वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ५ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 121–130

मन्त्रः ६२-६३ ] वेदार्थ पारिजात भाष्य सहिता , ' इन्द्रं मित्रं वरुण "... ) ( ऋ ० वे ० १।१६४।४६ ) इति मन्त्रवर्णात् । अध्यात्मपक्षेमित्रस्य - परमात्मनः स्वप्रकाशस्य सानसि सनातनं चर्षणीधृतो मनुष्योपलक्षितानां सर्वप्राणिनां धारयितुः देवस्य द्योतमानस्य मोक्षपदप्राप्तिसम्भवात् । कीदृशं तत्? सर्वसम्भजनीयं वा द्युम्नं यशः, अवो रक्षकमस्ति तदनुसन्धानेन च तत् श्रवस्तमं चेति तथोक्तम् । चित्रश्रवस्तमम् अतिशयितं श्रवः श्रवणोयमिति श्रवस्तमम् चित्रमाश्चर्यभूतं चित्रश्रव इति चित्रश्रवस्तमम् । यद्वा चित्रं श्रवो यशो भक्तानां यस्मात् तत् चित्रश्रवः, अतिशयितं सुहृदो देवस्य कमनीयस्य पत्यु-दयानन्दस्तु - ' हे स्त्रि, त्वं चर्षणीधृतो सुशिक्षया मनुष्याणां तत्, सानसि धर्तुर्मित्रस्य सम्भक्तव्यं पुराणं द्युम्नं धनं अव रक्ष ' चित्रश्रवस्तमं चित्राण्याश्चर्यभूतानि श्रवांस्यन्नादोनि यस्मात् वैशिष्ट्यम्, अन्येषामपि तत्सम्भवात् । इति, तदपि न युक्तम्, समाने धार्यधारकभावानुपपत्तेः । नहि, शिक्षया अन्नादिरक्षणे रागतः प्रवृत्तौ विधानायोगात्, न च मित्रस्थ कमनीयस्य सर्वस्य पतित्वमपि सम्भवति श्रुतिविरोधाच्च ॥ ६२ ॥

1 पृथि॒व्यामाशा दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ताव॑पतु सुव॒णिः स्व॑ङ्गुरिः सु॑बाहुरु॒त शक्त्या॑ । अव्य॑थमाना दश॒ आपृ॑ण ॥ ६३ ॥

भुजा वाले दिव्यगुणयुक्त सबके प्रेरक सविता देवता मन्त्रार्थ - - हे उखे, सुन्दर हाथ, सुन्दर अंगुली और उखे सुन्दर , व्यथा को न प्राप्त होने वाली अचल पृथ्वी में स्थित हुई अपनी बुद्धिरूप शक्ति से तुमको भस्म से प्रकाशित करें । हे आहुति के रस से पूर्ण करो ॥ ६३ ॥

तुम पूर्व आदि दिशाओं और आग्नेयी आदि विदिशाओं को १ ९ ) । भस्मीभूतमिन्धनादिकं पाकानन्तरं ' उद्वपति श्रपणम् देवस्त्वेत्युखाम् ' ( का ० श्री ० उसे १६ ।, ४ । सविता १८ - सर्वस्य प्रेरको देवः शक्त्या स्वसामर्थ्येन सवितेति मन्त्रेण पराकरोति । सवितृदेवत्या बृहती | हे बुद्धया सविता देवस्त्वामुद्वपतु । कीदृशः सविता? त्वामुद्वपतु श्रपणाच्छादनात् प्रकाशीकरोतु । उतापि यस्य सः । ' वाल - मूल - लघ्वङ्गुलीनां वा लो रमा-सुपाणिः शोभनौ पाणी यस्य सः, स्वङ्गुरिः शोभना इति अङ्गुलयो विकल्पेन लकारस्य रेफः । सुबाहुः शोभनो बाहू यस्य स पद्यत इति वक्तव्यम् ' ( पा ० सू ० ८२/१८ - २ ) ( का ० श्र ० १६ | ४ | २० ) । भस्मीभूतं श्रपणमपाकृत्याषाढां सुबाहुः सुभुजः । ' उत्तानां करोत्यव्यथमानेति ', त्वं सवित्रा उदुप्ता सती अव्यथमाना व्यथामनाप्नुवन्ती बहिर्निष्काश्योखामूर्ध्वमुखीं करोतीति सूत्रार्थः । हे उखे आशाः प्राच्यवाच्यादिदिश आग्नेय्यादिविदिशश्च आपूण अविचलन्ती पृथिव्यां भूमौ स्थिता सती । इमाः परिव्याप्ता आपूरय, आहुतिरसेन सुखेन वेति शेषः प्रसविता सवितृप्रसूत एवैनामेतदुद्वपति तत्र ब्राह्मणम् — ' ता, सावित्रेण यजुषोद्वपति । सविता सर्वमु वै ह्येतत्सविता ' ( श ० ६ । ५ । ४ ११ ) । उद्वावे . देवस्त्वा सवितोद्वपतु सुपाणिः स्वङ्गुरिः सुबाहुरुत । सर्वमु शक्त्येति ह्येतत् सवितेत्येतत् सर्वं सुपाण्यादिकं सविता एव, मन्त्रं विधास्यन् सावित्रमाह-- तां सावित्रेणेति पृथिव्यामाशा दिश । ' अथैनां पर्यावर्तयति । अव्यथमाना न देवतान्तरमित्यर्थः, महाभाग्याद्देवतायाः ' ( श ० ६ | ५ | ४ | १२ ) । उखामुत्तानां करोत्यव्यथ-आपृणेत्यव्ययमाना त्वं पृथिव्यामाशा दिशो रसेनापूरयेत्येतत् । तदिदं समन्त्रकं पर्यावर्तनं विधत्ते - अर्थनां पर्यावर्तयतोति । मानेति यदुक्तं सूत्रकारेण तत्रेयमेव श्रुतिर्मूलम् । केनापृणेत्यपेक्षायां रसेनापूरयेत्येतत् । पर्यावर्तन मूर्ध्वाभिमुखीकरणम् । मन्त्रार्थस्तुक्त एव

८६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ११ अध्यात्मपक्षे - हे बुद्धे, सविता सर्वप्रेरकः परमेश्वरो देवः स्वप्रकाशः शक्त्या स्वकीययाऽचिन्त्य शक्त्या अद्भुतसामर्थ्येनोत कृपया च त्वा त्वां उद् ऊर्ध्वं सर्वप्रपञ्चातीते परमात्मनि वपतु प्रतिष्ठापयतु, अज्ञानाहङ्कारा-च्छादनादिकं पराकृत्य त्वां शुद्धब्रह्माकाराकारितां करोतु । कीदृशः स सविता? सुपाणिः शोभनहस्तः सुबाहुः सुभुजः स्वङ्गुरिः शोभनाङ्गुलिः । एतावता यथा निर्गुणो निराकारः परमेश्वरस्तथैष सगुणः साकारश्चेति निगव्याख्यातम् । हे बुद्धे, एवं भगवता ऊर्ध्वे ब्रह्मणि प्रतिष्ठापिता सती विषय राहित्येन व्यथामनाप्नुवन्ती एवं पृथिव्यां जगत्यां ब्रह्माण्डभूमी आशाः प्राच्यादिदिश आग्नेय्यादिविदिशश्च ब्रह्मानन्देन यशसा च आपण आपूरयेति । दयानन्दस्तु ' हे स्त्रि, सुबाहुः सुपाणिः स्वङ्गुरिः सवितेव देवः पतिः शक्त्या पृथिव्यां पृथिवोस्थायां स्वात्वात शक्त्या सामर्थ्येन सह वर्तमानो वर्तमाना अध्यथमाना अभीता अचलिता सती त्वं पत्युः सेवनेन स्वकीया आशा यशसा दिशश्च आपूण ' इति, तदपि तुच्छम्, सर्ववेदेषु स्त्रीपुरुषसम्बन्धादिलौकिकार्थस्यैव बोधने तेषामल्पप्रयोजनत्वापत्तेः । नह्युद्वापस्य गर्भाधानमर्थः सम्भवति, आवापोद्वापयोरर्थवैलक्षण्यात् । नहि सवितेति शब्दो मनुष्यसामान्ये प्रवर्तते, मुख्यार्थत्यागे मानाभावात् ॥ ६३ ॥

