वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ५ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 451–460

म ० १० ] वेदार्थंपारिजातभाष्यसहिता ४१५ दशसु कण्डिका प्रपच्यते । देवा वै नाकसदो नाके स्वर्गे लोके देवा असोदनिति । तेषां चाधियाज्ञिकानि शरीराणि । इष्टका अपि तदात्मिका एवेति नाकसदः । यजमानोऽप्यात्मरूपा एता उपधाय सौदति । यद्वेव नाकसद उपदधाति । एतद्वै देवा एतं नाक, स्वर्गं लोकमपश्यन्नेताः स्तोमभागास्तेऽब्रुवन्नुप नाके स्वर्गे लोके तज्जानीत यथास्मिन्नाके स्वर्गे लोके सोदामेति तेऽब्रुवंश्चेतयध्वमिति चितिमिच्छतेति वाव तदब्रुवंस्तदिच्छत यथास्मिन के स्वर्गे लोके सीदामेति ' ( श ० ८ ६ ११२ ) । ' ते चेतयमानाः । एता इष्टका उपादधत ताभिरेतस्मिन्नाके स्वर्गे लोकेऽसीदंस्तद्य देताभिरेतस्मिन्ना के स्वर्गे लोकेऽसीदंस्तस्मादेता अपश्यनाकसदस्ता नाकसदस्तथैवै-तद्यजमानो तदेता उपदधात्येतस्मिन्नेवैतन्नाके स्वर्गे लोके सीदति ' ( श ० ८ | ६ | ११३ ) | देवा: स्वर्ग लोकं कामयमाना एता नाकसद इष्टका अपश्यन् । ता उपधाय नाके लोकेऽसीदन् । तथैवैतद्यजमानोऽप्येता उपधाय नाके स्वर्गे लोके तिष्ठति । ' दिक्षूपदधाति । दिशो वै स नाक: स्वर्गो लोकः स्वर्ग एवैना एतल्लोके सादयत्यत्तव्यानां वेलया संवत्सरो वा ऋतव्यः संवत्सरः स्वर्गो लोकः स्वर्ग एवैना एतल्लोके सादयत्यन्तस्तोमभागमेष वै स नाक: स्वर्गो लोकस्तस्मिन्नेवेना एतत् प्रतिष्ठापयति ' ( श ० ८ | ६ | ११४ ) | ( स पुरस्तादुपदधाति । राज्ञ्यसि प्राची दिगिति ह नामैषा प्राची दिग वसवस्ते देवा अधिपतय इति वसवो हैतस्यै दिशो देवा अधिपतयोऽग्निर्हेतीनां प्रतिधर्ते- राज्ञी त्यग्निर्देवात्र हेतीनां प्रतिधर्ता त्रिवृत्त्वा स्तोमः पृथिव्या " श्रयत्विति त्रिवृता हैषा स्तोमेन श्रिताज्य मुक्थमव्यथार्य स्तभ्नात्वित्याज्येन हैषोक्थेनाव्यथायं पृथिव्या स्तब्धा रथन्तर पृथिव्या अन्तरिक्ष इति रथन्तरेण हैषा साम्ना प्रतिष्ठितान्तरिक्ष ऋषयस्त्वा प्रथमजा देवेष्विति प्राणा वा ऋषयः साम प्रतिष्ठित्या स्तद्धि ब्रह्म प्रथमजं दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथन्त्विति