्ति तद्यदत ऊध्वं तदेतया तिरश्च्या दृढम यदतोऽर्वाक् तदेताभि: ' ( ० ६ | ५ | २ | १५ ) | उत्तरवतिकरणेनातो लोकादूर्ध्वस्थितं सर्वं दृढं भवति । उखाया लोकत्रयात्मकत्वाद् दायर्थं वर्तयः कर्तव्या इति तात्पर्यम् । ' तासामग्रेषु स्तनानुन्नयन्ति । एतद्वै देवा इमाँल्लोकानुखां कृत्वैतैः स्तनैः सर्वान् कामानदुहत तथैवैतद्यजमान इमाँल्लोकानुखां कृत्वैतः स्तनैः सर्वान् कामान् दुहे ' ( श ० ६ | ५ | २ | १६ ) । अयोर्ध्ववर्तीनामन्ते स्तनोनयनं विधत्ते -- तासामग्रेषु स्तनानिति । स्तना इव स्तनाः, तदाकाराः कुर्यात् । अर्थात् पूर्वं देवा लोकत्रयात्मिकां गोरूपामुखां कृत्वा तस्या ऊधःस्थानीयाया वितृतीयभागे कृतायास्तिरश्चीनाया रास्नायाः समीपे वर्ती रास्नाग्रेषु चतुरः स्वनान् कृत्वा तेभ्यः सर्वान् कामान् दुग्धवन्तः तथायं यष्टापि स्वाभिलषितान् कामान् दोग्धुं चतुरः स्तनान् कुर्यादिति । गोरुधोऽपि दितृतीये भागे भवति, सापि गौश्चतुःस्तनीति तत्साम्यम् । मन्त्रव्याख्यानात् पूर्वं सूत्रार्थव्याख्यानमेतैर्ब्राह्मणैः स्फुटयति । तथा च कात्यायनः-' द्विस्तनामष्टस्तनामेके ' ( का ० श्र ० ९ ६ | ४ | २ ), ' बिलं गृह्णात्यदितिष्ट इति ' ( का ० श्री ० १६ | ४ | ३ ), ' कृत्वायेति निदधाति ' ( का ० श्र ० १६ | ४ ४ ) इति । तथा च ब्राह्मणम् --- ' ठा हैके द्विस्तनां कुर्वन्ति । अयो अष्टस्तनां न तथा कुर्याद्ये वै गौः कनीयस्तनाः पशवो ये भूयस्तना अनुपजीवनीयतरा वा अस्य-तेऽनुपजीवनीयतरा हैनां ते कुर्वतेऽथो ह ते न गां कुर्वते शुनीं वावि वा वडवां वा तस्मात्तथा न कुर्यात् ' ( श ० ६ | ५ | २ | १ ९ ) । चतुः स्तनपक्षं सिद्धान्तयितुं शाखान्तरानुसारेण पक्षान्तरमनुवदति ताः 9 हैक इति । तथा च तैत्तिरीया आमनन्ति --- द्विस्तनां करोति द्यावापृथिव्योर्दोहाय, चतुःस्तनां करोति पशूनां दोहाय, अष्टस्तनां करोति छन्दसां दोहाय ' ( तै ० सं ० ५ | १ | ६ | ४ ) इति । द्विस्तनपक्षे एकस्मिन्नेव वर्त्यग्रे स्तनद्वयं क्रियते, अष्टस्तनपक्षे एकैकस्मिन् वर्त्यग्रे द्वौ द्वाविति । तत्पक्षद्वयं दूषयति स्वपक्षे श्रद्धादार्याय नहि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं प्रवर्तत इति न्यायात् । न तथा कुर्यादिति । ये पशवो गोः पशोरपेक्षया कनीयस्तना अल्पस्तनास्तेऽनुपजीवनीयतराः ये च गवापेक्षया भूयस्तनास्तेऽपि तथाविधा एव । सा हि चतुःस्तना । स्तन-चतुष्टयादर्वाक्स्तना भूयस्तना वा ये पशवस्तेऽनुपजीवनीया अभोग्या भवन्ति । यद्येनामुखां द्विस्तनामष्टस्तनां बा कुर्यात्, तर्हि अनुपजीवनीयां भोगानहमेव कुर्यात् । अभोग्यामेव दर्शयति-- शुनीमिति । अष्टस्तनकरणे शुनी द्विस्तनकरणेऽवि वडवां वा कृतवन्तो भवन्ति । ता यथा भोग्या न भवन्ति, एवं द्विस्तना अष्टस्तना वा उखान भोगार्हति तथाकरणमयुक्तमित्यर्थः । ' अथास्य बिलमभिपद्यते । अदितिष्ठे बिलं गृभ्णात्विति वाग्वा अदितिरेतद्वा एनां देवाः कृत्वा वाचाऽदित्या निरष्ठापयंस्तथैवैनामयमेतत्कृत्वा वाचाऽदित्या निष्ठापयति ' ( श ० ६ | ५ | २१२० ) | बिलग्रहणं विधत्ते - अथास्या इति । बिलं कष्टविवरम् | अभिपद्यते गृह्णाति । हे उखे, ते बिलम् अदितिः गृभ्णातु । सा च वाग्रूपत्वेन स्तूयते । निष्ठापयति परिसमाप्तां करोति ।

मन्त्रः ५ ९ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता ७७ महतोमुखामित्येतन्मृण्मयीं योनिमग्नय ' तां परिगृह्य निदधाति । कृत्वाय सा महोमुखामिति कृत्वाय एनामदितिः सा कृत्वा देवेभ्यः पुत्रेभ्यः श्रपणाय इति मृण्मयी ह्येषा योनिरग्नेः पुत्रेभ्यः प्रायच्छददितिः श्रपयानित्येतद्वा ( श ० ६ ५ । २१२१ ) । सा अदितिः, महीं भूरूषां महतीं वा प्रायच्छत्तथैवैनामयमेतत् कृत्वा देवेभ्यः श्रपणाय प्रयच्छति ' कृत्वा पुत्रेभ्यः श्रपयान् श्रपयन्तु पक्वां कुर्वन्तु मृण्मयी मृद्विकारभृताम् अग्नये अग्न्यथं योनिं स्थानम् उखां कृत्वाय । त्रयो वा इमे लोका इमे लोका उखा इति वदन्तोऽ-इति हेतोः प्रायच्छदिति सम्बन्धः । ' ता हैके तिस्रः कुर्वन्ति यदीतराये तरस्यामिति न तथा कुर्याद्यो वा एष थोऽन्योन्यस्यं प्रायश्चित्त्यं यदीतरा भेत्स्यतेऽथेतरस्यां भरिष्यामो साथ यदेतच्चतुर्थं यजुर्दिशो हैव तदेतावद्वा निधिः प्रथमो यस लोको यः पूर्व उद्धिरन्तरिक्षं तद्य उत्तरो द्यौः वै यज्ञेऽतिरिक्तं क्रियते यजमानस्य तद् इद ै सर्वं यावदिमे च लोका दिशश्च स यदत्रोपाहरेदति तद्रेचयेद्यदु ( श ० ६।५।२।