उ॒त्थाय॑ बृह॒तो भ॒वद॒ तिष्ठ ध्रुवा त्वम् । मित्रैतां त॑ उ॒खां परि॑दा॒म्यभि॑त्या एषा मा भैदि ॥ ६४ ॥

मन्त्रार्थ है उसे तुम इस पाक गर्त से बाहर निकलकर और उचित सत्कार पाकर स्थिर रूप से अपने कर्म में लग जाओ । हे मित्र देवता, तुम प्राणियों का हित करने वाले हो, इस उखा की रक्षा के लिये मैं आपसे प्रार्थना करता हूँ । आपकी सौंपी हुई यह उखा किसी प्रकार विदीर्ण न हो, यथावत् रहे ॥ ६४ ॥

' उद्यच्छत्युत्थायेति परिगृह्य पात्रे करोति मित्रेतां त इति ' ( का ० श्र ० १६ । ४ । २१-२२ ) । तामुखां हस्तद्वयेनोत्थाप्य सर्वतो गृहीत्वा पाकस्थानादवटादूर्ध्वमुत्पाटयेदिति प्रथमसूत्रार्थः । बृहती । पूर्वोऽर्धर्च उखादेवत्यः, उत्तरोऽर्धर्चो मित्रदेवत्यः । हे उखे त्वमुद्यच्छ एतस्मादवटात् पाकगर्ताद् बहिरागत्य बृहती महती भव । तत उदुत्तिष्ठ प्रवर्तस्व स्वकीये कर्मणि । यतस्त्वं ध्रुवा स्थिरासि स्वभावतः । हस्तगृहीतामुखामुत्तरतः पूर्वस्थापिते कस्मिंश्चित् पात्रे स्थापयतीति द्वितीयसूत्रार्थः । ततो विश्वज्योतिषां तूष्णीमुद्वपनम् । हे मित्र वाय सर्वप्राणिहितैषिन् देव, एतामुखां ते तुभ्यं परिददामि परित्राणाय प्रयच्छामि । परिदानं रक्षणाय दानम् । किमर्थम्? अभित्त्यं अभेदनाय । भेदनं भित्तिः, न भित्तिरभित्तिस्तस्यै । एषा उखा त्वया गृहीता मा भेदि भिद्यतां मा विदीर्यताम् । तत्र ब्राह्मणम् -'अथैनामुद्यच्छति । उत्थाय बृहती भवेत्युत्थाय होमे लोका बृहन्त उदु तिष्ठ ध्रुवा त्वमित्युदु तिष्ठ स्थिरा त्वं प्रतिष्ठितेत्येतत् ' ( श ० ६ | ५ | ४ | १३ ) । उखाया गर्तादुद्धरणं समन्त्रकं विधत्ते -अथैनामुद्यच्छतीति । उद्यमनमूर्ध्वधारणम् । हे उसे उद्गत्य प्रथिता भव । नानुत्थितायाः प्रथनमुपपद्यते । ' तां परिगृह्य निदधाति । मित्रतांत उखां परिददाम्यभित्त्या एषा मा भेदीत्ययं वै वायुमित्रो योऽयं पवते तस्मा एवमेतत्परिददाति गुप्त्यै ते हेमे लोका मित्रगुप्तास्तस्मादेषां लोकानां न किञ्चन मीयते ' ( श ० ६ | ५ | ४ | १४ ) । क्षीरासेचनाथं पात्रे स्थापनं विधत्ते - तां परिगृह्येति । निदधाति स्थापयेत् पात्रे इति शेषः । मित्रशब्दस्यात्र

मन्त्रः ६४-६५ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ८७ १४ | १०८ ) । समीहितमर्थमाह -- अयं वै वायुमित्र इति । योऽयं पवते सततं बाति । पवतिर्गतिकर्मा वायुना ( गुप्ता निघ ० धृता २ | अविचलिता हे लोका मित्रगुप्ता इति । लोकत्रयात्मकोखापरिदानेनेदानीमपि त्रयो लोका वर्तन्ते । तस्मादेषां लोकानां मध्ये न किन मीयते हिंस्यते । तदधीन-अध्यात्मपक्षे - हे उखे बुद्धे, उत्थाय अनात्मविषयाद् व्यावृत्त्य बृहती बृहद् प्रवर्तस्व ब्रह्मविषयत्वेन । हे मित्र परमेश्वर निरूपणा बुद्धिरपि बृहती महती भव । तत उदुत्तिष्ठ स्वकर्मणि प्रपवोपशमनलक्षणे ते तुभ्यं परिदद्मि । ' मयि बुद्धि निवेशय ' सर्वभूतसुहृत्, एतामुखामुखामिवोखां बुद्धि ज्ञानाग्निधारणसाम्यात् । अनात्मभेदविषत्वेनैव बुद्धेर्भेदः । ( भ ० गी ० १२।८ ) इति गीतोक्तेः । निष्ठादाढर्घरक्षणाय अभित्त्यै अभेदनाय बुद्धिः । अज्ञानाहङ्कारादिनिराकरणेन भेदाभावादभेदब्रह्मविषया सती भवत्येवाभित्त्यै भव दयानन्दस्तु – ' हे विदुषि कन्ये, त्वं ध्रुवा मङ्गलकार्येषु कृतनिश्चया कन्याम् बृहती अभित्यं महापुरुषार्थयुक्ता भेदराहित्याय विवाह योत्तिष्ठ । उत्थायैतं पतिं स्वीकुरु । हे मित्र सुहृत्! एतामुखां प्राप्तव्यां ' इति, तदपि निर्मूलम्, सम्बोधनस्यैव परिददामि सर्वतो ददामि । उत्वयंषा प्रत्यक्षप्राप्ता पत्नी मा भेदि भिद्यताम् कन्याम् इत्यादिकं निर्मूलमेव । निर्मूलत्वात् । बृहती महापुरुषार्थयुक्ता, ध्रुवा विवाहाय कृतनिश्चया, उखां एव ॥ ६४ ॥

द्वयोर्भेदराहित्यमपि कथं सम्भवति? श्रुतिसूत्र विरोधस्तु पूर्वव्याख्यानेन स्पष्ट ४ C वस॑व॒स्त्वाच्छन्दतु गायत्रेण च्छन्द॑साङ्गिर॒स्वब्र॒द्रास्त्वाच्छ॑न्वन्त॒ त्रैष्टुभेन॒ छन्द॑ वैश्वान॒रा साङ्गिरस्ववः॑वि॒त्यास्त्वाच्छन्दन्त॒ जग॑तेन॒ च्छन्द॑साङ्गिर॒स्वद्विश्वे॑ त्वा दे॒वा आच्छ॑न्द॒न्त्वानु॑ष्टुभेन॒ च्छन्द॑साङ्गिर॒स्वत् ॥ ६५ ॥