यावती द्यौस्तावतीं वरिम्णा प्रथविर्ता प्रथमजा-चायमधिपतिश्चेति वाक् च तो मनश्च तो हीद, सर्वं विधारयतस्ते त्वा सर्वे संविदाना नाकस्य पृष्ठे लोके यजमानं च मादयन्त्विति यथैव यजुस्तथा बन्धुः ' ( श ० ८ | ६ | ११५ ) । इत्युद्घृतेन ब्राह्मणेन मन्त्रस्य स्वर्गे पूर्वोक्तं व्याख्यानं समयं ते । अध्यात्मपक्षे - हे परदेवते, त्वं राज्ञी राजमाना प्राची दिगसि । अष्टौ वसवो देवास्ते तव रक्षकाः सेबकाश्च | अग्निस्ते तव वधहेतुनामस्त्राणां धारयिता । त्रिवृत्स्तोमस्त्वामिष्टकारूपां पृथिव्यां स्थापयतु । आज्यं च उक्थं चाव्यथायें अविचलनायेष्टकारूपां त्वां स्तभ्नातु । रथन्तरं च साम त्वामन्तरिक्षलोके प्रतिष्ठानाय स्तभ्नातु । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् । दयानन्दस्तु - ' हे स्त्रि, तेऽधिपतिर्यथा यस्या वसवो देवा अधिपतयस्तथा प्राची दिगिव राज्ञी असि । यथा तीनां प्रतिधर्ता त्रिवृत्स्तोमोऽग्निरस्ति तथा त्वाहं धरामि । पृथिव्यामव्यथाया उक्थं वक्तुमर्हमाज्यं घृतं श्रयतु । प्रतिष्ठित्यं प्रतितिष्ठन्ति यस्यां तस्यै रथन्तरं रथैस्तारकं साम एतदुक्तं कर्म स्तभ्नातु । यथान्तरिक्षे दिवो विद्युतो मात्रा लेशविषयेण वरिम्णा प्रथन्तु उपदिशन्तु । यथा चायं विधर्ता ते पतिर्वर्तते, तथा तेन सह त्वं वर्तस्व । यथा च सर्वे संविदाना विद्वांसो नाकस्य सुखप्रायस्य भूगोलस्य पृष्ठे उपरि लोके त्वां यजमानं च सादयन्तु तथा युवां सीदेतम् ' इति, तदपि सर्वथाऽसङ्गतमेव, वैदिकशब्दमर्यादानभिज्ञानात् । यो हि सामविधान-ताण्ड्य ब्राह्मणादिप्रसिद्धं त्रिवृत्स्तोमरथन्तरादिसामस्तोत्रम्, आज्योक्यादिशस्त्रादिकं च न जानाति, स कथमिव वेदार्थं जानीयादिति । मनुष्येषु प्रयुक्तमस्त्रादिकं त्रिवृदग्निश्चेत् प्रतिधरेत् कृतं तर्हि कवचादिधारणेन । कथं च तस्य स्तोमत्वम् । नहि स्तोमपदस्य स्तुतियोग्यगुणोऽर्थः निष्प्रमाणत्वात् । न च पत्नीवज्जादिवद् घातयित्रीति विषमो दृष्टान्तः । सामपदस्य सिद्धान्तकर्मेति कथमर्थः? कथं च तद्रथैस्तारकं भवतीति सर्वथाप्युपेक्षणीयमिदं व्याख्यानम् ॥ १० ॥