२२ ) उखा एकैव द्विषन्तं भ्रातृव्यमभ्यतिरिच्यते यदु भिन्नायं प्रायश्चित्तिरुत्तरस्मिस्तदन्वाख्याने कुर्वन्तीति । तत्र युक्तिः -- त्रयो वा इमे लोका करणीयेति सिद्धान्तयितुं केषाञ्चित् पक्षमुपन्यस्यति --- ता हैके तिस्रः उखाः कर्तव्या इति वदन्त एके तिस्रः कुर्वन्तीति इति । उखाः खलु लोकात्मिकाः, लोकाश्च त्रयः, अतो इति लोकसंख्यया । यद्येका भिद्येत वहि अन्यस्यामग्नि भरिष्यामः । सम्बन्धः । युक्त्यन्तरमाह-- अथो अन्योऽन्यस्या तिस्र उखाः कर्तव्या इत्यर्थः । तं पक्षं दूषयति - यो यदीत राज्येतरस्यामिति, अतोऽन्योऽन्यस्यं प्रायश्चित्त्यर्थं, यदेतत् समीकरणार्थं यजु:, तद्दिगात्मकम्, वा एष निधिरित्यादिना । निधिरेकः, उद्धिद्वयं च भूलोकादित्रयम् । अतो लोकत्रयात्मिकायामेकस्यामुखायां कृतायां एतावदेव लोकत्रयम् । दिशश्च सर्वं जगत्, न ततोऽतिरिक्तमस्ति । तद् अतिरिक्तं कर्म यजमानस्य यद् यदि अन्यदुखाद्वयमुपाहरेत् सम्पादयेत् नहिं तद् लोकादिकमतिरेचयेत् , अतो न्यूनाधिददोषी परिहायौं । तस्माद् द्विषन्तमेवातिरेचितवत् । यतो न्यूनमतिरिक्तं च कर्म दोषावहमेव । लोकत्रयाद् दिग्भिश्चातिरिक्तस्य वस्तुनः करणं न युक्तमिति तात्पर्यम् ? तूष्णीमवस्थाने यद्युखका स्यात् सा यदि भिद्येत तर्हि किमुखान्तरकरणं सर्वस्योत्तरं तूष्णीं वाऽवस्थानम् ब्राह्मणे वक्ष्यत इत्याह -- यदु कथमुख्याग्निधारणम्, असत्यग्निधारणे कथं चयनाख्यं कर्म, । एतस्य तत्र ह्येवम्- ' यद्येषोखा भिद्येत । याभिन्नान वा भिन्नाया इति । अन्वाख्याने ब्राह्मणे तत्र वक्ष्यत इति शेषः ) इत्यादिना । ' तस्या एतस्या अषाढ पूर्वां स्थाली उरुबिली स्यात् तस्यामेनं पर्यावपेत् ' ( श ० ६ ६ तामेतस्या ४५८ एव मृदः करोत्येषा ह्येव लोकानामियं करोति । इयं वा अषाढेयमु वा एषां लोकानां प्रथमाऽसृज्यत महिषी ' ( श ० ६ ५ ३ २ ) । अथ संस्कृताया मृदः महिषी करोति महिषी होयं तद्यैव प्रथमा विता सा तरया एतस्या अषाढां पूर्वां करोतीति । अषाढ लिङ्गक-सकाशादूखानिर्माणात् पूर्वमषाढाख्येष्टकाया निर्माणमाह- प्रथमोढा महिषी निर्माति । इयमिष्टकानि महिषी, प्रथमतो मन्त्रोपधेयामिष्टकामषाढां प्राहुः । तां यजमानस्य रेखाभिर्युक्ता भवति, ' पादमात्री भवति । निर्माणात् । सा च यजमानपादमात्री अर्धचन्द्राकाराभिस्तिसृभी त्रिवृद्धीयम् ' ( श ० ६।५।३।२ ) इति श्रुतेः । अस्यास्त्रिवृत्त्वं प्रतिष्ठा वै पाद इयमु वै प्रतिष्ठा त्र्यालिखिता भवति संहतत्वाद्वा । पृथिव्यप्तेजोभिस्त्रिवृत्करणात् सिकतामृत्तिकापाषाणैस्त्रिभिः देवता अग्नि वायुमादित्यमेता ' अथोखां करोति । इमांस्तल्लोकान् करोत्यथ विश्वज्योतिषः करोत्येता एतान् देवान्निर्मिमीते यजमानः करोति ह्येव देवता विश्वं ज्योतिस्ता एतस्या एव मृदः करोत्येभ्यस्तल्लोकेभ्य ० ६ | ५ | ३ | ३ ) | उखाया अषाढानन्तरकर्तव्यतामाह-ग्यालिखिता भवन्ति त्रिवृतो ह्येते देवा इत्यधिदेवतम् ' ( श विश्वज्योतिर्नामधेयानां तिसृणामि कानामुखानन्तर-अथोखामिति । उखाकरणेन त्रींल्लोकान् कृतवान् भवति । अथ निर्माणमेवाग्निवाय्वादित्यानां निर्माणमित्याह - एता कर्तव्यतां विधत्ते --अथ विश्वज्योतिषः करोतीति । एतासां

७८ शुक्लयजुर्वेद संहिता 1 अ ० ११ देवना इत्यादिना । विश्वद्योतकत्वमग्न्यादीनां प्रसिद्धमेव । देवानां त्रिवृत्त्वं द्युभूम्यन्तरिक्षस्थानभेदेन ' इष्टकास्तु तिस्रो विश्वज्योतिषः पृथग्लक्षणास्त्र्यालिखिताः ' ( का ० श्री ० १६ ४ ६ ) इति सूत्रनिर्दिष्टाः । ' अथाध्यात्मम् । आत्मैवोखा या वागषाढा तां पूर्वां करोति पुरताद्धीयमात्मनो वाक्तामेतस्या एव मृदः त्यात्मनो ह्येवेयं वाङ्महिषी करोति महिषी हि वाक व्यालिखिता भवति त्रेधा विहिता हि वागृचो यजुषि सामान्यथो यदिदं त्रयं वाचो रूपमुपा शुं व्यन्तरामुच्चैः ' ( श ० ६ | ५ | ३ | ४ ) | अथ वक्ष्यमाणम् अध्यात्मम् आत्मानमधिकृत्य प्रवर्त्यमानम्, वक्ष्यत इति शेषः । प्रतिज्ञातमर्थं दर्शयति - आत्मैवोखेति । उखायाः प्राधान्यादात्मत्वम् । आह्नानादिष्वात्मनोऽपि पूर्वं वाचः स्वरूपमस्ति । पुरस्तात् प्रवृत्तेः प्रसिद्धिमाह हिशब्दः । न केवलं वैदिक्या एव वाचस्त्रैविध्यमपि तु यदिदं सर्वेरुच्चार्यमाणं वाचः स्वरूपमस्ति तदपि त्रयम्, त्रिविधमित्यर्थः । उपांशुव्यन्तरामुच्चैरिति । व्यन्तरामित्युपांशुच्चैः स्वरमध्यवर्तिनीं वाचं वदन्ति प्राणिनः तदेकं रूपं व्यन्तरां शब्दप्रतिपाद्यमित्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । ' अथोखां करोति । आत्मानं तत्करोत्यथ विश्वज्योतिषः करोति प्रजा वै विश्वज्योतिः प्रजा ह्येव विश्वं ज्योतिः प्रजनन मेवैतत्करोति ता एतस्या एव मृदः करोत्यात्मनस्तत्प्रजां निर्मिमीते