वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ५ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 171–180

मन्त्रः १६-१७ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता १३५ सदने स्वकीये स्थाने रुचा दीप्र अग्निदेवत्ये अनुष्टुभौ । हे अग्ने, त्वं तस्या उखाया अन्तर्मध्ये स्वे वेदो जा ' वा जातवेदास्तत्सम्बुद्धौ । जातो युक्तः सन् सीदेति शेषः । हे जातवेदः सर्वज्ञ जातं जातं विन्दतीति कल्याणकारी भव । यस्येति वा तादृशस्त्वं हरसा ज्योतिषा तपन् प्रतपन् तस्या उखायाः शिवः स्थितो रुचा विषय -अध्यात्मपक्षे - हे ज्ञानाने त्वमुखारूपाया बद्धेः, अन्तर उत्सङ्गे स्वे ज्योतिषा सदने स्थाने ब्रह्मावबोधसामर्थ्येन तपन् प्रकाशनसामर्थ्येन युक्तः, सीदेति शेषः । हे जातवेदः सर्वप्रकाशनसमर्थ. हरसा भव । प्रतपन् तस्यास्तदुपहितस्य चेतनस्य जीवस्य कृते शिवो ब्रह्मात्मभावप्रापको प्रजाया अधोऽग्निरिव स्वे सदने दयानन्दस्तु -- ' हे जातवेदः! अग्ने यस्त्वं यस्या उखाया: प्राप्तायाः हरसा ज्वलनेन तपन त्वं शिवो अध्ययनस्थाने तपन् शत्रून सन्तापयन् अन्तर्मध्ये रुचा प्रीत्या वर्तेथाः, तस्या प्रजा इत्यर्थो निर्मूल एव । यत्तु भव ' इति, तदपि यत्किचित्, अशक्तार्थप्रतिपादनात् । तथाहि उखापदस्य प्राप्ताः । तदपि न किञ्चित्, केनचित् ' प्राजापत्यमेतत्कर्म यदुखा ' ( श ० ६ २२२/२३ इति श्रुत्या तत्समर्थनायायासितम् ? वस्तुतस्त्वग्निधारणार्थमुखासम्भरणं उखाकर्मणः प्राजापत्यत्वेऽप्युखाशब्दस्य प्राप्ताः प्रजा इति कथमर्थः । फाल्गुने बहुलाष्टम्या-विधीयते । अष्टकायामुखां सम्भरन्तीति तत्रैव अष्टका नाम अष्टमी, तस्यामुखां विदध्यात् १६।२।१ ) इति । भवति - ' उखासम्भरणमष्टम्याम् ' ( का ० श्री ० मुखार्थं मृत्तिकादृढवल्मीकद्रव्यसम्भरणं प्राजापत्यं कर्मोच्यते । ' उखा ' इति यदस्ति, तत्राष्टमी दिवसस्याधिदेवता प्रजापतिः । तत्र क्रियमाणमखासम्भरणं । तत्सम्बन्धिन्यह्नि उखानिर्माण तत्प्राजापत्यं कर्मं । कृतः? प्रजापत्यात्मकोऽग्निः, तद्धारणार्थत्वात् प्राजापत्योऽग्निः । ' प्राप्तायाः प्रजाया अधस्ताद् क्रियते । उखापदार्थस्तु सिद्धान्ते मृत्तिकानिमितोऽग्निधारणार्थः पात्रविशेष ॥ एव अग्नितुल्येऽध्ययनसदने शत्रूंस्तापयन् ' इत्यादिकमसम्बद्धमेव ॥ १६ शि॒िवो भूत्वा मह्य॑मग्ने॒ अथ सोद शिवस्त्वम् । ८ शिवाः कत्वा दिशः सर्वाः स्वं योनि॑मि॒हासदः ॥ १७ ॥

के समान शान्त मन्त्रार्थ - हे अग्निदेवता, आप मेरे लिये कल्याणकारी होकर और इसके अनन्तर सर्वात्मा स्थान में स्थिर होकर बैठो ॥ १७ ॥

स्वरूप होकर यहाँ रहो । सम्पूर्ण दिशाओं को कल्याणमय बना कर इस उखा रूप शान्तः सन् सीद हे अग्ने, त्वं मह्यं शिवः शान्तः प्रसन्नो भूत्वा अथो अपि च शिवः सर्वान् कृत्वा प्रति इह अस्यामुखायां स्वं उपविश । न केवलं स्वयं शिवः, किन्तु सर्वा दिशः प्राच्यादिकाः शिवाः शान्ताः लुङ्लङ्लट ' ( पा ० सू ० स्वकीयं योनि स्थानम् आसदः आसीद आगत्योपविश । अत्र लोडर्थे लुङ्, अथो ' छन्दसि सीद शिवस्त्वमिति शिवः शिव ३।४।६ ) इति पाणिनिःस्मृतेः । ब्राह्मणमपि - ' स्व १५ शिवो भूत्वा मह्यमग्ने त्रय इमे लोका अथो त्रिवृदग्निः ' इति शमयत्येवैनमेतदहि साथै ' ( श ० ६ । ७ । ३ । १५ ) ॥ ' त्रिभिरुपतिष्ठते • ( ० ६ || ३ | १६ ) इति त्रिभिर्मन्त्रैरुपस्थानस्य प्रशंसा अध्यात्मपक्षे - हे ज्ञानाग्ने, त्वं मह्यं शिवः कल्याणरूपः सन् अथो अपि च संशयविपर्ययाद्युपप्लव रहितः कृत्वा शिवो निरुपप्लवो भव । सर्वाश्च दिशः शान्ताः, तत्रत्यान् पदार्थांश्च शिवाः शिवरूपान् परमपुरुषार्थसाधनत्वाद् तुरीयब्रह्मरूपान् इहास्यामुखारूपायां बुद्धौ स्वं योनिं स्थानमासदः आसीद । ब्रह्मात्मज्ञानं ब्रह्मात्मगोचरत्वात् च बाधितत्वात् ज्ञात्रे शिवरूपं भवति । तदेव निरुपप्लवं सत् स्वयं शिवरूपं भवति । तेन चाज्ञानस्य ब्रह्मणः तत्कार्यस्य शिवत्वोक्तेः । सर्वा दिशो दिगुपलक्षितानि सर्वाणि वस्तूनि ब्रह्मरूपाण्येव सम्पद्यन्ते, माण्डूक्ये तुरीय

१३६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १२ शिवो दयानन्दस्तु – ' हे अग्ने शत्रुविदारक, त्वं मह्यं शिवो मङ्गलाचारी भूत्वा इह अस्मिन् जगति कृत्वा मङ्गलकारी सन् सर्वा दिशो या दिश्यन्ते उपदिश्यन्ते दिग्भिः सहचरिताः प्रजाः शिवा सम्बोधने मङ्गलाचारिणोः मानाभावात् । स्वं योनि राजधर्मासनम् आसदः राजधर्मे सीद ' इति, तदपि न युक्तम् राज्ञः वार्थः कथङ्कारं धर्मब्रह्मपरत्वं तु वेदानां निश्चप्रचम् । शिवपदस्य मङ्गलाचरणं मङ्गलकारी मङ्गलाचारी सिद्धयति ॥ १७ ॥