४१६ शुक्ल यजुर्वेदसंहिता [ अ ० १५ वि॒िराद॑सि॒ दक्षिणा दिग्रद्रास्ते॑ दे॒वा अधिपतय॒ इन्द्रों हेतीनां प्र॑तिध॒र्ता प॑ञ्चद॒शस्त्वा॒ स्तोम॑ः पृथि॒व्या अ॑यतु॒ प्रउ॑मु॒क्थमव्य॑थाये स्तभ्नातु ब॒ह॒त्साम॒ प्रति॑ष्ठत्या अ॒न्तरि॑क्ष॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्रयन्तु विध॒र्ता चाय॒मधि॑पतिश्च॒ ते त्वा सर्वे संविदाना नार्कस् पष्ठे स्वर्गे लोके यज॑मानं च सादयन्तु ॥ ११ ॥

मन्त्रार्थ - इष्टके! तुम विशेष रूप से राजमान दक्षिण दिशा हो, रुद्र तुम्हारे पालक हैं, इन्द्र देवता ध्यायों के freis हैं । पञ्चवश स्तोम तुमको पृथ्वी पर स्थापित करें । प्रउग नामक उक्थ दृढ़ता के निमित्त तुमको स्तम्भित करें । बृहत् साम अन्तरिक्ष में प्रतिष्ठा का कारण हो । प्रथम उत्पन्न प्राण देवता अपने विस्तृत परिमाण से तुम्हारा विस्तार करें । इष्टका का निर्माण करने वाला और उसका पालन करने वाला तुम्हारा विस्तार करे | ये सम्पूर्ण वसु आदि देवता एक मति में स्थिर होकर सुखस्वरूप लोक के ऊपर स्वर्ग लोक में यजमान को अवश्य ही प्रतिष्ठित करें ॥ ११ ॥

अथ दक्षिणतः । हे इष्टके, त्वं विराड् विशेषेण राजमाना दक्षिणा दिगसि, तद्रूपां त्वामुपदधामीति शेषः । रुद्रा देवास्तवाधिपतयोऽधिष्ठातारः इन्द्रो हेतीनां प्रतिधर्ता निवारकः । पञ्चदशस्तो मस्त्वां पृथिव्यां श्रयतु । प्रउगसंज्ञकमुक्थं ' वायुरग्रेगा: ' ( २७/३१ ) इति प्रउगं शस्त्रम्, अव्ययायै त्वां स्तभ्नातु दृढीकरोतु । बृहत्साम अन्तरिक्षे लोके प्रतिष्ठित्यै त्वा स्तभ्नातु । ऋषयः प्राणाः प्रथमजा देवेषु द्युलोकमध्येषु दिव आकाशस्य मात्रया रिम्णा प्रथन्तु प्रथयन्तु । विधर्ता चायमधिपतिश्च त्वां प्रथयताम् । ते सर्वे देवाः संविदाना नाकस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यजमानं त्वां च सादयन्त्विति । अध्यात्मपक्षे - हे इष्टकाधिष्ठानरूपे परचिते, त्वं विशेषेण राजमाना दक्षिणा दिनूपासि । रुद्रा देवास्तवाधि-पतयः । इन्द्रो देवराजो हेतीनां प्रतिधर्ता । पञ्चदश: स्तोमस्त्वामिष्टकारूपां श्रयतु स्थापयतु । प्रउगमुक्थमव्य-था विचलन राहित्याय त्वां स्तभ्नातु । बृहत्साम प्रतिष्ठित्य अन्तरिक्षे त्वा स्तभ्नातु प्रथमजा ऋषयो देवेषु लोकमध्ये दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथयन्तु । विधर्ता चायमधिपतिश्च प्रथयताम् । दयानन्दस्तु - ' हे स्त्रिया त्वं विराड् दक्षिणा दिगिवासि, यस्यास्ते पस्यो रुद्रा देवा अधिपतय इव, पञ्चदशस्तोम इन्द्रस्त्वां पृथिव्यां श्रयतु ' इत्यादिकम्, तत्सर्वमप्यसम्बद्धमेव, दक्षिणस्या दिशो विशेषाभावात्, प्राची प्रतीच्योरपि पदार्थैर्भासमानत्वाविशेषात्, पत्युर्मनुष्यस्य दिव्यवायुतुल्यत्वानिरूपणाच्च । प्रउगं कथनीयम्, उक्थम् उपदेशयोग्यवचनमित्यादि स्वाच्छन्द्यम्, शस्त्रविशेषस्य प्रउगस्यापरिज्ञानात् ॥ ११ ॥

सम्रासि प्रतीची दिगवत्यास्ते॑ दे॒वा अधिपतयो॒ वरु॑णो हेतीनां प्रतिध॒र्ता स॑तद॒शस्त्वा॒ स्तोमः॑ पृथि॒व्या श्र॑यतु॒ मरुत्व॒तीय॑म॒क्थमव्य॑थायै स्तभ्नातु वैरूपधं साम॒ प्रति॑ष्ठत्या अ॒न्तरि॑क्ष ऋष॑यस्त्वा प्रथम॒जा दे॒वेषु॑ दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थन्तु विध॒र्ता चाय॒मधि॑पतिश्च॒ ते त्वा॒ सर्व संविदा॒ना नाक॑स्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लो॒के यज॑मानं च सादयन्तु ॥ १२ ॥