यजमानः करोति यजमानस्तदात्मनः प्रजाः करोत्यनन्तर्हिताः करोत्यनन्तर्हिताम्..... ( श ० ६ | ५ | ३ | ५ ) जननं । उखाया जन्म आत्मरूपत्वात् तदनन्तरं तस्या एव मृदो विश्वज्योतिषामुत्पादने प्रजोत्पादन मित्यर्थः । ' प्रजननं विश्वज्योतिषां प्रकृष्टं च मध्ये यस्मात् तत् प्रजननम्, प्रजामित्यर्थः । अनन्तर्हिता व्यापारान्तरेणाव्यवहिता । उखाया व्यवधानं न कुर्यादिति भावः । ' प्रजापतिरेषोऽग्निः । उभयं वैतत्प्रजापतिर्निरुक्तश्चानिरुक्तश्च परिमितश्चापरिमितश्च तद्या यजुष्कृतायै करोति यदेवास्य निरुक्तं परिमित रूपं तदस्य तेन संस्करोत्यथ या अयजुष्कृतायै यदेवास्यानिरुक्त-परिमित रूपं तदस्य तेन संस्करोति स ह वा एत सर्वं कृत्स्नं प्रजापति संस्करोति य एवं विद्वानेतदेवं करोत्यथोपयार्यं पिण्डं परिशिनष्टि प्रायश्चित्तिभ्यः ' ( श ० ६ । २ । ३ । ७ ) । एष चयनलक्षणोऽग्निः प्रजापतिः सर्वभूतात्मको विराड् निरुक्तं कार्यात्मना स्थितम्, अनिरुक्तं कारणात्मना वर्तमानमिति विदेकः । यनिरुक्ता-निरुक्ताद्यात्मकमुभयमस्ति तद्वयं प्रजापतिरेव । निरुक्तं परिमितं कार्यत्वात् तत्संस्कृतवान् भवति । अतथाभूताभिरिष्टकाभिरतथाभूतं प्रजापतिरूपं संस्करोति । एवं विद्वान् निरुक्तानिरुक्तमुभयं जानन् संस्कर्ता भवति । अवशिष्टाया मृदो विनियोगमाह - अथोपशयायं पिण्डं परिशिनष्टि प्रायश्चित्तिभ्य इति उखां कृत्वा यजमान इति शेषः । उपशयायं उपशेत इति उपशया मृद् तस्यै । ' मृदमुपशयां निदधाति ' ( का ० श्री ० १६।४।७ ) । उखां क्रियमाणामुपशेतेऽतिरिच्यत इत्युपशया अतिरिक्ता मृद्, तां कार्यार्थं निदध्यात् । सूत्रान्ते प्रायश्चित्तय उखाभेदपरिहारोपाया उक्ताः । तदर्थं मृदः परिशेषः । अध्यात्मपक्षे - हे बुद्धे श्रुते वा त्वम् अदित्या अखण्डनीयायाः प्रकृते रास्ना रशना काञ्जीवदलङ्कार-भूतासि । अदितिभंगवती ते तव बिलमन्तर्हृदयं गृह्णाति । सा अदितिः पराम्बा राजराजेश्वरी उखां बुद्धि श्रुति वा कृत्वा संस्कृत्य पुत्रेभ्यः स्वोपासकेभ्यः प्रायच्छद् ददाति लकारव्यत्ययः । हे पुत्राः भवन्तः श्रपयान् इमामुख बुद्धिश्रुति वा अभ्यासेन परिपक्वां कुर्वन्तु । कीदृशीमुखाम्? महीं महतीं बह्वर्थां मृण्मयीं मृद्विकारामिव पाचनार्हाम् अग्नये ज्ञानाग्नये । अग्नेर्ज्ञानस्य योनि कारणभूताम् । दयानन्दस्तु - ' हे अध्यापिके विदुषि, यतस्त्वम् अदित्यै विद्याप्रकाशनाय रास्ना दात्री असि तस्मात्ते तव सकाशाद् बिलं ब्रह्मचर्यधारणं कृत्वा दितिः पुत्रः पुत्री च विद्याग्रहणात् सा अदितिर्भवति । मृण्मयीं मृद्विकारां

मन्त्रः ५ ९ -६० ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता ७ ९ । विद्यासु शिक्षाभ्यां योनि मिश्रितां महीं महतीमुखां पूरकस्थालीमग्नयेऽग्निसविधे स्थापनाय पुत्रेभ्यः सम्बोधनस्यैव प्रायच्छत् निर्मूलत्वात् । अदिति-युक्ता भूत्वखामिति श्रपयान्नादिपाकं कुर्वन्तु ' इति, । तदपि ' बिल यत्किचित् भेदने ' इति भेदनार्थस्य बिलधातोर्ब्रह्मचर्यं धारणं विद्याप्रकाश रास्ना दात्रीत्यादिकमपि निर्मलमेव अग्निसविधे स्थापनाय पुत्रेभ्यः कथमर्थः? मृद्विकार उखा मिश्रिता अमिश्रिता चेत्यप्यसङ्गतमेव । अग्नये प्रायच्छदित्यादिकं निरर्थकमेव, तस्य लोकसिद्धत्वात् ॥ ५ ९ ॥ वसवस्त्वा धूपयन्तु गाय॒त्रेण॒ छन्द॑साङ्गिरस्वद् रुद्राय धूपयन्त श्रेष्टभेन॒ छन्द॑साङ्गिरस्व-ब्र॑पय॒त्वानु॑ष्टुभेन वि॒त्यास्त्वा॑ धूपयन्त॒ जग॑तेन॒ छन्द॑सा र॒स्वद्विश्वे॑ त्वा दे॒वा वैश्वान॒रा छन्द॑सार॒स्वदन्द्र॑स्त्वा धूपयत॒ वरु॑णस्त्वा धूपयतु विष्णुंस्त्वा धूपयतु ॥ ६० ॥

तुमको धूपित करें । रुद्रगण त्रिष्टुप् छन्द मन्त्रार्थ - हे उखे, वसुगण गायत्री छन्द के प्रभाव से अंगिरा छम्ब के समान के प्रभाव से अंगिरा के समान तुमको धूपित के प्रभाव से अंगिरा के समान तुमको धूपित करें, आदित्यगण जगती से अंगिरा के समान तुमको धूपित करें | इन्द्रदेव तुमको करें | सबके हितकारक विश्वेदेव देवता अनुष्टुप् छन्द के प्रभाव धूप दें, वरुणदेव तुमको धूप दें, विष्णुदेव तुमको धूप दें ॥ ६० ॥