दुग्ध से सिंचित मन्त्रार्थ -- हे उखे, वसु नामक देवगण गायत्री छन्द के प्रभाव से अङ्गिरा सिंचित के करें समान । हे तुम्हें उखे, आज आदित्यगण जगती करें । हे उखे, रुद्रगण त्रिष्टुप् छन्द के प्रभाव से अङ्गिरा के समान तुम्हें विश्वेदेव अनुष्टुप् छन्द के छन्द के प्रभाव से अङ्गिरा के समान तुम्हें सिंचित करें । हे उखे, विश्व के हितकारी प्रभाव से अङ्गिरा के समान तुम्हें सिंचित करें ॥ ६५ ॥

' अजापयसाऽवसिञ्चति वसवस्त्वेति प्रतिमन्त्रम् ' ( का ० श्री ० १६ । ४ । २३ ) ॥ हे उखायामजादुग्धं उखे, त्वां वसवो चतुर्वारं देवा चतुर्मन्त्रैरवनयेदिति सूत्रार्थः । उखादेवत्यानि चत्वारि यजूंषि, आद्या ऋग्गायत्री छन्दसा सहिताः । ' उच्छुदिर्दीप्तिदेवनयोः ' अष्टसंख्याका अङ्गिरस इव आच्छन्दन्तु आसिञ्चन्तु । कीदृशाः? गायत्रेण देवास्त्वा त्वां त्रष्टुभेन रुधादिः, अत्र तु सेचनार्थः । रुद्रा इति द्वितीया प्राजापत्यानुष्टुप् । रुद्रा द्वादशसंख्याका एकादशसंख्याका देवास्त्वां जागतेन छन्दसा • छन्दसा आच्छन्दन्तु । आदित्या इति तृतीया ऋग्गायत्री | आदित्या विश्वेभ्यो नरेभ्यो हिता आनुष्टुभेन छन्दसा आच्छन्दन्तु । विश्वे इति चतुर्थी सामजगती । विश्वे सर्वे वैश्वानरा त्वामाच्छन्दन्तु । शेषं स्पष्टम् । एतद्यज्ञस्य तत्र ब्राह्मणम् – ' अर्थनामाच्छ्रणत्ति । स्थेने न्वेवाथो कर्मणः प्रकृततायै तत्पयो यद्वेवाच्छ्रणत्ति दधाति तस्माद्योषायां शिर पयः ' यदुखा प्राणः पयः शीर्षस्तत्प्राणं दधात्ययो योषा वा उखा योषायां । स्थेम्ने स्थिरत्वाय, प्रकृतताय ( श ० ६ । ५ । ४ । १५ ) । तस्यामुखायां पयआसेचनं विधाय स्तौति - अथैनामिति

८८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ११ संस्कृतत्वसिद्धये । प्राधान्यादुखायाः शिरस्त्वव्यवहारः । पयसो बलकरत्यात् प्राणत्वव्यपदेशः । उखायां पयः सेचनेन यज्ञस्य मूर्ध्नि प्राणमादधाति । पयोयोग्यत्वमिदानीन्तनप्रसिद्धया समर्थयते - अथो योषा वा उखेति । स्त्रीलिङ्गत्वादुखाया योपात्वम् । तेन योषायां तत्पयो दधाति । रेतोवर्धकत्वात् पयसोऽत्र रेतस्त्वं विवक्षितम् | योषारूपायामुखायां पयः सेवनेन रेतः सेचनं सम्पद्यत इत्यर्थः । ' अजाये पयसाच्छ्रणति । प्रजापते शोकादजाः समभवन् प्रजापतिरग्निर्नो वा आत्मात्मान १७ हिनस्त्यहि १७ सायं यट्टेवाजाया अजा ह सर्वा ओषधी-रत्ति सर्वासामेवैनामेतदोषधीना रसेनाच्छृणति ' ( श ० ६ | ५ | ४ | १६ ) । यस आजत्वं विधाय स्तौति-अजाय पयसेति । प्रजापतेः शोकादजोत्पत्तिः । चीयमानस्याग्नेः प्रजापतित्वं प्रागृक्तमेव । नो वा आत्मात्मानं हिनस्ति, तेनाजायाः पयसाच्छृणत्ति । प्रकारान्तरेण स्तौति - यद्वेवेति । ' वसवस्त्वाच्छ्रन्दन्तु । गायत्रेण छन्दसा-ङ्गिरस्वद्रुद्रास्त्वाच्छ्रन्दन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वदादित्यास्त्वाच्छ्रन्दन्तु जागतेन छन्दसाङ्गिरस्वद्विश्वे त्वा देवा वैश्वानरा आच्छन्दन्त्वानुष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वदित्येताभिरेवैनामेतद्देवताभिराच्छृणत्ति स वै याभिरेव देवताभिः करोति ताभिर्धूपयति ताभिराच्छृणत्ति यो वाव कर्म करोति स एव तस्योपचारं वेद तस्माद्याभिरेव देवताभिः करोति ताभिर्धूपयति ताभिराच्छृणत्ति ' ( श ० ६ | ५ | ४ | १७ ) । तत्र मन्त्रानाह - वसवस्त्वेत्यादिना । अत्रासेचन-मन्त्रेषु वस्वादयो देवा उक्ताः, निर्माणमन्त्रेषु धूपन मन्त्रेषु च त एवोक्ताः । तद्देवतैक्यं प्रशंसति - स वै याभिरेवे-त्यादिना । यथा लोके तक्षादिः प्रसादनिर्माणादिकर्म करोति 7 स एव तद्दायर्थमुपचारं शकुं प्रति दार्वादि-स्थापनलक्षणमुपचारजातं जानाति । अतो युक्तमेवोक्तं यैरेव कृतं तैरेव धूपनासेचनोपचरणमिति । अध्यात्मपक्षे - हे बुद्धे, वसवो देवास्त्वां गायत्रेण छन्दसा अङ्गिरस इव आच्छन्दन्तु दीपयन्तु । रुद्रा देवास्त्रष्टुभेन छन्दसा त्वां छन्दन्तु | आदित्या देवा जागतेन विश्वेदेवा वैश्वानरा आनुष्टुभेन छन्दसा त्वां छन्दन्तु । ' सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ' ( ब्र ० सू ० ३ | ४ | २६ ) इति ब्रह्मसूत्रेण ब्रह्मसाक्षात्कारे सर्वेषां वेदानां वेदोक्तकर्मणां वेदोक्तदेवतानां चोपयोग उक्तः । ' सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ' ( कठो ० २।१५ ) इति मन्त्रवर्णात् । दयानन्दस्तु -- ' हे स्त्रि पुरुष वा वसव आदिमा विद्वांसो गायत्रेण गायन्ति सद्विद्या येन तेन वेदस्थ -विभक्तेन स्तोत्रेण छन्दसा अङ्गिरस्वदग्निवदाच्छ्रन्दन्तु आसमन्तात् प्रदीप्यन्तां त्वां स्त्रियं च पुरुषं च । रुद्रा मध्यमा विद्वांसस्त्रीणि कर्मोपासनज्ञानानि स्तोभन्ते स्थिरीकुर्वन्तिं येन तेन त्वामङ्गिरस्वत् प्राणवत् छन्दन्तु । आदित्या देवा उत्तमा विपश्चितो देवाः सुखं प्रदातारो जागतेन जगद्विद्याप्रकाशकेन छन्दसा अङ्गिरस्वत् सूर्यवत् छन्दन्तु । विश्वे सर्वे देवाः सदुपदेशप्रदातारो वैश्वानराः सर्वेषु नरेषु राजन्त आनुष्टुभेन विद्या गृहीत्वा पश्चाद् दुःखानि स्तभ्नुवन्ति येन तेन छन्दसा अङ्गिरस्वत् समस्तौषधिरसवत् त्वां छन्दन्तु ' इति, तदपि निर्मूलम्, वस्वादिशब्दार्थानामप्रामाणिकत्वात् । गायत्रादिशब्दानामपि न त्वदुक्तोऽर्थो घटते, सद्विद्याप्रकाशत्वस्य त्रैष्टुभादिषु व्यभिचारात् । तथैव कर्मोपासनज्ञानानां स्थिरीकरणसाधनत्वरूपं त्रैष्टुभत्वं गायत्रादिषु व्यभिचरति, एवं जगद्विद्याप्रकाशत्वमप्यन्यत्र व्यभिचरत्येव । एवमेव अङ्गिरस्वत्पदव्याख्यानान्यपि काल्पनिकान्येव ॥ ६५ ॥