मन्त्रार्थ - सबके ज्ञाता अग्निदेव पहले द्युलोक में सूर्य के रूप में प्रकट हुए, दूसरे जातवेदा अग्नि ब्राह्मणों से पैदा हुए और प्रजापति ने तीसरी बार निरन्तर जल के भीतर छिपे हुए अग्नि को बाहर निकाला । सुन्दर बुद्धि वाला यजमान इस अग्नि को प्रदीप्त करता हुआ प्रकट करता है ॥ १८ ॥

' वात्सप्रेण च दिवस्परीत्येकादशभिरनुवाकेनैके ' ( का ० श्री ० १६।५।२३-२४ ) । दिवस्परीत्येकादशर्चेन द्वादशचैन वा वत्सीसम्बन्धिना अनुवाकेन उपतिष्ठेत । तत्र केचिदेकादशभिर्मन्त्रैरासन्द्यामुपरि वदन्तीति स्थित मुख्यमग्नि- सूत्रार्थः । मुपतिष्ठेदिति वदन्ति । अन्ये वात्सप्रेण सर्वेणानुवाकेन द्वादशर्श्वेनोपस्थानं कुर्यादिति जज्ञे जातः । अग्निदेवत्या द्वादश त्रिष्टुभो भन्दनपुत्रवत्सीदृष्टाः । अग्निः प्रथमं दिवस्परि द्युलोकस्योपरि वा एष प्रथममजायत ' यद्वा दिवः परि प्राणस्य सकाशाद् अग्निः प्रथमं जज्ञे । ' प्राणो वै दिवः प्राणादु जन्म प्राप्तवान् । ( श ० ६ | ७ | ४ | ३ ) इति वक्ष्यमाणश्रुतेः । जातवेदा अग्निरस्मद्यज्ञे प्रसिद्धवह्निरूपेण द्वितीयं द्वितीयवारं जज्ञे यद्वा जातवेदा अग्निर् अस्मत्परि अस्मत्तः सकाशात् पुरुषविधातृब्रह्मणो यज्ञे द्वितीयं योनेर्हस्ताभ्यां जातः, ' यदेनमदो द्वितीयं पुरुषविधोऽजनयत् ' ( श ० ६ | ७ | ४ | ३ ) इति श्रुतेः, ' स मुखाच्च वाडवानलरूपेणोत्पन्नः । चाग्निमसृजत ' ( बृ ० उ ० १।४।६ ) इति श्रुतेश्व । अप्सु समुद्रे तृतीयं तृतीयवारं ' पूर्वपदात् संज्ञायामगः ' अजस्रं त्रिष्वपि जन्मसु नृमणा नृषु यजमानेषु मनोऽनुग्रहबुद्धिर्यस्यासो नृमणाः दीपयन् । स्वाधीः स्वायत्तचित्तो ( पा ० सू ० ८ | ४ | ३ ) इति णत्वम् । प्रजापतिरेनमीदृशमग्निमजस्रमनुपक्षीणमिन्धानो जलेष्वन्तर्व्यवस्थितं जोर्यंति जरापर्यन्तं यजतीत्यर्थः । यद्रा नृमणाः प्रजापतिर् अजस्रमनुपक्षीणमग्निमप्सु अथ यो गर्भोऽन्तरासीत् तृतीयं तृतीयवारमजनयत् । ' यदेनमदस्तृतीयमद्भूयोऽजनयत् ' ( श ० ६ । ७ । ४१३ ० ६७ ), ' ४ ३ ) इत्यादिश्रुतिभ्यः । सोऽग्निरसृज्यत ' ( श ० ६ | १ | १ | ११ ), ' प्रजापतिर्वै नृमणा अग्निरजस्र: ' ( श दीपयन् जरते जनयति । एवं बहुजन्माग्निः स्वाधोः शोभना आहिता धीर्बद्धिर्यस्य स यजमान एनमग्निमिन्धानो धातूनामनेकार्थत्वादर्थान्तरे वृत्तिः । अत्र ब्राह्मणम् -- ' अथ वात्सप्रेणोपतिष्ठते । एतद्वै प्रजापतिर्विष्णुक्रमैः प्रजाः सृष्ट्वा ताभ्यो वात्सप्रेणायुष्य- ताभ्यः मकरोत्तथैवैतद्यजमानो विष्णुक्रमैः प्रजाः सृष्ट्वा ताभ्यो वात्सप्रेणायुष्यं करोति ' ( श ० ६ | ७ | ४ | १ । ) । तस्मिन् पृथिव्यन्तरिक्षलोकद्वयव्यापिनीभ्यः प्रजाभ्यः सृष्टाभ्यो वात्सप्रेणानुवाकेनायुष्यमकरोत् प्रजापतिः तत्रत्यानां सुक्तेऽग्नेर्लोकत्रयव्याप्तिलक्षणविभूत्याविष्करणस्य विद्यमानत्वाद् आयुषोऽग्न्यायत्तत्वात् । ' स तन्मन्त्रपाठेन हैष दाक्षायणहस्तः । प्रजानामायुः स्थापनमित्यभिप्रायः । तथैव यजमानोऽपि वात्सप्रेणायुष्यं करोतीति करोति यद्वात्सत्रं तस्माद्यं जातं कामयेत सर्वमायुरियादिति वात्स प्रेणनमभिस्पृशेत् तदस्मै जातायायुष्यं