प्रतिमन्त्रम् ' ( का ० श्री ० १६ । ४ । ८ ) । ' सप्तभिरश्वकृद्भिरुखां धूपयति दक्षिणाम्यादी प्रेकैकेन प्रतिमन्त्रं वसवस्त्वेति धूपयति । धूपायमानमेकैकमश्वलेण्डमादाय अध्वर्युर्दक्षिणाग्निना दीप्तैरश्वस्य सप्तभिः शकृद्भिः लेण्डैरुखां । तेषु त्रीणि ऋग्गायत्र्यः, तुयं एकैकेन मन्त्रेण उखायामन्तर्बहिश्च धूपयन् भ्रमयेदित्यर्थः । सप्तयजूंष्युखादेवत्यानि अष्टौ वसवो गायत्रेण छन्दसा अङ्गिरस इव त्वां सामजगती, पञ्चमसप्तमे यजुष्णहो, षष्ठं यजुरनुष्टुप् । हे एकादश उखे त्रैष्टुभेन छन्दसा अङ्गिरस इव त्वां धूपयन्तु । धूपयन्तु, अश्वशकृज्जन्येन धूपेन त्वां संस्कुर्वन्तु । रुद्रा सर्वहिता विश्वेदेवा आनुष्टुभेन छन्दसा त्वां आदित्या द्वादश जागतेन छन्दसा त्वां धूपयन्तु । धूपयतु वैश्वानराः । यथा अङ्गिरसः स्वकीये चयनयागे त्वामधूपयन् धूपयन्तु । इन्द्रस्त्वां धूपयतु वरुणो विष्णुश्च त्वां सम्बन्धेऽष्टसंख्यासादृश्यं निमित्तम् । अष्टौ हि वसवोऽष्टाक्षरा तद्वद् वस्वादयस्त्वां धूपयन्तु । वसूनां गायत्रच्छन्दसा व्याख्येयानि । चतुर्थमन्त्रे विश्वेषां देवानां सर्वदेवात्मकत्वाद् च गायत्री | रुद्रास्त्वा इत्यादीन्यप्यक्षरसंख्याद्वारेण । विश्वे च ते नरा विश्वानरास्तेषां हितकारित्वेन अनुष्टुभव सर्वच्छन्दोरूपत्वात् परस्परं सम्बन्धो विज्ञेयः सम्बन्धाभावात् ते केवला एवाम्नाताः । एवं सम्बन्धिनो वैश्वानराः । इन्द्रवरुणविष्णूनां प्रतिनियतच्छन्दः शकृन्मन्त्रदेवतानां सप्तसंख्यासाम्यं ज्ञेयम् । यद्वेव धूपयति शिर एतद्यज्ञस्य तत्र ब्राह्मणम्- ' अर्थनां धूपयति । स्थेम्ने न्वेवाथो ८ ) कर्मणः । न केवलमदृष्टार्थं प्रकृततायं धूपनं किन्तु स्थेम्ने स्थिरत्वा-यदुखा प्राणो धूमः शीर्षस्तत्प्राणं दधाति ' ( श ० ६ चयनस्य | ५ | ३ | वा प्रकृततायै संस्कृतत्व सिद्धये । यद्वेवेत्यादिर्धूपनार्थ-यापि । अथो अपि च कर्मण उख्यधारणलक्षणस्य प्राणस्य सञ्चारावसरे धूमस्य तत्सचारदर्शनात् वादः । उखायाः प्राधान्याद् शिरस्त्वाभिधानम् । नासारन्ध्रेण क्रियते । ' अश्वशकैर्धूपयति । प्राजापत्यो वा अश्वः प्राणत्वोपचारः । तस्माद् धूपनेन उखायां प्राणसञ्चारः शक्नैव तद्धि जग्धं यातयाम तथो ह नैवाश्वं हिनस्ति प्रजापतिरग्निर्नो वा आत्मात्मान I हिनस्त्य हि सायं तद्वै नेतरान् पशून् ' ( श ० ६।५।३।९ ) । धूपनकर्म च अश्वंशकृद्भिरेव कर्तव्यमिति नियमे कारणमाह- प्राजापत्यो

८० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ११ वा अश्व इत्यादिना । ' प्रजापते रक्ष्यश्वयत्तत्परापतत् तदश्वोऽभवत् यदश्वयत् तदश्वस्याश्वत्वम् ' ( तै ० सं ० ५।३।१२।१ ) इति श्रुतेः । प्रजापतेरवयवत्वेन सम्बन्धादश्वस्य प्राजापत्यत्वम् । चीयमानस्याग्नेविराडात्मकत्व-मुक्तमेव । ' संवत्सरः प्रजापतिः ' इति श्रुतेः संवत्सरमुख्याग्नेर्धार्यमाणत्वाद्वा अग्निः प्रजापतिः । अश्वशकृद्द्द्वारा धूपनं प्रशंसति - यद्वै शक्नैवेत्यादिना । ' शवना ' इति पदे ' पद्दन्नोमास ' ( पा ० सू ० ६ | १ | ६३ ) इत्यादिना सूत्रेण शकन्नादेशः । जग्धं भक्षितम्, अदेर्जग्धादेशः । यातयाम कालान्तरगमनम् गतसारमित्यर्थः । यद् एवंभूतमतः स्वसम्बन्धिनमश्वमपि न हिनस्ति । अश्वसम्बन्धित्वेन एतेषां पशूनां सम्बन्धाभावादेव हिंसाप्रसङ्गः । अतोऽश्व-शकैर्हयलेण्डैर्धूपनं प्रशस्तम् । ' सप्ताश्वशकानि भवन्ति । सप्त यजुषि सप्ततथ्य एता देवताः सप्त शीर्षन् प्राण यदु वा अपि बहु कृत्वः सप्त सप्त सप्तैव तच्छीर्षण्येव तत्सप्त प्राणान् दधाति ' ( ०. ६ | ५ | ४ | ११ ) | शकृन्मन्त्रदेवतानां सप्तसंख्यासाम्यं प्रशंसति-- सप्ताश्वशकानि भवन्तीत्यादिना । संख्यागतसप्तत्वस्य त्रित्वं प्रशंसति यदु वा अपि बहु कृत्वः सप्त सप्त सप्तेति । उ अपि च । यदपि तत्र शकृद्गतमेकं सप्तकम्, मन्त्रगतं चापरम्, देवतागतं चान्यत् । एवं बहुकृत्वः सप्तसंख्यायामावृत्तायामपि सप्तसंख्यानतिरेकात् त्रिभिः सप्तभिः शीर्षण्येव उखाख्ये यज्ञशिरस्येव सप्त प्राणान् दधाति स्थापयति । अध्यात्मपक्षे - हे बुद्धे, वस्वादयो देवास्त्वा धूपयन्तु ज्ञानवैराग्यगन्धाढ्यान् कुर्वन्तु । वस्वादीनां छन्दः सम्बन्धस्तु पूर्वोक्तरीत्येव । इन्द्रो वरुणो विष्णुश्च त्वां धूपयतु संस्करोत्विति पूर्ववदेव, देवानामनुग्रहेणैव बुद्धि शुद्धिसंस्कारादिप्रसिद्धेः । दयानन्दस्तु ब्रह्मचारिणः सम्बोद्धय धूपयन्तु विद्यासुशिक्षाभ्यां संस्कुर्वन्तु अङ्गिरस्वदित्यस्य प्राणैस्तुल्यं ब्रह्माण्डस्थ शुद्ध वायुविद्युदिति स्वकपोलकल्पितं बहु वक्ति, तत्सर्वं निर्मूलं श्रुतिविरुद्धं च ॥ ६० ॥

अदि॑तिष्ट्वा दे॒वो वि॒श्वदे॑व्यावती पृथि॒व्याः स॒धस्थॆ अर॒स्वत् व॑नत्ववट देवानां त्वा पत्नी॑र्दे॒वीविश्वदेव्यावतीः पृथि॒व्याः स॒घस्थे॑ अङ्गिर॒स्वद् द॑धतूखे धि॒षणा॑स्त्वा दे॒वी॑र्वि॒श्वदेव्यावतीः पृथि॒व्याः स॒धस्थे॑ अङ्गिर॒स्वद॒भीन्धतामुखे वख्त्रीष्ट्वा दे॒वो वि॒श्वदे॑व्यावतीः पृथि॒व्याः स॒धस्थ॑ अङ्गिर॒ स्वच्छ्रेपयन्त॒खे ग्नास्त्वा॑ दे॒ववि॒श्वदे॑व्यावतीः पृथि॒व्याः स॒धस्थे॑ अङ्गिर॒स्वत् चन्तुखे जन॑य स्त्वाच्छिन्न पत्रा देवीविश्वदेव्यावतीः पृथिव्याः स॒धस्थै अङ्गिरस्वत् पचन् ॥ ६१ ॥