आहु॑तिम॒ग्नि प्र॒युज॒ स्वाहा॒ मनो॑ मे॒धाम॒ग्नि प्रयुजा॒ स्वाहा॑ चि॒त्तं विज्ञतम॒ग्नि प्रयुजा॒ स्वाहा॑ वाचो विधृतिर्माग्न प्रयुजा॒ स्वाहा॑ प्र॒जाप॑तये॒ मन॑वे॒ स्वाहा॒ग्नये॑ वैश्वान॒राय॒ स्वाहा ॥ ६६ ॥

मन्त्रः ६६ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता ८ ९ मन्त्रार्थ... यज्ञ संकल्प के प्रेरक अति ने हमें इस यज्ञ कर्म में प्रवृत्त किया है, अतः उसके निमित्त यह आहुति दी जाती है । हम मन और मेधा ( मन्त्र - धारण - शक्ति ) को प्रेरित करने वाले अग्नि को आहुति देते हैं । चित्त से अभिज्ञात अनुष्ठानसे ज्ञान - साधन विज्ञान के प्रेरक अग्नि को आहुति देते हैं । मन्त्र पाठ रूप वाणी और विशेष धारणा के प्रेरक अग्नि को आहुति देते हैं । मन्वन्तर के प्रेरक प्रजापति के निमित्त यह श्रेष्ठ आहुति दी जाती है । विश्व के हितकारी अग्नि देवता के निमित यह श्रेष्ठ आहुति है ॥ ६६ ॥

' प्राकृतान्योद्भणानि हुत्वा सप्ताग्निकान्याकृतिमिति प्रतिमन्त्रम् ' ( का ० श्री ० १६ | ४ | ३० ) । एवमुखा -सम्भरणं समाप्यान्या अपीष्टकाः कृत्वा फाल्गुनामावास्यायां दीक्षां कृत्वा प्रकृती सोमे ' आकूत्यै ' ( वा ० सं ० ४।७ ) इति पञ्चभिर्मन्त्रः पञ्चोद्भणान्युक्तानि ' ओभणानि जुहोति... ' ( का ० श्री ० ७ | ३ | १३ ) इत्यत्र । तानि हुत्वा अग्निचयने विहितानि सप्त औद्भणानि प्रतिमन्त्रं जुहुयादिति सूत्रार्थः । सप्तौद्भणसंज्ञानि लिङ्गोक्तदेवत्यानि । आकूतिमिति यजुः पङ्क्तिः । आकूतिः सङ्कल्पोऽग्निचयनानुष्ठानविषयः तां प्रति प्रयुजं प्रयुङ्क्ते कर्मणि प्रेरयतीति प्रयुक् तं सङ्कल्पप्रेरकम् अग्निमुद्दिश्य स्वाहा सुहुतमस्तु । मन इति यजुस्त्रिष्टुप् । मनः अनुष्ठेय-स्मरणसाधनम्, मेधां श्रुतयोर्मन्त्रतन्त्रयोर्धारणाशक्तिर्मेधा, तदुभयं प्रति प्रयुजं योजकमग्निमुद्दिश्य स्वाहा सुहुतमस्तु | चित्तमिति यजुजंगती । चित्तम् अविज्ञातस्य अनुष्ठानस्य ज्ञानसाधनम् । तेन चित्तेनावगतं यदनुष्ठानं तद् विज्ञातम्, तदुभयं प्रति प्रयुजं प्रेरक मग्निमुद्दिश्य स्वाहा सुहुतमस्तु । वाच इति यजुजंगती । वाचो मन्त्रपारूपाय विधति विधारणं प्रति प्रयुजं प्रेरकमग्निमुद्दिश्य स्वाहा सुहुतमस्तु । प्रजापतय इति यजु: -पङ्क्तिः । मनवे मनुष्याणां जनकाय प्रजापतये प्रजानां पालकाय स्वाहा सुहृतमस्तु इति काण्व संहिताभाष्ये सायणो वाजसनेयिसंहिताभाष्ये महीधरश्च । यद्वा --- आकवनमा कूतिरात्मधर्मो मनसः प्रेरणहेतुस्तदवस्थापनं सङ्कल्पं वा प्रयुजं प्रकर्षेण युनक्ति तादृशीं वृत्तिमिति प्रयुक् तं तादृशमग्नि चयनविरारूपं स्वाहा तमभिलक्ष्य सुहुतमस्तु, ' आकूताद्वा एतदग्रे कर्म समभवत् तदेवैतदेतस्मै कर्मणे प्रयुङ्क्ते ' ( श ० ६ | ६ | १ | १५ ) इति श्रुतेः । मनो मेधामिति । उपर्युपरिव्यापार-शीला मनसो वृत्तिर्मेधा, तद्रूपं यन्मनो विमर्शलक्षणम्, तदात्मकतामापन्नमग्नि स्वाहेति पूर्ववत् । चित्तमनु-सन्धानरूपम्, ' अनुसन्धानतश्चित्तं विमशन्मिन उच्यते, तद्विषयरूपं विज्ञातं तद्रूपमग्नि स्वाहा । इदं मानसव्यापाररूपापन्नस्याग्नेः प्रतिपादकम् । होमसाधनं मन्त्रमभिधाय वागात्मतामापन्नस्याग्नेर्वाचकं होमसाधनं मन्त्रमाह - वाचो विधृतिमग्निमिति । वाचो विधृतिर्वचसो विधर्ता वाचा नियम्य वाग्रूपतामापन्नमग्नि स्वाहा । मनवे इदं सर्वं जगद् अमनुत अहमित्यवागच्छद् इति मनुः, तस्य विरारूपत्वात् । तस्मै मनुरूपाय प्रजापतये स्वाहा । अग्नये वैश्वानराय स्वाहेति पूर्ववत् । तत्र ब्राह्मणम् -'अथौद्द्मद्भणानि जुहोति । औदग्रभणैर्वै देवा आत्मानमस्माल्लोकात् स्वर्ग लोकमभ्युदगृहुत • तस्मादोद्ग्रभणानि तथैवैतद्यजमान औद्भणैरेवात्मानमस्माल्लोकात् स्वर्गं लोकमभ्युद्गृह्णीते ' ( श ० ६ | ६।१।१२ ) । औद्भणानि हवींषि विधाय तन्निर्वचनद्वारेण प्रशंसति - औद्मभणानि जुहोतीति । ओद्भर्वे देवा आत्मानमिति । आत्मानं लिङ्गशरीरोपाधिकं जीवात्मानं देवा अस्माद् भूलोकात् स्वर्गं लोकमभिलक्ष्य उदगृहृत ऊर्ध्वमुखमाकर्षणं कृतवन्तः । उद्ग्रहणसाधनत्वाद् ग्रभणानीति नाम सम्पन्नम् । तद्वद्यजमानोऽप्यात्मान- ६ | ६ | १ | १ ) मस्माल्लोकात् स्वर्गं लोकमभिलक्ष्योद्गृह्णीते । ' भूयासि हवी " षि भवन्ति । अग्निचित्यायां... ( श ० इति श्रुतौ चयनाख्ये कर्मणि हविर्भूयस्त्वमुक्तम् । १२

९ ० शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ११ ' पाध्वरस्य जुहोति । पाङ्क्तो यज्ञो यावान् यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतद्रेतोभूत सिद्धति सप्ताग्नेः सप्तचितिकोऽग्निः सप्ततं वः संवत्सरोऽग्निर्यावानग्निर्यावित्यस्यमात्रा तावतैवैनमेतद्रेतोभूतछ, सिञ्चति ' तान्युभयानि द्वादश सम्पद्यन्ते द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरोऽग्निर्यावानग्निर्यावित्यस्य मात्रा तावत्तद् भवति ( श ० ६ ६ १ १ १ १४ ) । आध्वरिकाणां पञ्चसंख्यामनूद्य प्रशंसति - पश्चाध्वरस्येति । प्रातरादिसवनानि त्रीणि ' प्रायणीयोदयनीयौ द्वौ इति पत्रसंख्यायोगाद् यज्ञः पाङ्क्तः । यद्वा किं यज्ञस्य पाङ्क्तत्वमिति धानाः करम्भः परिवापः पुरोडाशः पयस्या तेन पक्तिराध्यायते तद् यज्ञस्य पाङ्ङ्क्तत्वम् ' ( तै ० सं ० ६ ५ १२१४ ) इति तैत्तिरी-योक्तहविःपञ्चकयोगात् पाङ्क्तत्वम् । हविष्यपञ्चकत्वनिष्पादनेन सोमयागो भवति । यावान् यज्ञस्तावता तेन कृत्स्नेनाप्युत्पद्यमानं चयनलक्षणमग्नि रेतोभूतं बीजरूपेणावस्थितमेतत् सिञ्चति क्रियमाणप्रकारेण निषेकं कृतवान् भवति । अग्निचयनीयानामोभणानां सप्तसंख्यारूपं यद्धविर्भूयस्त्वं तद्विधाय प्रशंसति - सप्ताग्नेरित्यादिना । तत्र षट्चितय इष्टकामय्यः सप्तमी श्रूयते - विकर्णी च स्वयमातृणां चोपदधाति सा सप्तमी चितिः ' ( ० ८ ११४१ ९ ) इति । मिलितानां संख्यामनूद्य प्रशंसति तान्युभयानीति । ' स जुहोति । आकृतिमग्नि प्रयुज स्वाहेत्याकूताद्वा एतदग्रे कर्म समभवत् तदेवैतदेतस्मै कर्मणे प्रयुङ्क्ते ' ( श ० ६ १६ १६१५ ) । सप्तौद्भणहविषां मन्त्राननूद्य व्याचष्टे -- स जुहोतीत्यादिना । एतत् पूर्वं सम्भूतप्रकारेण कर्म चयनाख्यम्, अग्रे पुरा आकूतात् प्रकारात् समभवत् सम्पन्नमासीत् । तदेव इदानीं क्रियमाणप्रकारविशेषम्, एतस्मै चयमकर्मणे प्रयुङ्क्ते प्रयुक्तवान् भवति - ' मनो मेधामग्नि प्रयुज १७ स्वाहेति ' ( श ० ६ ६ / १११६ ) । ' प्रजापतये मनवे स्वाहेति । प्रजापतिर्वे मनु: ' ( श ० ६ | ६ | १ | १ ९ ) । ' अग्नये वैश्वानराय स्वाहेति ' ( श ० ६/६ | १२० ) । प्रजापतेर्मनोश्च वैयधिकरण्यशङ्काव्युदासायाह - प्रजापतिर्वै मनुरिति । अध्यात्मपक्षे --- आकूति सङ्कल्पभावापन्नमग्नि योजकं परमात्मानमभिलक्ष्य स्वाहा मनो मेधाग्नि मनोरूपं मेधारूपं च प्रेरकमग्नि परमात्मानमभिलक्ष्य स्वाहा । चित्तं विज्ञातं इदं सर्वं सुहुतमस्तु । प्रेरकमग्निमभिलक्ष्य स्वाहा । वाचो विधृतिं विधारकमग्नि प्रयुजं प्रेरकमभिलक्ष्य स्वाहा | मनवे तदुभयरूपापसं प्रजापतये वैश्वानरायाग्नये च स्वाहा । अत्र परमात्मनः सार्वात्म्यं विवक्षित्वा तस्मै हविरभीष्टं स्वसर्वस्वसमर्पणेन विवक्षितम् । अन्यत् पूर्ववत् । आराधनं दयानन्दस्तु - ' हे स्त्रीपुरुषाः भवन्तो वेदस्थैर्गायत्र्यादिछन्दोभिः स्वाहा सत्यया उत्साहकारिका क्रियां प्रयुजं यः सर्वान् प्रकर्षेण युनक्ति तमग्नि पावकं स्वाहा सत्यया क्रियया आकूतिम् इच्छासाधनं मेधां प्रज्ञां प्रयुजं व्यवहारेषु प्रयुक्तमग्नि विद्युतं स्वाहा । सत्यया वाचा चित्तं वाचा चेतति आच्छन्दन्तु येन । मन प्रयुजम् अग्निम् अग्निमिव भास्वरम् आच्छ्रन्दन्तु । मनवे मननशीलाय प्रजापतये प्रजास्वामिने स्वाहा तद् विज्ञातं अग्नये विज्ञातस्वरूपाय वैश्वानराय विश्वेषु नरेषु राजमानाय जगदीश्वराय स्वाहा सत्यवाणीम्, सततमाच्छन्दन्तु ' इति, तदपि यत्किचित्, असङ्गतेः । त्वद्रीत्या जडत्वादग्नेः क्रियाप्रेरकत्वायोगात् धर्म्या क्रियां प्रापय्य वाचा कथं शोधनमित्यस्यानिरूपणाच्च । हिन्दीव्याख्यानमप्यसम्बद्धमेव ॥ ६६ ॥ तस्य च सत्यया

विश्यों देवस्य नेतुर्मत विश्वों राय ईषुध्यति य॒म्नं वुरीत वृ॑णीत प॒ष्यसे॒

मन्त्रार्थ - सारी मनुष्य जाति सभी प्रकार के फलों को देने वाले परमात्मा से सख्यभाव की प्रार्थना करे । कर्म, उपासना और ज्ञान की पुष्टि के निमित्त यश अथवा अन्न की इच्छा करे । धन प्राप्तिके निमित्त सभी मनुष्य परमात्मा की प्रार्थना करें, उनके निमित्त श्रेष्ठ आहुति दें ॥ ६७ ॥