मन्त्रः १८ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता १३७ तथो ह स सर्वमायुरत्यथ यं कामयेत वीर्यवान् स्यादिति विकृत्यैनं पुरस्तादभिमन्त्रयेत तथो ह स वीर्यवान् भवति ' ( श ० ६ | ७ | ४ | २ ) प्रसन्नादयनसंयुक्तं प्रयोगं दर्शयति - स हैष दाक्षायणहस्त इति । दक्षः प्राणः, तत्सम्बन्धि आयुष्यं दाक्षम् तस्य अयनं प्रापकम् तादृग्धस्तस्वरूपमिदं वात्सप्रम् । तस्मादुत्पन्नं शिशुम् आयुर्वृद्धयर्थं वात्सप्रेण अभिमृशेत् । तथैव यं कामयेत वीर्यवान् स्यात् तं वात्सप्रेणाभिमर्शनात् पूर्वं सुपर्णोऽसीति विकृत्याभिमन्त्रयेत् । ' दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अग्निरिति । प्राणो वै दिवः प्राणादु वा एष प्रथममजायतास्मद्वितीयं परि जातवेदा इति यदेनमदो द्वितीयं पुरुषविधोऽजनयत् तृतीयमप्स्विति यदेनमदस्तृतीयमद्भ घोऽजनयन्नमणा अजस्त्रमिति प्रजापतिर्वै नमणा अग्निरजस्र इन्धान एवं जरते स्वाधीरिति यो वा एनमिन्धे स एनं जनयते स्वाधीः ' ( श ० ६ | ७ | ४ | ३ ) । उपस्थाने मन्त्रं विधाय व्याचष्टे - दिवस्परीत्यादिना । दिवशब्दस्य विवक्षितमर्थमाह-प्राणो वै दिव इति । दिवो दिवप्रतिपाद्य इत्यर्थः । अथवा दिव इति पञ्चम्यन्तपदेन प्रातिपदिकमात्र विवक्षित्वोक्तम् । दिवप्रातिपदिकात् प्राणो विवक्षित इत्यर्थः । तदेव समर्थयते -- प्राणादु वा एष प्रथममजायतेति । प्राणादग्नेरुत्पत्तिः काण्डादो ' प्राणा वा ऋषयः ' इत्युपक्रम्य ' सहपुरुषानेकं पुरुषं करवामेति त एतान् सप्तपुरुषान् एकं पुरुषमकुर्वन् ' ( श ० ६ | १ | १ | १- ३ ) इत्यादिना प्रोक्ता । तथा च श्रोत्रादयः सप्त प्राणा एव प्रजापति I पमेकमग्निमुत्पादितवन्तः । अस्मद्वितीयमिति द्वितीयं पादं व्याचप्रे - यदेनमदो द्वितीयं पुरुषविधोऽजनयदिति । यद् यस्माद् एनमग्निम् अदो विप्रकृष्टकाले पुरुषविधो यथा पुरुषस्तदवयवी सम्पद्यते, तथेष्टकाभिरजनयदित्यर्थः । अयमर्थोऽपि तत्रैवोक्तः - ' स एव पुरुषः प्रजापतिरभवत् । स यः स पुरुषः प्रजापतिरभवद् अयमेव स योऽयमग्निश्चीयते ' ( श ० ६ | १ | १ | ५ ) इति । स एष सप्तभिः पुरुषैर्निष्पन्न एकः पुरुषः प्रजापतिविराडभूत् । एवं लिङ्गशरीराभिमानि-हिरण्यगर्भ पुरुषकर्तृका विरात्पत्तिरुक्ता । विराजोऽग्निरूपतामाह-- स यः स पुरुषः प्रजापतिरिति । एष अयं चीयमानोऽग्निरित्यर्थः । तृतीयमपिस्वत्येतद् व्याचष्टे - यदेनमदस्तृतीयमघोऽजनयदिति । एनमाहत्याधाररूपमग्निमद्भघोऽ-जनयत् । अयमप्यर्थस्तत्रैवोक्तः -- ' सोऽपोऽसृजत ' इत्युक्त्वा ' सोऽकामयताभ्योऽयोऽधि प्रजायेयेति सोऽनया या विद्यया सहापः प्राविशत् तत आण्ड समवर्तत ' ( श ० ६ १ ११ ९ - १० ), ' अथ यो गर्भोऽन्तरासीत् सोऽग्निरसृज्यत ' ( श ० ६ | १ | १ | ११ ) इति । अथ स प्रजापतिः स्वयमेवोत्पद्य पुनः पर्यालोच्य वाचोलोकाद् उच्चारकाद् मुखाद् अपोऽबुपलक्षितानि पत्र स्थूलभूतानि सृष्टवान् । विद्याध्ययनस्थानादुद्भूतत्वाद् वागेव सृप्रेत्यर्थः । आभ्योऽद्धः प्रजायेयेति विचार्य स त्रय्या विद्यया सह सृष्टा अपः प्रविष्टवान् । तत आण्ड समवर्तत । ततो यो जातगर्भः सोऽग्निरसृज्यत । सर्वस्य स्थूलप्रपञ्चस्य अग्रम् आदौ सृष्टत्वादग्निरित्युच्यते । क उत्पादितवानिति प्रश्ने सत्युत्तरयति - नृमणा इति । अस्य विवक्षितमर्थं दर्शयति - प्रजापतिर्वै नृमणा इति । नृविषयमनोयुक्त इति यावत् । अजस्रशब्दं व्याचष्टे - अग्निरजस्र इति । अहिंसितमग्निमित्यर्थः । चतुर्थपादस्य तात्पर्यमाह - यो वा एनमिन्धे स एनं जनयत इति । पुनः पुनः समिन्धनमेवाग्नेरुत्पादनम् । अतो यः स्वाधीः स्वाधानः सुष्ठ्वाधानं यस्य सः, इन्धे सञ्जनयते जनयति । स्तुत्यर्थं जरत इत्यस्य जनयत इत्यर्थः । अध्यात्मपक्षे --- अयमग्निर्ज्ञानरूपः प्रथमं पूर्वं दिवो द्योतनात्मकस्य सत्त्वस्योपरि नित्याखण्डस्वयं प्रकाश-ब्रह्मरूपो जज्ञे प्रादुर्भूतः । जातवेदाः सर्वज्ञः सर्वधीसाक्षिभूतः अस्मद् अस्मत्तः, अस्मत्पदवाच्यार्थात् समष्टिजीवात् १८

१३८ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ] ० १२ परि उपरि साक्षिरूपेण द्वितीयं द्वितीयवारं जज्ञे प्रादुर्भूतः । नृमणा नृषु न्रुपलक्षितेषु सर्वप्राणिष्वनुग्रहात्मकं मनो यस्य स नृमणाः प्रजापतिः, अप्सु कर्ममयेषु प्राणिषु ब्रह्मात्मसाक्षात्काररूपेण तृतीयं तृतीयवारं जज्ञे । अजस्र -मक्षीणमेनं ज्ञानाग्निमिन्धानः स्वाधीः स्वायत्तश्चित्तः साधकः, जरते तत्परतया परिचरति । निर्विकारब्रह्मरूपो ज्ञानाग्निः प्रथमः, द्वितीयो हिरण्यगर्भसाक्षिभूतो द्वितीयामवस्थामुपगच्छति । महावाक्यजन्यपरब्रह्माकारवृत्त्यभि-व्यक्तः स एव ज्ञानाग्निरज्ञानतत्कार्यनिबारकत्वेन सर्वकल्याणहेतुर्भवतीति तृतीयावस्था तस्येत्यर्थः । दयानन्दस्तु - ' हे सभेश, योऽग्निरिव त्वमस्मद् अस्माकं सकाशाद् दिवो विद्यतः परि उपरि जज्ञे जायते, तमेवं प्रथमं यो जातवेदा जातप्रज्ञानस्त्वं जज्ञे, तमेनं द्वितीयं यो नमणा नृषु नायकेषु मनो यस्य सः, त्वम् अप्सु प्राणेषु जलेषु वा जज्ञे, तमेनं तृतीयमजस्रमिन्धानो विद्वान् परिजरते स्तौति, स त्वं स्वाधीः शोभनध्यानयुक्ताः प्रजाः स्तुहि ' इति, तदप्यपेशलम् वेदानां लोकायतिकत्वापादनपरत्वात् । नहि कश्चन सभेशोऽग्निर्भवति, न वा तस्य त्रिधा जन्म सम्भवति । गौणार्थाश्रयणं तु मुख्यार्थासम्भव एव न्याय्यम् । मुख्यार्थानुरोधेनोव्वटसायनादि-भाष्यमस्त्येव ॥ १८ ॥