मन्त्रार्थ - हे गर्त, समस्त देवताओं की अधिष्ठात्री, समस्त दिव्यगुण सम्पन्न देवमाता पृथ्वी के ऊपरी भाग पर अंगिरा के समान तुम्हारा खनन करें । हे उखे, देवताओं की औषधिरूप स्त्रियाँ समस्त देवगणों के साथ दीप्यमान पृथ्वी के ऊपर अंगिरा ऋषि के समान तुम्हें स्थापित करें । हे उखे, समस्त देवताओं की वाणी की अधिष्ठात्री देवी वाणी पृथ्वी के ऊपर अंगिरा के समान तुम्हें प्रवीप्त करें । हे उखे, सम्पूर्ण देवताओं से युक्त अहोरात्र के अभिमानी देवता पृथ्वी के ऊपर अंगिरा के समान तुम्हें पकावें । हे उखे, समस्त देवों की अधिष्ठात्री और वैदिक छन्दों की अधिष्ठात्री देवता पृथ्वी के ऊपर अंगिरा के समान तुम्हें पकावें । हे उसे, निरन्तर गमनशील नक्षत्राभिमानी देवियाँ सब देवताओं के साथ पृथ्वी के ऊपर अंगिरा के समान तुम्हारा पाक करें ॥ ६१ ॥

मन्त्रः ६१ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता ८१ ' अब्भ्र्या श्वभ्रं चतुरश्रं खनत्य दिनिष्वेति ' ( का ० श्र ० १६ । ४ । ९ ) । अषाढोखाविश्वज्योतिषां पाकाय चतुरस्रमषटमाया खनतीति सूत्रार्थः । अवटदेवत्या प्राजापत्या त्रिष्टुप् । हे अवट गर्त, अदितिर्देवी पृथिव्याः सधस्थे सहस्थाने उपरिभागे त्वा त्वां खनतु । अङ्गिरस इव यथाङ्गिरसोऽखनंस्तद्वत् । कीदृश्यदितिः? विश्वदेव्यावती, विश्वेषां देवानां समूहो विश्वदेव्यम्, तद्विद्यते यस्याः सा । ' मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रिय विश्वदेव्यस्य मतो ' ( पा ० सू ० ६।३।१३१ ) इति दीर्घः । सर्वैर्देवैः सहिता । यद्वा विश्वेषु देवेषु साधवो विश्वदेव्याः, तेऽस्यां सन्तीति । अनेन मन्त्रेणादितेरेव खननकर्तृत्वम् । तथा च तैत्तिरीयके श्रूयते - ' अदितिस्त्वेत्याहेयं वा अदितिरदित्यवादित्यां खनत्यस्या अक्रूरङ्काराय नहि स्वः स्व हिनस्ति ' ( तै ० सं ० ५ | १ | ७ | १ ) । अत्रादिति-शब्देनेयं भूमिरेव विवक्षिता । अवटखननमपि भूम्यामेव । ततोऽदितेः खनने कर्तृत्वे सति भूमेहिंसा न भवति । नहि लोके कश्चिदपि स्वयं स्वात्मानं हिनस्ति । तस्मात् खननलक्षणक्रूर कार्य करणाभावायेत्थमदितिकर्तृत्वं सम्पद्यते । ' श्रपणमास्तीर्यं यथाकृतमवदधाति ' ( का ० श्र ० १६ । ४ । १० ) । गर्तेऽषाढादिपाकपर्याप्तमिन्धनं प्रक्षिप्य तत्र अषाढा - उषा - विश्वज्योतिषो येन क्रमेण कृतास्तेन क्रमेण गर्ने स्थापयेत् । उखास्थापने विशेषः - ' देवानां स्वेत्युखां न्युब्जाम् ' ( का ० श्र ० १६ । ४ । ११ ) । अधोमुखीमुखामषाढोत्तरतो गर्ते स्थापयतीति सूत्रार्थः देवेषु । पञ्च यजूंष्यखादेवत्यानि । द्वे प्राजापत्ये त्रिष्टुभो । विश्वदेव्यावती विश्वेषां देवानां योग्या विश्वेषु साधवो वा विश्वदेव्याः ते सन्ति यस्यां सा । विश्वैर्देवैः सहिता देवानां पत्नीः देवी: देवपत्न्यो देव्यो दीप्यमाना ओषधयः पृथिव्याः सधस्थे उपरि अङ्गिरस इव हे उखे, त्वां दधतु स्थापयन्तु, ' ओषधयो वा देवानां पत्न्यः श्र ० ' ( श ० ६ | ५ | ४ | ४ ) इति श्रुतेः । श्रपणेनावच्छाद्य दक्षिणाग्न्यग्निना दीपयति धिषणास्त्वेति ' ( का ० १६।४।१२ ) । उखास्थापनानन्तरं विश्वज्योतिषस्तूष्णीं श्वभ्रे निधाय श्रपणैरिन्धनैः सर्वमवच्छाद्य दक्षिणाग्ने-रानीतेन वह्निनोखां दीपयतीति सूत्रार्थः । हे उखे, धिषणा विद्याभिमानिन्यो देवता देव्यो विश्वेदेवयुक्ताः पृथिव्या उपरि त्वामभीन्धतां समन्ताद् दीपयन्तु । ' ञिइन्धी दीप्तो ' । ' वरूत्रीष्ट्वेतीक्षमाणो जपति ' ( का ० श्री ० १६।४।१४ ) । ततो दण्डादिना उखोपरिस्थे श्रपणे छिद्रं कृत्वा तेन छिद्रेणोखामीक्षमाणो वरूत्रीत्यादीनि त्रीणि यजूंषि स्वरेण जपेत् । ऋग्बृहती विश्वेदेवयुक्ता वरूत्रयोऽहोरात्राभिमानिन्यो देव्यः पृथिव्या उपरि अङ्गिरस sa हे उखे त्वां श्रपयन्तु तव पक्वतां सम्पादयन्तु, ' अहोरात्राणि वै वरूत्रयोऽहोरात्रर्हीींद, सर्वं वृतम् ' ( श ० ६ | ५ | ४ | ६ ) इति श्रुतेः । ग्नास्त्वा साम जगती । विश्वेदेवयुक्ता ग्नादेव्यश्छन्दोऽभिमानिन्यो देवतास्त्वां पृथिव्याः सधस्थे पचन्तु, छन्दा सि व ग्नाश्छन्दोभिर्हि स्वर्गं लोकं गच्छन्ति ' ( श ० ६ | ५ | ४ | ७ ) इति श्रुतेः । ' जनयस्त्वा ' ऋक्पङ्क्तिः । जनयो नक्षत्राभिमानिन्यो देवताः, हे उखे, त्वां पचन्तु, ' नक्षत्राणि वै जनयः ' ( श ० ६ | ५ | ४ | ८ ) इति श्रुतेः । कीदृश्यो जनयः? अच्छिन्नपत्राः, अच्छिन्नं विच्छेदरहितं पत्रं गमनं यासां ताः, सन्ततयायिन्य