मन्त्रः ६७-६८ ] वेदार्थ पारिजात भाष्य सहिता ९ १ फलप्रापकस्य देवस्य दानादि-कण्डिकेयं ४।८ स्थले व्याख्यातपूर्वा । विश्वो मर्तः सर्वो सर्वो मनुष्यः जनः,, नेतुः राये धनाय इषुध्यति देवं प्रार्थयते । गुणस्य सवितुः सख्यं सखिभावं वुरीत वृणुते प्रार्थयते । विश्वः पोष्टुं पोषणाय द्युम्नं यशोऽन्नं वा वृणीत सर्वो ' इषुधिर्याच्ज्ञाकर्मसु पठित: ' ( निघ ० ३ | १ ९ | १४ ) | पुष्यसे जनः प्रार्थयते । स्वाहा तस्मै प्रेरकाय सुहुतमस्तु । तमेवैतदेतस्मै कर्मणे प्रयुङ्क्ते तत्र ब्राह्मणम् – ' अथ सावित्रीं जुहोति । सविता वा एतदग्रे घृणीत कर्माकरोत् पुष्यसे स्वाहेति यो देवस्य सवितुः विश्वो देवस्य नेतुर्मर्तो बुरीत सख्यम् । विश्वो राय इषुध्यति वृणीते द्युम्नं य एतत्कर्म करोति ' ( श ० ६ । ६ । १ । २१ ) । अथ सख्यं वृणीते स द्युम्नं च पुष्टि च वृणीत एष वा अस्य सख्यं देवता यस्या ऋचः सा सावित्री, देवस्य नेतुरिति सप्तमं मन्त्रमनूद्य व्याचष्टे - अथ सावित्रीमित्यादिना । सविता मन्त्रं पठति - विश्वो देवस्य नेतुरिति । सवितुः लिङ्गात् । तन्मन्त्रसाध्या आहुतिरपि सावित्री । साकल्येन सुलभेत्युत्तरार्धस्य तात्पर्यं माह -- यो देवस्येत्यादिना । यद्यपि सख्यं लब्धवतो हिरण्यादि बहु धनं शरीरपुष्टिश्च प्रकृत्यर्थं विवक्षित्वा तथा व्याख्यात-द्युम्नवत् पुष्टिशब्द द्वितीयान्तो नास्ति, तथापि पुष्यसे इत्यत्र पोषणलक्षणं सवित्रा सह सख्यमेव कथमुपपद्यत मिति । अस्तु सख्यं कृतवत एतत्फलद्वयम्, किन्तु तुच्छस्य मर्त्यस्य भगवता कर्म करोति एष खलु सख्यं इत्याह-- एष वा अस्य सख्यं वृणीते य एतत्कर्म करोतीति ॥ यः सवितृदेवताकं वृणीते । तथा च तदीयकर्म सम्पादनमेतत्सख्यलाभ हेतुरित्यर्थः अध्यात्मपक्षे - सर्वोऽपि मर्तो मनुष्यो नेतुः सर्वनियामकस्य देवस्य जगदुत्पत्त्यादिक्रीडस्य ' ( ऋ ० सं ० १।१६४।२० सख्यं बुरीत ) वृणीते, तत्सख्यस्य सर्वकल्याणहेतुत्वात् । यद्यपि ' द्वा सुपर्णा सयुजा मायया सखाया तदावृतमिव भवति । तत्प्रार्थनया इति मन्त्रेण स्वाभाविकमेव जीवेशयोः सख्यं बोध्यते, तथापि वा धनाय इषुध्यति तदभिव्यक्तिर्भवति i विश्वः सर्वोऽपि जनो राये बाह्यधनायान्तराय यशो ज्ञानभक्त्यादिलक्षणाय भक्तिज्ञानादिलक्षणमन्नं भगवदीययशो भगवन्तं प्रार्थयते, पुष्यसे पोष्टुं भक्तिज्ञानपोषणाय रक्षणाय द्युम्नं वा श्रोतुं वृणीते, तस्मै परमात्मने स्वाहा सर्वस्वार्पणमस्तु । परमेश्वरस्य दयानन्दस्तु – ' यथा विद्वांसस्तथा विश्वो मर्तो नेतुः सर्वनायकस्य शरादीनि देवस्य शस्त्राणि जगत्प्रकाशकस्य धरेत् । लेट्प्रयोगोऽयम् । सख्यं सख्युर्भावं कर्म वा वुरीत स्वीकुर्यात् । विश्वमनुष्यो राये श्रियं । यथा चंतेन त्वं पुष्यसे तथा वयमपि भवेम ' स्वाहा सत्यां वाचं द्युम्नं द्योततेः, यशो वा अन्नं वा वृणीते निर्मल एव ॥ ६७ ॥

इति, तदपि न किञ्चित् श्रुतिविरोधात् । यथा विद्वांस इति दृष्टान्तोऽपि मासुभा मा सुरि॒षोऽम्बे वी॒रय॑स्व॒ । अग्निश्चेदं करिष्यथः ॥ ६८ ॥

सु । तुम प्रगल्भता मन्त्रार्थ - हे माता उखे, तुम कभी विदीर्णं मत होना, विनाश को कभी प्राप्त मत करना की समाप्ति तक इन कार्यों को करते पूर्वक भली प्रकार वीर कर्म करो । तुम और अग्नि देवता हमारे इस कर्म रहोगे ॥ ६८ ॥

' दण्डोच्छ्रयणान्तं कृत्वाऽध्वयं यजमानयोरन्यतर उखामाहवनीयेऽधिश्रयति मुञ्जकुलायशणकुलायावस्तीर्णा- कृष्णा जिन दीक्षा दि-मन्तरे शणा मासु भित्था इति तिष्ठन्नुदङ् प्राङ् ' ( का ० श्री ० १६ | ४ | ३१ ) | औद्भणहोमानन्तरं