मन्त्रार्थ - हे अग्निदेव, पूर्व मन्त्र में कहे गये आदित्य, अग्नि और वडवानल नामक तुम्हारे तीनों रूपों को हम जानते हैं और आपके गार्हपत्य, आहवनीय, अन्वाहार्यपचन, आग्नीध्रीय आदि स्थानों को भी हम जानते हैं । मन्त्र में अत्यन्त गुप्त रूप से स्थित नाम को भी हम जानते हैं और उस उत्स्यन्दन जल रूप स्थान को भी हम जानते हैं, जहाँ आप विद्युत् रूप से प्राप्त होते हैं ॥ १ ९ ॥ हे अग्ने, ते तव त्रेधा प्रविभक्तानि रूपाण्यग्निवायुसूर्याख्यानि त्रयाणि धामानि जन्मानि विद्मा जानीमः । ' द्वयचोऽतस्तिङ: ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | १३५ ) इति दीर्घः । धामानि त्रयाणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानि च । प्रकृते धामानि जन्मानि । धामेत्यत्र विभक्तिलोपः । गार्हपत्याहवनीय दक्षिणाग्न्यतिप्रणीत धिष्ण्य-प्रभृतीनि विभृता विहृतानि पुरुत्रा बहुषु प्रदेशेषु बहुरूपाणि धामानि स्थानान्यपि वयं विद्मः । विभृतेति विभक्ते-राकारः । किञ्च ते तव परममुत्कृष्टं गुहा गुहायां यद् व्यवस्थितं गोप्यं ' यविष्टय ' ( वा ० सं ० ११।७३ ) इति मन्त्रप्रसिद्धं नाम यदस्ति तदपि विद्मः । किञ्च यदुत्सादवरूपात् स्थानात् त्वमाजगन्थ वैद्युतरूपेणागतोऽि तमुत्समुत्स्यन्दनं जलरूपं स्थानं वयं विद्मः | आजगन्थेति गमेलिटि रूपम् । यद्वा सायणीयकाण्वभाष्यरीत्या हे अग्ने यानि पूर्वस्मिन् मन्त्रे दिवस्परीत्यादिना त्रेधा स्वरूपाण्युक्तान्यादित्याग्निवाडवानलरूपाणि तानि त्रिसंख्याकानि ते तव सम्बन्धीनि रूपाणि वयं विद्मः । किञ्च ते तव सम्बन्धीनि पुरुत्रा बहुषु प्रदेशेषु गार्हपत्या-हवनीयान्वाहार्य पचनाग्निधीयरूपेषु विभृता विहृतानि बृंहितानि धाम धामानि स्थानानि च वयं विद्मः । किश्व, ते तव परममुत्कृष्टं गुहा गुह्यं गोप्यं ' देवेद्धोमन् विद्ध ' इत्यादिमन्त्रप्रतिपाद्यं नाम यदस्ति तदपि विद्मः । देवादीनां नामत्वं मन्त्रान्तरे सम्बोधनबलादवगम्यते । ' अग्ने देवेद्धोमन् विद्ध मन्द्र जिह्वेति ' मन्त्रान्तरम् । यत उत्सरूपात् प्रस्रवणादाजगन्थ वैद्युतरूपेण त्वमागतोऽसि तमुत्समपि विद्मः । तत्र ब्राह्मणम् -'विद्मा ते अग्ने त्रेधा त्रयाणीति । अग्निर्वायुरादित्य एतानि हास्य तानि त्रेधा त्रयाणि विद्मा ते धाम विभृता पुरुत्रेति यदिदं बहुधा विहियते विद्मा ते नाम परमं गुहा यदिति यविष्ठ इति वा अस्य

मन्त्रः १ ९ -२० ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता १३ ९ तनाम परमं गुहा विद्मा तमुत्सं यत आजगन्येत्यापो वा उत्सोऽद्भयो वा एष प्रथममाजगाम ' ( श ० ६ | ७ | ४ | ४ ) । त्रेधा त्रयाणीत्येतद् व्याचष्टे - अग्निर्वायुरादित्य एतानि हास्य तानि त्रेधा त्रयाणीति । विद्मा विजानीमः । द्वितीयपादं व्याचष्टे - विद्मा ते धाम विभृता पुरुत्रेति । यदिदं बहुधा विहियत इति बहुधा बहुप्रकारमाहव-नीयायतनेषु विहियत इति यदिदमस्ति एतदेतेन प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । तृतीयं पादं व्याचष्टे - विद्या ते नाम परमं गुहा यदितीति । गुह्यं नाम दर्शयति - यविष्ठ इति । चतुर्थपादं व्याचष्टे - विद्मा तमुत्सं यत आजगन्थेति । हे अग्ने, त्वं यत आजगन्थ आगतोऽसि तम् उत्सम् उत्स्यन्दतेऽस्मादित्युत्सस्तम् । उत्सशब्देन विवक्षितमर्थं दर्शयति- आपो वा उत्सोऽद्भूयो वा एष प्रथममाज नामेति । अय उत्पत्तिः पूर्वमन्त्रे ' तृतीयमद्भूयोऽजनयत् ' इत्यत्रोक्ता । ननु तत्रायो जन्म तृतीयमित्युक्तम्, कथमत्र प्रथममाजगामेत्युच्यते? नैष दोषः तत्राग्नेः प्रजापत्यात्मकं चित्यात्मकं च रूपमपेक्ष्य तृतीयत्वमुक्तम् । इह तु मथनाद्यपेक्षया प्राथम्यं विवक्षितम् । अध्यात्मपक्षे – हे ज्ञानरूपाग्ने, त्रेधा त्रिभिः प्रकारैस्त्रयाणि ते रूपाणि पूर्वमन्त्रोक्तानि ब्रह्मसाक्षिब्रह्मा-कारवृत्त्युपहित चैतन्यात्मकानि विद्मा विजानीमः । ते तव सम्बन्धीनि पुरुत्रा बहुषूपाधिषु जीवजगदीश्वरादिरूपेण विभृतानि नामानि च विद्मः । ते तव गुहा गुह्यं परमं सर्वोत्कृष्टं यदोमिति नाम तदपि विद्या । हे ज्ञानाग्ने, यत उत्साद् उद्गमस्थानात् त्वमज्ञाननाशकरूपेणागतोऽसि त्वदनुग्रहेण तद् ब्रह्मापि वयं स्वप्रकाशत्वेन अविफलतया विद्मः । दयानन्दस्तु -- ' हे अग्ने विद्वन्, ते तव यानि त्रेधा त्रिभिः प्रकारैस्त्रयाणि त्रीणि कर्माणि सन्ति तानि वयं विद्मः । हे स्थानेश, ते यानि विभृता विशेषेण धर्तुं योग्यानि पुरुत्रा बहूनि धाम धामानि सन्ति तानि वयं विद्मः । हे विद्वन्, ते तव यद् गुहा गुहायां स्थितं गुप्तं परमं नामास्ति तद्वयं विद्मः । यतस्त्वमाजगन्थ तं त्वामुत्समिव विजानीमः ' इति, तदपि तुच्छम्, त्रेधा त्रीणि कर्माणि कानीत्यनुक्तेः, मूले कर्माणीति शब्दाभावाच्च, मनुष्यस्य कृते स्थानादिज्ञानस्यापुरुषार्थत्वेनापार्थकत्वाच्च । तथैव केषां केषां पुरतः कानि कानि गुप्तानि नामानीति ज्ञानस्यापि काकदन्तगर्दभ रोमपरीक्षावत्रिरर्थकत्वमेव, अपुरुषार्थत्वात् ॥ १ ९ ॥ समुद्रे त्वा॑ नृ॒मणा॑ अ॒प्स्वन्तर्नृचक्ष ईधे दि॒वो अ॑ग्न॒ ऊध॑न् । W तृतीये त्वा॒ रज॑सि तस्य॒वास॑म॒पाम॒पस्थे॑ महि॒षा अ॑वर्धन् ॥ २० ॥