इत्यर्थः । तत्र ब्राह्मणम् —'अर्थनमस्यां खनति । एतद्वै देवा अबिभयुर्यद्वं न इममिह रक्षा सि नाष्ट्रा न हन्युरिति -तस्मा इमामेवात्मानमकुर्वन् गुप्त्या आत्मात्मानं गोप्स्यतीति ' ( श ० ६ | ५ | ४ | १ ) । अथावटखननं विधत्ते ' अथैनमस्यां खनतीति । एकमवटमस्यां भूम्यामुखास्थापनार्थं खनेत् । अवटखननं पुरावृत्तान्ताभिधानमुखेन रक्षांसि न प्रशंसति - एतद्वै देवा अबिभयुरिति । एतद् एतेन नः अस्माकं उखेष्टकादिरूपं पदार्थं नाशकारीणि । हन्युरिति देवा भीता आसन् । तस्मै अवयवभूताय उखादिपदार्थाय इमां पृथिवीमेवात्मानमवयविनमकुर्वन् एवं कुर्वतामभिप्रायमाह - आत्मानं गोप्स्यतीति । यथा आत्मात्मानं स्वयं रक्षति, तथा पृथिवी स्वावयवभूतं, पदार्थमुखादिरूपं स्वयं रक्षिष्यतीति । ' तं वा अदित्या खनति । इयं वा अदितिर्नो वा आत्मात्मान ँ नित्यहि सायं यदन्यया देवतया खनेद्धि १७ स्यार्द्धनम् ' ( श ० ६ | ५ ४ २ ) | अदित्या अदितिदेवतात्मकेन ११

८२ शुक्लयजुर्वेद संहिता | अ ० ११ मन्त्रेणेत्यर्थः । येयमदितिदेवता सेयं पृथिवी खलु, आदते सर्वमित्यदितिरिति व्युत्पत्तेः । यथा पादतललग्न-कण्टकाद्युद्धरणे स्वयं प्रवृत्तश्चेन्न हिनस्ति, अन्यश्चेद् हिंस्यादेवमिति भाव: । ' अदितिष्ट्वा देवी विश्वदेव्यावती । पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वत्वनत्ववटेत्यवटो हैष देवत्राऽत्र सा वैणव्यनिरुत्सीदति चतुःस्रक्तिरेष कूपो भवति चतस्रो वै दिशः सर्वाभ्य एवैनमेतद्दिग्भ्यः खनत्यथ पचनमवधायाषाढामवदधाति तूष्णीमेव ता हि पूर्वी करोति ' ( श ० ६ | ५ | ४१३ ) । अयमर्थ: -- हे अवट, त्वा अदिति: अखण्डनीया देवमाता खनतु । कीदृशी सा? विश्वदेव्यावती । विश्वेभ्यो देवेभ्यो हितं कर्म विश्वदेव्यम्, तदस्या अस्तीति विश्वदेव्यावती । ' मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य मतो ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | १३१ ) इति दीर्घः । किं वत्? अङ्गिरस्वत् अङ्गिरसो यथा तथा । कुत्र? पृथिव्याः सधस्थे सहस्थाने, उपरीत्यर्थः । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्ति-द्योतकः । अवटो हैष देवत्रेति । एष अवटो देवत्रा देवमग्नि प्रति साधुः इष्टकोखारक्षकत्वात् । अवटखनन-साधनम् उखार्थमृत्खननार्थं प्रागाहृता वैणव्यविरेवेत्याह -- अथ सा वैणव्यनिरुत्सीदतीति । अत्र अवटखनने भवति सा, या पूर्वमुपयुक्ता वैणवी वेणुविकारभूता अभिः, सा उत्सीदति विनश्यति, अर्थात् समाप्तप्रयोजना । खननार्थमाहृतायाः प्रतिपत्तिर्भवतीत्यर्थः । अवस्य प्रकारविशेषमाह - चतुःस्रक्तिरेष कूपो भवतीति आषाढो -क्तयोऽश्रयः । प्रक्षेप्तव्य बहुत्वादव टब हुत्वप्रसक्तावुच्यते-- एष कूप इति । एकस्मिन्नेव चतुरस्रे श्वभ्रे खादीनां पाक इत्यर्थः । एतद्ब्राह्मणानुसारीण्येव पूर्वोक्तानि सूत्राणि । ' श्रपणमास्तीर्यं - अवटे १६।४।१० ) इत्यादिसूत्रोक्तं विधत्ते - पचनमित्यादिना । पच्यतेऽनेनेति पचनं तृणादिकं तद् अवधाय आस्तीर्यं तूष्णीमेवादी निष्पादितत्वात् प्रथममषाढामेव तूष्णीं स्थापयेत् । 1 ( का ० श्री ० ' अथोखामवदधाति । देवानां त्वा पत्नीदेवीविश्वदेव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वद्दधत्ख इति देवाना हैतामग्रे पत्नोर्देवी विश्वदेव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थेऽङ्गिरस्वद्दधुस्ताभिरेवैनामेतद्दधाति ता ह ता ओषधय एवोषधयो वै देवानां पत्न्य ओषधिभिर्ही सर्व हितमोषधिभिरेवैनामेतद्द्धात्यथ विश्वज्योतिषोऽ-वदधाति तुष्णीमेवाथ पचनमवधायाभीन्धे ' ( श ० ६ | ५ | ४ | ४ ) । अथोखामवदधातीति पश्चादुखां देवानामिति , आश्विनी, मन्त्रेण अवाङ्मुखीमवदध्यात् । मन्त्रं व्याचष्टे - देवानां हैतामग्र इति । या देवपत्न्य इन्द्राणी ताभिरेव , अग्नायी स्थापितवान् राट् इत्याद्याः ( नि ० १२।४६ ) पुरा उखामवटे स्थापितवत्यः, अतोऽनेन मन्त्रेण -- ता ह ता ओषधय भवति । देवपत्नीशब्दस्य ओषधयोऽर्थं इति सोपपत्तिकं वदन् तेन मन्त्रेणोपधानं प्रशंसति एवेति । न त्वन्या इत्योषध्यात्मना देवपत्नीस्तुतिः । तह्यषधीनां निधानशक्तिः कुत इत्यत आह । निर्माणक्रमप्राप्तानां - ओषधीभिर्हीदं सर्वं हितमिति । व्रीहियवादिरूपाणामोषधीना नस्य कृत्स्नस्य जगतो धारकत्वं प्रसिद्धमिति दीपयति विश्वज्योतिषामवधानं विधत्ते - अथ पचनमित्यादिना । दीपनं दक्षिणाग्निनैव, ' दक्षिणाग्न्यग्निना धिषणास्त्वेति ' ( का ० श्री ० १६ । ४ । १२ ) इति सूत्रात् ' धिषणास्त्वा देवीः । विश्वदेव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वदभीन्धतामुख इवि धिषणा हैतामग्रे धिषणा देवीर्विश्वदेव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थेऽङ्गिरस्वदभीधिरे ताभिरेवैनामेतदभीन्धे सा ह सा वागेव वाग्वै ) । वाचा हो सर्वमिद्धं वाचैवैनामेतदभीन्धेऽर्थतानि त्रीणि यजू षीक्षमाण एव जपति ' ( श ० ६।