९ २ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ] ११ दण्डोच्छ्रयणान्तं ' दण्डमुच्छ्रयत्युच्छ्रयस्वेति ' ( का ० बी ० ७।४।२ ) इति सूत्रप्रतिपादितं प्रकृतिवद् दीक्षणीयाशेषभूतं कर्म कृत्वा ईशानाभिमुखस्तिष्ठन् अध्वर्युर्यजमानो वा मुञ्जकुलायं शणकुलायं चोखामध्ये प्रक्षिप्य तामुखां दीप्ते आहवनीयेऽधिश्रयेत् । मुञ्जतृणनिर्मितं पक्षिनीडं मुञ्जकुलाय: । आदौ शणकुलायप्रक्षेपस्ततो मुञ्जकुलायस्येति सूत्रार्थः । उखादेवत्ये द्वे गायत्रीत्रिष्टुभौ । प्रथमायास्तृतीयपादोऽग्निदेवतः । हे अम्ब! मातः उखे, मा त्वं सुतरां भित्थाः भिद्यस्व भिन्ना भव । ' भिदिर् विदारणे ' | अभिन्नत्वं यथा सुष्ठु स्यात् तथा विधेयमित्यर्थः । तथा मा सुतरां रिषः मा हिंसिता भव । रिषतिहिसाकर्मा । इदमस्फुटनमपि सुष्ठु विधेयम् । सर्वात्मना द्वैधीभावो भेदः, अंशतः पृथक्त्वं स्फुटनम् । हे उखे, धृष्णु प्रगल्भं यथा स्यात्तथा सुतरां वीरयस्व अग्निधारण-लक्षणं वीरकर्म कुरुष्व । यद्वा धृष्णु धर्षणयुक्ते हे अम्ब मातः, त्वं वीरयस्व शोभनाग्निधारणलक्षणं वीरकर्म कुरुष्व । इत उत्तरम् अग्निश्च चकारात् त्वं च मिलित्वा इदमस्मदीयं कर्म करिष्यथः । यद्वा हे उखे, मासु भित्था: सुष्ठु भिन्ना मा भूः, दृढा भवेत्यर्थः । शेषं पूर्ववत् । तथा सुष्ठु मा रिषः हिंसिता मा नुः । हे उखे, अग्निश्च त्वं च इदं कर्म करिष्यथः समाप्ति प्रापयिष्यन्तौ भवथः । तत्र ब्राह्मणम् —'मुञ्जकुलायेनावस्तीर्णा भवति । आदीप्यादिति वेव यद्वेव मुञ्जकुलायेन योनिरेषाग्ने-यन्मुखो न वै योनिर्गर्भ, हिनस्त्यहि सायं योनेर्वें जायमानो जायते योनेर्जायमानो जायाता इति ' ( श ० ६।६।१।२३ ) । उखायामस्यां मुञ्जतृणावस्तरणं विधाय प्रशंसति - मुञ्जकुलायेनावस्तीर्णा भवतीति । एतेन मुखकुलायावस्तरणस्य दृष्टार्थत्वमेव, न त्वशब्दार्थत्वमित्युक्तं भवति । आदीप्तिस्तु तृणान्तरेणापि भवितुं शक्यते किं मुञ्जनियमेनेति, तत्राह - योनिरेषाग्नेर्यन्मुञ्ज इत्यादिना । मुञ्जस्य क्षुद्रतृणत्वेन शीघ्रमग्निजनन-साधनत्वाद् अग्नियोनित्वम् । योनेर्गर्भहिंसकत्वाभावप्रसिद्धिर्वै शब्देनोच्यते । जायमानोऽग्निः स्वयोनेरेव सकाशाज्जायत इति मुञ्जकुलायेनैव भवितव्यमित्यर्थः । ' शणकुलायमन्तरं भवति । आदीप्यादिति न्वेव यद्वेव शणकुलायं प्रजापतिर्यस्य योनेरसृज्यत तस्या उमा उल्बमासञ्छणा जरायु तस्मात्ते पूतयो जरायु हि ते न वै जरायु गर्भ, हिनस्त्यहि साथै जरायुणो वै जायमानो जायते जरायुणो जायमानो जायाता इति ' ( श ० ६ | ६ | १ | २४ ) । मुञ्जकुलायादप्यन्तरं शणकुलायावस्तरणं कर्तव्यमित्याह -- शणकुलायमन्तरं भवतीति । अन्तरवस्तीर्यमाणं वस्तु शणकुलायमेव भवेदित्यस्य कारणमुच्यते यद्वेव शणकुलायं प्रजापतिरित्यादिना । पूर्वं प्रजापतिश्चित्याग्निरूपो यस्था योनेः सकाशादुत्पन्नः, तस्या योने:, उमाः क्षौमवस्त्रोपादानभूतास्तृणविशेषा उमाः, ता उल्बस्थानीया अभवन् शणाख्यतृणविशेषा जरायुस्थानीयाः । तस्मात्ते पूतयो दुर्गन्धाः । जरायु हि ते ते शणा एव जरायुपदवाच्याः । न वै जरायु गर्भ हिनस्ति । जरायुषो वै गर्भो जायते । ' तां तिष्ठन् प्रवृणक्ति । इमे वै लोका उखा तिष्ठन्तीव वा इमे लोका अथो तिष्ठन् वै वीर्यवत्तरः ' ( श ० ६ | ६ | २ | १ ) । सूत्रकारेण यद्यदुक्तं तत्सर्वमपि प्रायेण ब्राह्मणमूलकमेव । तद्विधत्ते - तां तिष्ठन् प्रवृणक्तीति । अध्वर्युर्यजमानो वा तिष्ठन् प्रवृणक्ति आहवनीये प्रतितपेत् । उखायां पूर्वं शणकुलायं प्रक्षिप्य ततो मुञ्ज निर्मितपक्षिनीडं कुलाये निक्षिप्य तामुखां दीप्ते आहवनीयेऽधिश्रयेत् । तिष्ठता च तत्कर्तव्यम् । तत्प्रशंसति -- तिष्ठन् वा इति । लोकस्थानां प्राणिनामूर्ध्वमवस्थानादुत्तरभावाद्वा तिष्ठन्तीय वा इमे लोका इत्युक्तम् । शयानादासीनाच्च तिष्ठत्सु पुरुषेषु युद्धादिव्यापारे वीर्यदर्शनात् तिष्ठन् वै वीर्यवत्तरो भवति । तस्मात्तिष्ठतैव तत्कर्तव्यमिति । ' उदङ् प्राङ् तिष्ठन् । उदङ् वै प्राङ् तिष्ठन् प्रजापतिः प्रजा असृजत ' ( श ० ६ ६ २ २ ) | उदङ् प्राङ् तिष्ठन्निति ईशानाभिमुखस्तिष्ठन्नित्यर्थः । पूर्वं प्रजापतिना प्रजासृष्टिकाले प्रागुदङ्मुखेन सृष्टत्वाद् इदानीमपि तन्मुखेनैव कर्तव्यमिति । ' यद्वेवोदङ् प्राङ् तिष्ठन् । एषा होभयेषां देवमनुष्याणां दिग्. यदुदीची प्राची ' ( श ० ६ ६ २ ३ ) ।

मन्त्रः ६८-६९ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता ९ ३ ' यद्वेवोदङ् प्राङ् तिष्ठत् । एतस्याहु दिशि स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं तस्मादुदङ् प्राङ् तिष्ठन्नाहुतीर्जुहोत्युदङ् प्राङ् तिष्ठन् दक्षिणा नयति द्वारैव तत्स्वर्गस्य लोकस्य वित्तं प्रपादयति ' ( श ० ६ | ६ | २ | ४ ) | प्रकारान्तरेण तां दिशं प्रशंसति - यद्वेवोदङ् प्राङ् तिष्ठन्निति । यस्मात् स्वर्गद्वारं तस्माद् उदङ् प्राङ् तिष्ठन् सर्वा आहुतीर्जुहोति । तस्मादेव कारणात् तादृङ्मुख एव सन् दक्षिणा नयति प्रयच्छति । यतो ह्येषा देवमनुष्याणां दिक् तस्मात्तथा धनं च युक्तम् प्रपादयति । तेन तादृङ्मुखः सन् आहुति प्रदानेन दक्षिणानयनेन च स्वर्गद्वारेणैव वित्तम् आहुतिरूपं दक्षिणारूपं । दत्तवान् भवति । अनेनैवेशानाभिमुख माहुतयो होतव्याः, दक्षिणाश्च दातव्या इति विधिरुन्नीयते, अपूर्वार्थत्वात् ' मासु भित्था मासु रिष इति । यथैव यजुस्तथा बन्धुरम्ब धृष्णु वीरयस्व स्विति योषा वा उखाम्बेति वै योषाया आमन्त्रणं स्विव वीरयस्वाग्निश्चेदं करिष्यथ इत्यग्निश्च ह्येतत्करिष्यन्तो भवतः ' ( श ० ६ ६ २२५ ) । मन्त्र-व्याख्यानेन व्याख्याता कण्डिका । अध्यात्मपक्षे - हे उखे, उखावद् ज्ञानाग्निधारिके बुद्धे, त्वं मा सु भित्थाः, त्वं मा सुष्ठु भिन्ना भूः । संशय - विपर्ययाद्यनास्कन्दिता सती दृढा भव । मासु रिषः, मा च हिंसिता भूः । अनात्मादिभेदज्ञानेन बाधिता मा भूः । हे अम्ब मातः, जनन्या इव पालकत्वात् । ' या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता ' ( सप्तशती ) इति । राजराजेश्वरीरूपत्वाच्च । धृष्णु प्रगल्भं यथा स्यात्तथा सुष्ठु वीरयस्व ज्ञानाग्निधारणलक्षणं कर्म कुरुष्व अग्निर्ज्ञानम्, ' ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ' ( भ ० गी ० ४।३७ ) इति भगवद्वचनात् | अग्निश्च त्वं च अज्ञानाहङ्कारादीनां समूलोन्मूलनलक्षणं कर्म करिष्यथः । दयानन्दस्तु - हे अम्ब, त्वमस्मान् विद्यातो मासु भित्था मा भेदं कुर्याः । मा सु रिपो मा हिंस्याः । धृष्णु दाढयं वीरयस्व आरब्धस्य कर्मणः समाप्तिमाचर । एवं कुर्वन्तौ युवां मातापुत्रो अग्निरिवेदं कर्तुं योग्यं सर्वं कर्म करिष्यथः ' इति, तदपि यत्किञ्चित् असम्बद्धत्वात् का माता? कीदृशी च सा? कथं च विद्यातो भेदं करोति सा? कथं च साहिंसिका भवति? इत्याद्यनिरूपणात् । त्वद्रीत्या नात्र किमपि कर्म प्रकृतम्, यस्य समाप्तिः प्रार्थनीया स्यात् । किन्न व्यक्तिविशेषाणां कथासत्त्वेऽङ्गीक्रियमाणे वेदानामितिहासत्त्वापत्त्या अपसिद्धान्तापतिश्च ॥ ६८ ॥