2 मन्त्रार्थ - हे अग्निदेव, मनुष्यों के हितकारी प्रजापति ने समुद्र में वडवानल रूप से वर्तमान आपको प्रदीप्त किया, मन्त्रों का पाठ करने वाले पुरुषों के कण्ठ से प्रजापति ने वृष्टिरूप जल के भीतर विद्युत् रूप से प्रकाशित किया, युलोक के उत्कृष्ट प्रकाशक के रूप में तेजोमण्डल आदित्य में स्थित होकर प्रजापति ने आपको प्रदीप्त किया । महान् प्राणों ने जल के उत्संग में स्थित होकर आपको प्रदीप्त किया ॥ २० ॥

हे अग्ने, त्वामीधे अहं यजमानो दीपयामि । कोदृशो यजमानः? नृमणाः नृषु कर्मानुष्ठानतत्परेषु ऋत्विक्षु मनोऽनुसन्धानकारणं चित्तं यस्यासौ । पुनः कीदृशो यजमानः? नृचक्षाः, नृषु वेदपारङ्गतेषु पुरुषेषु मध्ये चष्टे मन्त्रान् सुस्पष्टं वक्तीति । कीदृशं त्वाम्? तस्थिवांसं वडवानलादिरूपेणावस्थितम् । तथा अप्सु वृष्टिरूपासु अन्तर्वेद्युत रूपेणावस्थितं तथा दिवो द्युलोकस्य ऊधन् ऊधः स्थानीये तृतीये समुद्रवृष्ट्यपेक्षया तृतीये रजसि रञ्जनात्मके तेजोमण्डले सूर्यरूपेण तस्थिवांसं त्वामीथे । महिषा महान्तो यजमाना अपामुत्सङ्गे अवर्धन् अवर्धयन् यद्वा हे अग्ने, नृमणा नृषु अनुग्रहात्मकं मनो यस्य स प्रजापतिः समुदे बालपे तस्थिवांस वर्तमानं त्वामी ।

१४० शुक्लयजुर्वेदसंहिता 1 अ ० १२ दीपाकर । नृचक्षा नृषु पठत्सु पुरुषेषु चष्टे मन्त्रान् विस्पष्टं वक्तीति नृचक्षाः प्रजापतिः, अप्सु मध्ये वृष्टिरूपासु स्थितं अन्तर्मध्ये विद्युद्रूपेण स्थितं त्वामीधे । महिषा महान्तः प्राणा अपामुपस्थे उत्सङ्गे नाव्यानामपां । ' प्राणा वै महिषाः ' त्वामवर्धयन् । ' छन्दस्युभयथा ' ( पा ० सू ० ३ | ४ | ११७ ) इति शप आर्धधातुकत्वाणिलोपः नृषु मनुष्येषु ( श ० ६ | ७ | ४ | ५ ) इति श्रुतिः । यद्वा हे अग्ने, त्वा त्वां समुद्रे तत्रापि अप्स्वन्तः नृमणा द्रष्टा प्रजापतिः, दिव मनोऽनुग्रहात्मकं यस्य स प्रजापतिः, ईधे अढीपयत् । तथा नृचक्षाः सर्वसाक्षित्वेन ) इति मनुष्याणां यास्कोक्तः, आदित्यात्मना ऊधन् ऊधसि तृतीये रजसि लोके ' लोका रजांस्युच्यन्ते ' ( नि ० ४।१ ९, अवर्धन् । तस्थिवांसं स्थितवन्तं त्वामपामुपस्थे उत्सङ्गे दिवि महिषा महान्तः प्राणा वायवः, वायुप्राणयोरभेदात् व्याख्यातत्वात्, यद्वा अपशब्देन तज्जं पुष्करपर्णमुच्यते, तस्यैव द्योतमानत्वात् पृथिव्य संस्पर्शाद् दिवीति ब्राह्मणेन प्राणा ' तमद्भय उपोदासृप्तं पुष्करपर्णे विवेद ' ( श ० ७।३।२१४ ) इति श्रुते । तत्र महिषा ऋत्विक्सम्बन्धिनः ईधे । अवर्धन वर्धयाञ्चक्रुः । यद्वा दिवो द्युलोकस्य ऊधसि महोदक प्रदेशे आदित्यात्मना नृचक्षा एवं तथा च ब्राह्मणम् -'समुद्रे त्वा नृमणा अप्स्वन्तरिति । प्रजापतिर्वै नृमणा अप्सु स्वा प्रजापतिरित्येत- समिति चक्षा ईधे दिवो अग्न ऊधन्निति प्रजापतिर्वै नृचक्षा आपो दिव ऊधस्तृतीये त्वा रजसि तस्थिवा अवर्धनित्येतत् ' तृतीय रजोऽपामुपस्थे महिषा अवर्धनिति प्राणा वै महिषा दिवि आपो त्वा विवक्षिता प्राणा इति व्याचष्टे -( श ० ६ | ७ | ४ | ५ ) । नृचक्षः शब्देन प्रजापतिर्विवक्षितः, दिव ऊधन्नित्यनेन च द्यौर्विवक्षिता, प्रजापतिर्वे नृचक्षा आपो दिव ऊध इति । तृतीयं रज इति द्यौर्विवक्षिता, अपामुपस्थ इत्यनेन दिवि त्वा प्राणा महिषा इति प्राणा विवक्षिता इति दर्शयति- द्यौर्वे तृतीयं रजः प्राणा वै महिषाः अर्धनित्येतदिति । अध्यात्मपक्षे -- हे अग्ने ज्ञानाग्ने, त्वा त्वां समुद्रे संसारसमुद्रे, अप्सु कर्मफलभूतेषु इति विशिष्टमनुष्यशरीरेषु शेषः । कोदृशः, नृमणाः प्रजानुग्रहमनाः प्रजापतिः, ईधे अदीपयत्, वेदवेदान्तसम्प्रदाय प्रवर्तनद्वारा वा । दिवः प्रकाशात्मकस्य प्रजापतिः? नृचक्षाः सर्वसाक्षित्वेन मनुष्याणां द्रष्टा, स्पष्टमन्त्रोच्चारयिता रञ्जनात्मके तेजोमयेऽन्तःकरणे सत्त्वगुणस्य ऊधन् ऊधोरूपेऽन्तःकरणे समुद्रापेक्षया तृतीये रजसि किञ्च महिषा महान्तः प्राणा वाङ्मनश्चक्षुरादयः, अपां ब्रह्मात्मसाक्षात्काररूपेण तस्थिवांसं त्वामीघे । पठनश्रवणमनननिदिध्यासनैः कर्मफलभूतानां देहानामुपस्थे उत्सङ्गे अपां मध्ये स्थितं त्वामवर्धन् । वेदानां संशय विपर्ययज्ञानापनोदनेन वर्धयन्तीत्यर्थः । दयानन्दस्तु - ' हे अग्ने, नृमणा नायकमना अहं त्वां समुद्रेऽन्तरिक्षेऽग्निमिव ईधे प्रदीप्ये ऊधन् ि नृचक्षा बहुमनुष्यदर्शनोऽहम् अप्सु अन्नेषु जलेषु वा अन्तर्मध्ये ईधे प्रकाशयामि । दिवः सूर्यप्रकाशस्य तस्थिवांसं सूर्यमिव उषसि ' ऊध इति उषसो नामसु ' ( निघ ० ३।३ ), प्रातःकाले ईथे । तृतीये रजसि लोके यत्किञ्चित्, यं त्वामपामुपस्थे समीपे महिषा महान्तो विद्वांसोऽवर्धन् स त्वमस्मान् सततं वर्धय ' इति?, बहुमनुष्यदर्शनश्च तदपि न निरर्थकत्वात् । कोऽयं नायकपुरुषो विचारकः? कं चान्तरिक्षेऽग्निमिव प्रकाशयति कश्विदेक एव मनुष्येषु तस्य सर्वसाधारणत्वात् । दिव ऊधन्तुषसि त्वां प्रकाशयामीत्यादिषु पदकृत्यानि नोक्तानि ॥ २० ॥