५।४।५ धिषणाशब्दस्य विवक्षितमर्थं ब्रुवन् तस्याः प्रकृतकर्मयोग्यतासमर्थनाय समिन्धन प्रसिद्धिमाह - साह सा वागेवेति । या सा खलु धिषणा सा प्रसिद्धा वागेव नान्या, वाचा व्यवहाराभावे कस्यापि वस्तुनोऽभिव्यक्तेरभावाद् वाचा हीदं सर्वमिद्धमित्युक्तम् । इद्धं दीपितं प्रकाशित मित्यर्थः । ' वरूत्रीष्ट्वे तीक्षमाणो जपति ' ( का ० श्री ० १६ । ४ । १४ ) इति सूत्रकृतोक्तं विधत्ते - अथैतानि त्रीणीत्यादिना । वरूश्रीष्ट्वा, ग्नास्त्वा, जनयस्त्वा इति त्रीणि । वरूत्रीः,

मन्त्रः ६१ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ८३ निर्देशाद् वरूत्रयः । ' ग्रसिते " ( पा ० सू ० ७ | २ | ३४ ) इत्यादिना निपातितः । अर्थवादे बहुवचनान्तत्वेन स्वस्यानुकूलप्रयत्नमन्तरेण एकेन श्रपणं द्वाभ्यां पचनं यद्यपि वर्णितम्, तथापि पाकश्रपणयोरग्निकर्तव्यत्वेन वरूत्रीष्ट्वा देवीः । विश्वदेव्यावतीः स्वकर्तव्याभावाद् ईक्षणपूर्वको जप एव कर्तव्य इत्येवकारस्याभिप्रायः । पृथिव्याः सधस्थेऽङ्गिरस्वच्छप-पृथिव्याः सधस्थे अङ्गिरस्वच्छ्पयन्तख इति वरूत्री तामने देवीविश्वदेव्यावतीः वै वरूत्रयोऽहोरात्र हीं सर्वं वृतमहो-याञ्चक्रुस्ताभिरेवैनामेतच्छ्पयति तानि ह तान्यहोरात्राण्येवाहोरात्राणिदेवीः ।..... तानि ह तानि नक्षत्राण्येव | ५ | ४ | ६ ) | ' जनयस्त्वाऽच्छिन्नपत्रा ह रात्र रेवैनामेतच्छ्पयति ' ( श ० ६ षि नक्षत्र रेवैनामेतत् पचति ' नक्षत्राणि वै जनयो ये हि जनाः पुण्यकृतः स्वर्गं लोकं यन्ति तेषामेतानि जनाः ज्योती पुण्यकृतो नक्षत्ररूपेणेति जनयो ( श ० ६ | ५ | ४ | ८ ) तृतीयं यजुरनूद्य व्याचष्टे- जनयस्त्वेति । जायन्ते नहि तानि सुकृतक्षयादर्वाक् पतन्ति । नक्षत्राणि । तानि च अच्छिन्नपत्राः, अच्छिन्नपतनसाधन युक्तानीत्यर्थः । सुकृतिभिरिति नक्षत्राणि । ' नक्षत्राणि जनिशब्दार्थमाह - वानि ह तानि नक्षत्राण्येवेति । नक्ष्यन्ते प्राप्यन्ते ज्योतींषि तानि नक्षत्राणि । श्रपणं नक्षतेर्गतिकर्मणः ' ( नि ० ३।२० ) इति निरुक्तम् । तेषां स्वगं यतां यान्येतानि पाक क्रिया सामान्यम्, पचनं पाकनिर्वृत्तिरिति विवेकः । अध्यात्मपक्षे - ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' ( छा ० उ ० ३ | १४ | १ ) इति रीत्या अवटादीनामपि ब्रह्मरूपत्वात् प्रकारान्तरेणापि अवतीति अवटः, अवतेरटचि श्रोतव्याख्यानेऽपि तेन तेन रूपेण ब्रह्मैव प्रतिपाद्यते स्तूयते च । सा सर्वदेवतेजोरूपा, सर्वदेवस्वरूपा रूपम् । हे ब्रह्मात्मज्ञान, विश्वदेव्यावती विश्वेषां देवानां समूहो यस्यां विद्यते विलोक्य मुदं प्रापुरमरा अदितिः अखण्डनीया देवी दीव्यमाना, ' ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् । तां खनति । लकारव्यत्ययः । महिषादिताः ॥ ' इति सप्तशतीवचनात् । पृथिव्याः सधस्थे सहस्थाने त्वां खनतु पत्नीः पत्न्य इन्द्राणी अग्नायी-वेदादिशास्त्रपर्वतात्मिकां भूमि खनित्वा प्रादुर्भावयतीत्यर्थः । देवानां पूर्वोक्तानां क्षरति । देवानामनुग्रहा -आश्विनी -राट्प्रभृतयस्त्वां दधतु स्थापयन्तु । उत्पन्नमपि ज्ञानमिन्द्रियाद्यनिग्रहात् वागभिमानिन्यो देव्यो वाग्देवतास्त्वामभीन्धन्तां त्मिकाभिः शक्तिभिरेव तत्प्रतिष्ठां लभते । विश्वदेवयुक्ता धिषणा वाग्देवतानुग्रहेण सिद्धयति । हे उखे दीपयन्ति । ज्ञानस्य सर्वविधसंशय विपर्ययादिराहित्यमेवाभीन्धनम् । तच्च कुर्वन्ति, परिपाकाय नैरन्तर्य -बुद्धे, विश्वेदेवयुक्ता अहोरात्राभिमानिन्यो वरूत्रयस्त्वां श्रपयन्ति परिपक्वां । स तु दीर्घकालनैरन्तर्य सत्कारासेवितो सम्मानाभ्यां साधं बह्वहोरात्रलक्षणस्य दीर्घकालस्याप्यपेक्षितत्वात् देवतास्त्वां पचन्तु । दृढभूमि: ' ( यो ० सू ० १ | १४ ) | हे उखे बुद्धे, विश्वदेवयुक्ता ग्नादेव्यश्छन्दोऽभिमानिन्यो अच्छिन्नं पत्रं पतनं गमनं यासां ताः हे उखे, विश्वेदेवयुक्ता जनयो नक्षत्राभिमानिन्यो देवता अच्छिन्नपत्रा । पूर्ववदेव पाकानुगुणक्रिया-सन्ततयायिन्यस्त्वां पचन्तु । नहि त्रिविधानां देवतानामनुप्रहेण विना ज्ञानपरिपाकः सामान्यं श्रपणम्, पचनं तु पाकनिर्वृत्तिरेव । ---देवेषु विद्वत्सु भवं दयानन्दस्तु - - ' हे अवट शिशो अपरिभाषित अनिन्दित, विश्वदेव्यावती पृथिव्याः सधस्थे विश्वेषु भूमेः सहस्थाने अङ्गिरस्वद् विज्ञानं प्रशस्तं विद्यते यस्यां सा अदितिर् अध्यापिका देवी विदुषी उखे कन्ये, देवानां पत्नी विश्वदेव्यावतीदेवीः अग्निवत् खनतु । भूमि खनित्वा कूपजलवद्विद्यायुक्तान्निष्पादयतु । हे पृथिव्याः सधस्थे त्वाङ्गिरस्वद-पृथिव्याः सधस्थे त्वाङ्गिरस्वद् दध । हे उखे, विश्वदेव्यावतीधिषणादेवीः त्वाङ्गिरस्वत् पचन्तु । हे उखे, विश्व-भीन्धन्ताम् । हे उखे, विश्वदेव्यावतीः देवी: ग्नाः पृथिव्याः सधस्थे, त्वमेताभ्यः सर्वाभ्यो देव्यावतीरच्छिन्नपत्रा जनयो देवीः पृथिव्याः सधस्थे त्वाङ्गिरस्वत् पचन्तु ॥ अदितिरध्यापिकेत्यपि हे उखे निर्मूलम् । ब्रह्मचर्येण विद्यां गृहाण ' इति, तदपि यत्किञ्चित् सम्बोधनानां निर्मूलत्वात्

II शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ११ यत्तु अज्ञानमवद्यतीति व्युत्पत्त्या तद्युक्तमिति तन्न तथात्वे चेष्टावत्त्वेन देवदत्तस्यापि घटपदार्थत्वापत्तेः । अत एव रूढिर्योगमपहरतीति प्रसिद्धिः । अदितिर्देवमाता तु प्रसिद्धा । देवपदस्य विद्वांसो मनुष्या अर्थ इति तु नैकधा खण्डितमेव, जातिविशेषस्य देवत्वोक्तेः । अवट इत्यपि गर्तार्थकः शब्दः, ' अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः ' ( अरण्य ० ४।२२ ) इति वाल्मीक्युक्तः, शतपथेऽपि --- ' अथैनमस्यां खनति ' ( श ० ६ | ५ | ४ | १ ) इति श्रुत्या खननीयस्य गर्तस्यैवावटपदार्थत्वात् मूलेऽपि खनत्ववटेति खनतुक्रियाप्रयोगाच्च । भूमि खनित्वा कूपजलवद्विद्यायुक्तान्निष्पादयत्विति कथं कया वृत्त्या खनतेरर्थः? इत्यस्यासमाहितत्वात् । नहि शाब्दनये स्वैरित्वं कामचारित्वं युक्तम् । एवमेव धिषणोखादिशब्दानां यथेष्टार्थकरणे वेदार्थबाध एव स्यात् । शतपथे चोखाषाढाविश्वज्योतिषादिपाकाय गर्तखननादी मन्त्रा इमे विनियुक्ताः श्रुत्या च तदानुगुण्येन व्याख्याता अपि । तदतिक्रम्य यत्किञ्चिदर्थंकरणमुपहासायैव । तत्र ' ओषधयो वै देवपत्न्यः, वाग्वै धिषणा, अहोरात्रणि वै वरूत्र्यः, छन्दांसि व ग्नाः, नक्षत्राणि वै जनयः ' इत्यादिश्रुतिभिर्मन्त्रगतानि पदानि व्याख्यातानि । तद्विरुद्धोऽ-र्थोऽसङ्गत एव ॥ ६१ ॥

मन्त्रार्थ - दीप्तिमान्, मनुष्यों का पोषण करने वाले मित्र देवता द्वारा किये गये रक्षा कार्यों को, जो कि सनातन शोरूप से प्रसिद्ध है विचित्र है, तथा अत्यन्त भवण के योग्य है, हम स्तुति करते हैं ॥ ६२ ॥

' आचरति मित्रस्येति ' ( का ० श्री ० १६ | ४ | १५ ) | आचरति प्रक्षिपति श्रपणमिन्धनं मित्रस्येति मन्त्रेणेति सानसि सूत्रार्थः । मित्रदेवत्या गायत्री विश्वामित्रदृष्टा । मित्रस्यादित्यस्य देवस्य द्योतमानस्य अवो रक्षणम्, सानसि अभीष्टफलदानप्रवणम्, ‘ सानसि ' ( उगादि ४।१०८ ) इति निपातनात् ' षणु दाने ' इत्यस्य रूपम् । पुरातनमित्युव्वाचार्य: । द्युम्नं यशोऽन्नं वा वयं स्तुम इति शेषः । अथवा कोदृशं द्युम्नम्? अवो रक्षणं यदनु-सन्धानमात्रेण भक्तानां रक्षणं भवतीत्यर्थः । पुनः कीदृशम्? चित्रश्रवस्तमं चित्रं विचित्रं श्रूयत इति , चित्रश्रवः स्तुम इति, अनेकैः श्रूयमाणत्वात्, अतिशयितं चित्रश्रव इति चित्रश्रवस्तमम् अतिशयितं श्रवणीयं विचित्रं यशः शेषः । कीदृशस्य मित्रस्य? चर्षणीधृतः चर्षणयो मनुष्याः, तान् धरतीति चर्षणीधृत् तस्य १३७ । तेषां ) इति धृद् दीर्घः इति, वा । ' संहितायाम् ' ( पा ० सू ० ६ ३ | ११४ ) इत्यधिकारे ' अन्येषामपि दृश्यते ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | । मनुष्याणां धारणेऽधिकृतस्येति यावत् । यद्वा यजमानस्य अवो रक्षणं द्युम्नं यशश्चेष्टं च साधयत्विति शेषः अत्र ब्राह्मणम् -'अथ मित्रस्य चर्षणीधृत इति । मंत्रेण यजुषोपन्याचरति यावत्कियच्चोपन्याचरति न वै मित्र कञ्चन हिनस्ति न मित्रं कश्चन हिनस्ति तथो हैष एतां न हिनस्ति नो एतमेषा तां दिवैनोपवपेद्दिवोद्वपे- मित्रस्येति । लोके दहह्यग्नेियम् ' ( श ० ६ | ५ | ४ | १० ) । उखायाः समन्त्रकमुपावहरणं विधाय प्रशंसति मित्रत्वादेव - अथ । तथो तथा च मित्रं मित्रभूतः पुमान् न कञ्चन हिनस्ति मित्रत्वादेव । मित्रमपि न कश्चन हिनस्ति सति मंत्रेण मन्त्रेण नितरामुपचरणीयस्य पुनस्तृणप्रक्षेपाद्युपचारे सत्येष यष्टा एतामुखां मित्रत्वादेव न हिनस्ति नो -नैव एतमुपचरन्तम् एषा उखा मामयं दहतीति क्रुद्धा सती न हिनस्ति । तस्याः प्रक्षेपोत्क्षेपणयोः कालनियममाह तां दिवैवोपवपेद् दिवोद्वपेदिति । उपवापोऽवटे प्रक्षेपः, उद्वाप स्तत ऊर्ध्वं नयनम् । अहह्यग्नेयमित्यग्नेः सूर्यस्य तेजस एकत्वात्, अह्नोऽग्नेरभिभावकत्वाच्च ।