मन्त्रार्थ - हे देवी पृथ्वी उखे, तुम यजमान के कल्याण के निमित्त दृढ़ हो जाओ, तुम अन्न के निमित्त प्राण सम्बन्धिनी प्रज्ञा के समान हो, यह हवियोग्य अन्न देवताओं को अत्यन्त प्रिय हो । यह कार्य जब तक पूरा न हो जाय, · तब तक तुम अभग्न रूप से इस यज्ञ में वर्तमान रहो ॥ ६ ९ ॥ हे पृथिवि देवि उखे, मृत्कार्यत्वादुखायाः कार्ये कारणत्वोपचारात् पृथिवीत्वम्, मन्त्रनिष्पादितत्वाद्देवत्वं ? इत्यत्राह -च । स्वस्तये यजमानस्य क्षेमाय हंहस्व दृढा भव । दृढीकुरु स्वात्मानम् । ननु किमर्थमिदमुच्यते । स्वधयेति । स्वधया अन्नेन निमित्तेन त्वमासुरी प्राणसम्बन्धिनी माया प्रज्ञा कृतासि । असूनां मात्र प्राणानामियमासुरी मिहोपलक्ष्यते । तेन यद्वा शम्बराद्यसुरनिर्मितमायेव स्वधया कृतासि । कव्यप्रधानया स्वधयाऽविनाभूतमन्न

९ ४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ] ११ निमित्तभूतेन तद्धेतुयागसिद्धघथं निष्पादितासुरी माया । यद्वदचिन्त्य रचनारूपं चित्रं वस्तु भूत्वा आसुरी माया प्रतिभाति, तद्वत् त्वमप्यचिन्त्यरचनारूपा प्रतिभासि । हे उखे, इदं हव्यं देवेभ्य उखयेऽग्नो होष्यमाणं जुष्टं प्रियं हविरस्तु । त्वदनुग्रहेण देवेभ्यो रोचतामित्यर्थः । त्वमप्यरिष्टा अनार्ता अहिंसिताऽनवखण्डिता अस्मिन् वर्तमाने यज्ञे उदिहि उद्गच्छ उद्गता भव । तत्र ब्राह्मणम् -'६७ हस्व देवि पृथिवि स्वस्तय इति । यथैव यजुस्तथा बन्धुरासुरो माया स्वधया कृतासीति प्राणो वा असुस्तस्यैषा माया स्वधया कृता जुष्टं देवेभ्य इदमस्तु हव्यमिति या एवैतस्मिन्नग्नावाहुती-होष्यन् भवति ता एतदाहाथो एषैव हव्यमरिष्टा त्वमुदिहि यज्ञे अस्मिन्निति यथैवारिष्टानार्तेतस्मिन् यज्ञ उदियादेवमेतदाह ' ( श ० ६ ६ २ ६ ) | हे पृथिवि देवि, विकारे प्रकृतिशब्दः । हे उखे इत्यर्थः । स्वस्तये क्षेमाय अविनाशाय द्वंहस्व दृढा भव । मन्त्रद्वितीयभागं व्याचष्टे - आसुरी मायेति । असोः प्राणस्य सम्बन्धिनी माया प्रज्ञा, तया निर्मितत्वाद् उखापि मायेत्युच्यते सा च स्वधया कृता । ' स्वधेत्यन्ननामसु ' ( नि ० २ | ७।१७ ) । तद्धेतुत्वात् पृथिव्यपि स्वधा । ' ता अग्निमसृजन्त ' इत्यत्र यथा अग्निशब्देन पृथिवी विवक्षिता, तद्वत् तादृशी असि तया कृता । तृतीयभागे हव्यशब्देन किमभिप्रेतमिति तद् दर्शयति - जुष्टं देवेभ्य इति । एतस्मिन्नुखया निष्पाद्ये अग्नौ अन्नाहुतीः सोमपश्वाज्यरूपाः । एतद् एतेन हव्यशब्देन आहेति, श्रुतिरिति शेषः । नन्विदं व्यवहितं कथमिदमस्तु हव्यमितीदन्तया व्यपदिश्यत इत्यत्र ब्रूमः प्रकृतत्वेन बुद्धौ सन्निधानादुपपद्यत इति । चतुर्थभाग आशासनरूप इति व्याचष्टे अरिष्टेत्यादिना । अरिष्टा अनार्ता । अध्यात्मपक्षे -- हे देवि पृथिवि! ज्ञानविज्ञानवैराग्यादिजन्मभूमे बुद्धे, हस्व दृढा भव ब्रह्मात्मनिष्ठा-दाढर्यवती भव । किमर्थम्? स्वस्तये क्षेमाय प्राप्तस्य ज्ञानादे रक्षणाय । कीदृशी त्वम्? आसुरी शम्बरादिमायावत् आश्चर्यरूपा । स्वधया स्वं दधातीति स्वधा तया स्वप्रकाशया स्वप्रतिष्ठया चिच्छक्त्या कृतासि । हे उखे, देवेभ्यो द्योतनात्मकेभ्य इन्द्रियेभ्य इदं सर्वं दृश्यं हव्यं हवीरूपमस्तु । अस्मिन् यज्ञे इन्द्रियरूपासु सृक्षु सर्वं दृश्यं हवीरूपं यदस्ति तदस्मि । तादृशे चिद्रूपेऽग्नौ दृश्यहोमलक्षणे यज्ञे उद् ऊर्ध्वं ब्रह्मरूपप्राप्ता भव ब्रह्माकाराकारिता भव । दयानन्दस्तु - है पृथिवि! भूमितुल्य विद्याविस्तारवति देवि पत्नि त्वया स्वस्तये सुखाय स्वधया उदकेनान्नेन या आसुरी, येऽसुषु प्राणेषु रमन्ते तेषां स्वा माया प्रज्ञास्ति सा कृतास्ति, तथा त्वं मां पतिं द्वंहस्व वर्धस्व । अरिष्टा अहिंसिता सती अस्मिन् यज्ञे सङ्गन्तव्ये गृहाश्रमे उदिहि प्राप्नुहि । यत् त्वयेदं जुष्टं हव्यं कृतमस्ति तद् देवेभ्योऽस्तु ' इति, तदपि यत्किञ्चित् गौणार्थत्वात् । पृथिवीति पदस्य भूमिवद्विस्तारवतीति गौणार्थमेव । न च सति सम्भवे गोणार्थाश्रयणं युक्तम् । प्राणपोषिका बुद्धिरासुरी मायेत्यपि यत्किञ्चित् तादृशार्थे तदप्रयोगात् । द्वंहस्वेत्यस्य वृद्ध्यर्थतापि धात्वर्थविरुद्धेव ॥ ६ ९ ॥

मन्त्रार्थ - जिसका प्रधान मक्ष्य पलाश काष्ठ है, जिसका प्रधान पानी घृत है, जो पुरातन देवगणों का आह्वान करने वाला है, वरणीय है और बल से मथन करने पर उत्पन्न होने वाला है, उस आश्चर्य रूप अग्नि देवता को भक्षण निमित्त हम समिधा प्रदान करते हैं ॥ ७० ॥