मन्त्रः २१-२२ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता मन्त्रार्थ - अग्निदेवता मेघ के समान गर्जन अंकुरित करते हुए शीघ्र प्रकट होकर द्यावापृथिवी में १४१ करते हुए, पृथ्वी का आस्वादन करते हुए औषधि वृक्ष आदि को परिव्याप्त होकर अपनी आभा से देवीप्यमान होते हैं ॥ २१ ॥

sushi ( १२।६ ) स्थले व्याख्याता । केवलं स्वामी दयानन्द एव पूर्वस्मादर्थाद् अत्रत्यं कण्डिकार्थं विशिनष्टि । अतः स एवोद्धृत्य विचार्यते । सद्यो दयानन्दस्तु - ' हे मनुष्याः, यूयं यथा द्यौः सूर्योऽग्निः स्तनयन्निव वीरुधः समञ्जन् प्रकटयन् सन् सन् भानुना ह्यक्रन्दद् गमयति क्षामा पृथिवों रेरिहत् ताडयति । अयं जज्ञानो जायमान इद्धः प्रदीप्यमानः तथा भवत ' इति, किरणसमूहेन रोदसी प्रकाशभूमी ईम् सर्वतो व्यख्यत् ख्याति ब्रह्माण्डस्यान्तरा भातीति वक्ति, अपूर्व वा? नान्त्यः, सर्वत्र तदपि यत्किचित्, अनुपपत्तेः । तथाहि किमियं कण्डिका लोकसिद्धमर्थं । वीरुधां प्रकट-त्वया दृष्टार्थत्वेनैव व्याख्यातत्वात् । न प्रथमः, सूर्यलोकशब्दयितृत्वस्य लोकाप्रसिद्धत्वात् तत्रान्यथासिद्धत्वात् । धरणोजलानिलसम्पृक्तबीजानामेव, वीरुत्प्राकट्य हेतुत्वेन सूर्यलोकस्य, सूर्यलोकस्य पदार्थानामितस्ततो भ्रामकत्वमपि प्रमाणशून्यमेव । पृथिव्याः कम्पयित्रीत्वमपि सर्वत प्रमाणसापेक्षमेव इति कथमर्थ रोदसीपदेन द्यावापृथिव्योरुक्तत्वात् दिवः स्वस्य कम्पयितृत्वानुपपत्तेः, ईम् इत्यस्य इत्यनुक्तेः ॥ २१ ॥

को मन्त्रार्थ - गाय, घोड़ा आदि पशुधन से और धन - सम्पत्ति से परिपूर्ण करने वाले, मन की सभी अभिलाषाओं वेग रूप बल से प्रकट पूर्ण करने वाले यजमान के लिये सोमयाग की रक्षा करने वाले, सबके निवासहेतु, मन्थन के रूप से देदीप्यमान अग्निदेव विशेष होने वाले, पुत्र रूप जल में स्थित वरुण रूप राजा, प्रभात के समय आवित्य में प्रकट होती है ॥ २२ ॥

रूप से प्रकाशित होते हैं । अभिप्राय यह है कि प्रभात काल में अग्नि होम आदि यश कर्मों एवंविधोऽग्निर्दिभाति विशेषेण भासते । कथंभूतोऽग्निः? श्रीणां लक्ष्मीणां सम्पदां गोहस्तिभूहिरण्यादि- । रयीणां धनानां लक्षणानामुदारोऽत्यर्थं दाता, ' उदारो दातृमहतोर्दक्षिणेऽप्यभिधेयवत् ' इति मेदिनीकोषात् एषितानामभिलषितानां धरुणो धारयिता । कश्चिद्धनवानपि न दाता भवति । नायं तथा । किन्तु मनीषाणां मनसा सोमं गोपायन्ति, कामानां प्रार्पण: प्रकर्षेणापयिता । सोमगोपाः सोमं गोपायतीति । धिष्ण्या अग्नयः निवासहेतुः । तदभिप्रायमेतत् । अथवा तत्तद्यजमानकर्तृकसोमयागस्य रक्षिता । वसुः वासयतीति वसुः । तथायमपि सर्वस्य तापपाक-वासयिता । वसुर्धनरूपो वा । यथाऽन्यानि शयनासन रथादिधनानि भूतानामुपकुर्वन्ति अप्सु राजा प्रकाशैरुपकरोति जनानां तस्मादपि वसुः । सहसो बलस्य सूनुः मन्यनबलेन जन्यत्वात् । उषसामग्रे । प्रातःकाले जलेऽवस्थितो वरुणात्मना राजा । यद्वा वृष्टिरूपास्वप्सु राजा विद्युद्रूपेण दीप्यमानः इत्यभिप्रायः । sara आदित्यात्मना दीप्यमानः । यद्वा उषसां प्रभातानामग्रेऽग्निहोत्र होमायाग्नयः प्रदीप्यन्त अध्यात्मपक्षे - हे ज्ञानाग्ने, त्वं श्रीणां साम्राज्यस्वा राज्य वे राज्य मोक्षा दिलक्ष्मीणामुदारोऽत्यथं प्रागः दाता प्रापक: । रयीणां धनानां भौतिकानामाध्यात्मिकानां च धरुणां धर्ता । मनीषाणां मनसेसितानां कामानां ) सोमेन साम्बशिवेन गोपायिता । ज्ञानादेव शिवः साधकं गोपायति, ' स एनमविदितो न भुतक्ति ' ( सूनुः वृ ० १।४।१५ सुतोऽसि । इति श्रुतेः । वसुरनुपमधनरूपोऽसि, बौद्वात् प्रयत्नातिशयाज्जातत्वात् । महमो बलस्य

१४२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १२ अप्सु लोकेषु त्वमेव राजा प्रकाशमानः । उषसां विविधाभ्युदयप्रभातानामग्रे मुखे इधानो दीप्यमानो भवानेव विभाति । -दयानन्दस्तु – ' हे मनुष्याः, यूयं यो जन उषसामग्रे सम्मुखे इधानः प्रदीप्यमानः सूर्य इव श्रीणां लक्ष्मीणामुदार: उत्कृष्टान् परीक्ष्य ऋच्छति । रयीणां धनानां धरुणो धर्ता मनीषाणां प्रज्ञानां याभिर्मन्यन्ते जानन्ति ता मनीषाः, तासां प्रार्पणः प्रापकः सोमगोपाः सोमानामोषधीनामैश्वर्याणां वा रक्षकः सहसो बलवतः पितुः सूनुः सुतो वसुः कृतब्रह्मचर्य:, अप्सु प्राणेषु राजा प्रकाशमानः, विभाति प्रदीप्यते, तं सर्वाध्यक्षं कुरुत ' इति, तदपि यत्किञ्चित् विधेयांशस्याप्राप्तत्वात् । सहसो बलार्थत्वेऽपि तद्वत्वार्थता तु गौणार्थतैव । सूर्य इव प्रदीप्यमान इत्यपि गौणार्थाश्रयणमेव । उत्तमान् परीक्ष्य ऋच्छतीत्यपि गोणार्याश्रयणमेव उदित्यस्य तावदर्थत्वे मानाभावश्च ॥ २२ ॥

मन्त्रार्थ- सम्पूर्ण जगत् का विज्ञानस्वरूप आत्माग्नि सभी प्राणियों के अन्तर में वायु रूप से प्रकट होने वाला आत्मा द्यावापृथिवी को सब प्रकार के तेज से पूर्ण करता है । चन्द्र रूप से सब ओर विचरण करता हुआ मेघ को विदीर्ण करता है, अर्थात् जो प्रतिदिन उदित होकर अतिसुदृढ़ पर्वत का भी रन्ध्रभेद कर भूलोक से द्युलोक पर्यन्त प्रदेश को अपनी ज्योति से पूर्ण करता है, मनुष्यगण उस अग्नि का सब प्रकार से यजन करते हैं ॥ २३ ॥

सोऽग्निः, विश्वस्य सर्वस्य केतुर्ज्ञाता भुवनस्य लोकस्य गर्भो गर्भवदन्तरेव स्थितः । यद् इत्यविभक्तिको निर्देशः, विभक्तेर्लोपो वा । यश्च जायमानः सूर्यात्मना दीप्यमान एवं रोदसी द्यावापृथिव्यौ आ अपृणात् सर्वतः स्वतेजसा पूरयति । यं च यजमानसहिता ऋत्विग्रूपाः पञ्चजनाः, चत्वारो महत्विजो यजमानश्च पञ्चसंख्याका जना अयजन्त यजन्ते पूजयन्ति । यद्वा विप्राद्याश्चत्वारो वर्णा निषादश्च पञ्चमो यं पूजयन्ति । तदानीं परायन् आहुतिरूपेणादित्यसमीपं गच्छन् वीडुं चिद् दृढमप्यद्र पर्वतसमानं मेघम् अभिनद् विदारितवान् । उव्वाचार्यरीत्या व्याख्यानं यथा -- यच्छब्दयोगाच्चतुर्थः पादः प्रथमं व्याख्यायते । यद् इत्यविभक्तिको निर्देशः । यमग्नि पञ्चजनाः पूर्वोक्ता अयजन्त इष्टवन्तः स विश्वस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य केतुः प्रजानन् अग्न्यात्मना भुवनस्य भूतजातस्य गर्भो वाय्वात्मना अन्तरवस्थितः स एव रोदसी द्यावापृथिव्यो जायमान एवादित्यात्मना आ अपृणाद् आपूरयति, स एव मध्यस्थानमन्तरिक्षमारुह्य परायन् परतो गच्छन् इन्द्रात्मना वीञ्चिद्मपि अद्रिम् अदारयितव्यं मेघमभिनद् भिनत्ति । अध्यात्मपक्षे - यं ज्ञानरूपमग्नि पञ्चजनाश्चत्वारो वर्णाः पञ्चमो निषादश्च अयजन् इष्टवन्तो ज्ञानेनैव ।. ज्ञानस्यैव तद्वैशेष्यम् । स एव विश्वस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य केतुः केतुवज्ज्ञापकः, भुवनस्य भूतजातस्य गर्भो गर्भवदन्तरवस्थितः, ' ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ' ( भ ० गी ० १३।१७ ) इति गोतोक्तेः । स एव जायमान उत्पद्यमानो ज्ञानाग्नी रोदसी द्यावापृथिव्यौ आपृणात् सुखेन पूरयति । स एव ब्रह्मात्मज्ञानात्मना परायन परतो ब्रह्मभावमयन् गमयन् । अन्तर्भावितण्यर्थः । वीडुं चिद् दृढमपि शास्त्रादिभिरभेद्यमद्रिमिवाज्ञानमभिनद् भिनत्ति समूलमुन्मूलयति । अथवा निशाचरचमूवनदाह्कोऽग्निः श्रीरामो विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्य केतुविज्ञापको

मन्त्र: २३-२४ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता १४३ ध्वजरूपः सर्वान्तर्यामिरूपेण गर्भवदन्तरवस्थितः यश्च जायमान उदीयमानो रोदसी द्यावापृथिव्यो आपूणात् आपूरयति यशसा, वीडुं चिद् दृढमप्यद्रिवद् दुर्भेद्यं पिनाकमभिनत् त्रोटितवान् परायन् पराभावयन्, शत्रूनिति शेषः । यद् यमग्नि श्रीरामं पञ्चजनाः सयजमाना महत्विजो विविधैर्यागैरयजन् इष्टवन्तः । ज्ञानाग्निपक्षेऽप्यद्भिवद् दुर्भेद्यमज्ञानमभिनत् । अन्यदपि यथायथं योज्यम् । दयानन्दस्तु - ' हे मनुष्याः, यद् यो विद्वान् विश्वस्य भवनस्य केतुः पितृवृक्षको गर्भान्तरस्थो जायमानः परायन परेतः सन् रोक्सी प्रकाशश्मी आपणात प्रपर्यात् । वीडं दृढबलम् अद्रि मेघमभिनद भिन्नात् । पञ्चजना अग्नि विद्यतम् अयजन्त संगमयन्ति चिदिव विद्यादिशुभगुणान् प्रकाशयेत, तं न्यायाधीशं मन्यध्वम् ' इति, तदपि स्वैरचारित्वमेव तादृशाध्याहारस्य निर्मलत्वात् । सम्बोधनमपि निर्मूलमेव । केतः पालक इत्यपि चिन्त्यम्, गर्भो मध्ये स्थित इत्यपि निर्मूलम्, न्यायाधीशगुणेषु तदनुक्तेः । किन यदि भवनशब्दस्य लोकमात्रार्थता, तदा व्यवच्छेद्याभावाद् व्यर्थमेव विशेषणम् । न च न्यायाधीशः शत्रन प्राप्नोति 1 न वा रोदसी प्रपूरयति । न चादिभेदको न्यायदानेऽपेक्षितः । प्राणा विद्युतं सङ्गमयन्ति, इत्येतदप्यसङ्गतमेव, प्रकृतानुपयोगात् ॥ २३ ॥

मन्त्रार्थ - ह अग्निदेव लोगों का काय, कान्तिमान, शोधक, दुष्टों का दमन करने वाला, श्रेष्ठ बुद्धि वाला और मरणधर्म से रहित है । इस अग्नि को देवताओं ने मरणधर्मा मतस्यों के कल्याण के लिये स्थापित किया है । इसका धूम जगत् के कल्याण के लिये वृद्धि के निमित्त आकाश में ध्यास हो जाना है । जगत् को धारण करता हुआ निर्मल प्रभात युक्त यह अग्नि अपनी कान्ति से शुलोक को व्याप्त कर लेता है ॥ २४ ॥

योऽग्निः, उशिक कान्तः वश् कान्तावित्यस्य सम्प्रसारणे रूपम् पावकः पावयिता, अरतिः यागादिरहितेषु प्रीतिरहितः, अलंमतिः पर्याप्तमतिर्वा । समेधाः शोभना सेवकाभिप्रायधारणशक्तिर्यस्यासौ, कल्याणप्रज्ञः साधुयजो ar | अमृतो मरणरहितो मर्तेषु मनुष्येषु यजमानेषु निधायि निहितो देवैस्त्वं नोऽस्य लोकस्याध्यक्ष एधीति अरुषं अशेषं चक्षुरुपद्रवरहितं धर्म भरिभ्रद् अतिशयेन धारयन शक्रेण निर्मलेन शोचिषा तेजमा प्रभारूपेण द्यामाकाशम् इनक्षन् व्याप्नुवन, ' नक्षतिर्व्याप्तिकर्मसु पठितः । ( निघ ० २२१८०२ ), नक्षतेरिका रागम छान्दसः, उदित ऊर्ध्वं प्रसारयति । यहा स भरिभ्रद् धारयन्निदं जगद् अरुषम अरोचनं धूममदिर्यात उद्गमयति, ' इतो वा अयमर्ध्व रेतः सिति धूम १ ९ सामुत्र वृष्टिर्भवति ' ( श ०७४ / २ / २२ ) इति श्रुतेः । शक्रेण शत्रेण शोचिषा नक्षत्र ग्रहतारकसम्बन्धिना तेजसा प्रकाशेन धूममियति ' इतः प्रदानाद्धि देवा उपजीवन्ति ' इति श्रुतेः । अध्यात्मपक्षे - अयमग्निः श्रीरामो ज्ञानाग्निर्वा । उशिग उश्यते काम्यते लौकिकैरित्युशिक काम्यमानः ' पावकः पावयिता नामोच्चारणमात्रेण, ' ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ' ( भ ० गी ० ४१३७ ) । अरतिः अलंमतिः पर्याप्तबुद्धिः, अरम् अलं मतिर्बुद्धिर्यस्य यस्माद्वा सोऽरति: । छान्दसो मलोपः । सुमेधाः शोभना मेधा भक्ताभिप्रायधारणसमर्था वृद्धिर्यस्य यस्माद्वा ब्रह्मात्मज्ञाने प्रपञ्चबाधाद् बुद्धिस्थैर्ये मेधावृद्धिदर्शनात् । मर्तेषु मरणधर्मसु मनुष्येषु निधायि, ' हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ' ( भ ० गी ० १३ | १७ ) | ज्ञानाग्निः सर्वत्र सूक्ष्मरूपेण निहितः । अन्तर्यामिरूपेण श्रीरामश्च मर्त्योपलक्षितेषु सर्वेषु प्राणिषु निहितः स्थितः । कीदृशः सः? अमृतः 1 अमृतत्व हेतुत्वादमृतो ज्ञानाग्निः श्रीरामस्त्वमृतरूप एव । स उदित अरुषम् अरोचनं धूमं धूमतुल्यं

१४४ | अ ० १ ९ दोषमुद्गमयति निष्काशयति । ' व्यवहिताश्र ' ( वा ० सू ० १४८२ ) इत्युपसर्गक्ययोर्व्यवधानम् । भरिभ्रद् अतिशयेन धारयन् उत्तमान गुणानिति शेषः । शुक्रेण निर्मलेन शोचिषा दीप्त्या द्यां द्योतनात्मक मन्तःकरण-मिनक्षन् व्याप्नुवन् । दयानन्यस्त्- ' हे मनुष्याः, यूयमीश्वरेण मर्त्येषु य उशिक कामयमानः पावकः पवित्रकर्ता अरतिर्ज्ञाता सुमेधाः शोभनप्रज्ञः अमृतः अविनाशी निधायि निधीयते यः शक्रेण आशुकरेण शोचिषा दीप्त्या द्यां सूर्यम् इनक्षन् व्याप्तवन धममस्यं रूपं भरिभ्रद् अत्यन्तं भग्न पुष्यन् उदित प्राप्नोति तमीश्वरपासध्यम उपकुरुत ar ' इति, तदपि विसङ्गतमेव हिन्दीव्याख्यानाते: । तत संस्कृते ' उशिक ' इत्यस्य कामयमान इति, sure मानना इति किं केन श्लिष्यते? अरतिज्ञनिदातेत्यपि चिन्त्यम् । अमृत इति विशेषणं निरर्थकम हिन्दी-आत्मपेण सर्वस्यैवाविनाशित्वात् । निधायि निश्रीयत इत्यपि चिन्त्यम् धात्वर्थविरोधात । किन यो धममरुषं, रूपं भरिद् इत्यस्याभिप्रायोऽप्यस्प एव । यत्त अग्निर्धमं धरतीति भाव इति, तदपि न, अरुषमिति विशेषणस्य नैरर्थक्यात् । ' धूमं रूपप्रकाशसमर्थं करोति स्वाचिषा स एवाग्निः ' इत्यप्यसाम्प्रतम्, अर्चिषा धूमस्यैव भवति न तु धूमेन रूपं प्रकाश्यते । ईश्वरोऽपि जीवानामन्धकाररूपमज्ञानं स्वप्रेरणया ज्ञानं प्रकाशसमर्थ प्रकाशो करोतीत्यपि बालभाषितम, ईश्वरो ज्ञानोत्पादनेनाज्ञानं नाशयति, नाज्ञानं ज्ञानं करोति, स्वभाववैषम्यात् ॥ २४ ॥

मन्त्रार्थ -- अपने सामने उपस्थित मनुष्यों को लक्ष्मी प्रदान करने के निमित्त अग्निदेव अभिलषित अखण्डित आयु के साथ सुख के आभरण के रूप में: काशित होता है । यह अग्नि अन्न आदि के पुरोडाश में चिरकाल तक निवास करता है, क्योंकि सुन्दर अग्निरूप लोकवासी देवगणों ने इस अग्नि को प्रकट किया है ॥ २५ ॥

व्याख्यात पूर्वेयं प्रथमकण्डिकायामस्मिन्नेवाध्याये ॥ २५ ॥

मन्त्रार्थ - हे कल्याण दोसि वाले विध्य गुणसंयुक्त अग्निदेव, इस समय आज इतिपदा के दिन जो यजमान निमित घृतसिक्त पुरोडाश प्रदान करता है, हे अतिधुवा अग्निदेव, उस यजमान को आप अतिश्रेष्ठ आपके

हे भद्रशोचे, भद्रा कल्याणरूपा शोचिदप्तिर्यस्यासो भद्रशोचिस्तत्सम्बुद्धी हे अग्ने देव, ते तव दिने घृतवन्तं घृतयुक्तमपूपम् उपस्तरणाभिघारणोपेतं पुरोडाशं यो यजमानः कृणवत् कृणोति करोति अद्य अस्मिन् यूवतम, देवभक्तं देवेषु भक्तियुक्तं तं पुरोडाशकारिणं यजमानम् अभि सुम्नम् अभिमतं सुखमच्छ, हे यविष्ट नय प्रेरय । कीदृशं सुम्नम्? प्रतरं प्रकृष्टतरं वस्योऽतिशयेन निवासकारणम्, प्राप्तं प्रप्रकर्षेण द्विविषोऽवदायाथोपरिष्टादाज्यस्याभिघारयति ' ( श ० १७२/१० ) इति ' स आज्यस्योपस्तीयं अतिशयेन वस्तृ वसीयः । ' तुश्छन्दसि ' ( पा ० सू ० ५।३.५ ९ ) इतीयसुन् श्रुतेः प्रत्ययः । वसति । ' यत्र तुरिष्ठेमेयःसु तद् वस्तृ, तृन्प्रत्ययः, ' ( पा ० सू ०