Cl

म ० १२-१३ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ४१७ मन्त्रार्थ - हे इष्टके! तुम विशेष दीप्तिमान् पश्चिम शिशा हो, आदित्य देवता तुम्हारे पालक हैं, वरुण दुखों को दूर करते हैं । सप्तदश स्तोम तुमको पृथ्वी के ऊपर दृढ़ करें, मरुत्वतीय शस्त्र दृढ़ता के निमित्त तुमको स्थापित करें, वरूप साम प्रतिष्ठा के निमित्त अन्तरिक्ष में तुमको दृढ़ करें, प्रथम उत्पन्न प्राण देवता आकाश के विशाल परिमाण के समान तुम्हारा विस्तार करें । इटका को बनाने वाला और उसका पालन करने वाला भी तुम्हारा विस्तार करे । इस प्रकार से वे सम्पूर्ण छस आदि देवता एक विचार में स्थिर होकर सुखस्वरूप लोक के ऊपर स्वर्ग लोक में यजमान को अवश्य हो प्रतिष्ठित करें ॥ १२ ॥

अथ पश्चात । हे दृके, त्वं सम्राट् सम्यग राजत इति प्रतीची दिग्रपासि आदित्यास्ते देवा अधिपतयः । वरुणो हेतीनां प्रतिधर्ता । सप्तदशस्तोमस्त्वां पृथिव्यां श्रयत । मरुत्वतीयम क्थम् ' आ त्वा रथं यथोतये ' ( ऋ ० सं ० ८ | ६८ १ ) इति, अव्यथायं त्वां स्तभ्नातु दृढीकरोत् । वैरूपं साम प्रतिष्ठित्यं त्वा स्तभ्नात् । शेषं पूर्ववत् । अध्यात्मपक्षीयोऽप्यर्थः पूर्ववद् व्याख्येयः । दयानन्दस्त- ' हे स्त्रि, त्वं प्रतीची दिगिव सम्राडसि । तस्यास्ते पतिरादित्या देवा अधिपतय इवायं सप्तदशस्तोमो वरुणो हेतीनां प्रतिधर्मा ' इत्यादिकम, तदपि तथाविधमेव, पत्त्याः समाद्वाधसिद्धेः । पत्युश्च सप्तदश-संख्यापूरकत्वादिकमपि सर्वमेव काल्पनिकम्, निर्मलत्वात् ॥ १२ ॥

स्व॒राड॒स्युदी॑ची टिङ्मरुत॑स्ते दे॒वा अधिपतयः सोमो॑ हेतीनां प्र॑तिधृत कविशस्त्वा॒ स्तोम॑ः पृथिव्या यत निष्कैवल्य मवथमन्यथायै स्तभ्नात् वैराजं साम प्रतिष्टित्या अ॒न्तरि॑क्षि॒ ऋष॑यस्त्वा प्रथमजा देदेष दिवो मात्र॑या वरि॒म्णा प्रथन्तु विधर्ता चायमधि॑तिश्च ते व सर्व संविदाना नार्कस्य पृ॒ष्ठे स्व॒र्गे लोके यज॑मानं च सादयन्तु ॥ १३ ॥

मन्त्रार्थ - हे इष्टके! तम स्वयं विराजमान होने वाली उत्तर दिशा हो. मस्त देवता तुम्हारे पालक हैं, सोम व्याधियों के निवारक | एकविंश स्तोम तुमको पृथ्वी पर स्थापित करें, निष्केवल्य नामक शस्त्र दृढ़ता के निमित्त तुमको स्थापित करें | वैराज साम प्रतिष्ठा के निमित्त तुमको अन्तरिक्ष में दृढ़ करें । प्रथम उक्थ प्राणदेवता आकाश के विशाल परिमाण के समान तुम्हारा विस्तार करें, इष्टका को बनाने वाला और उसका पालन करने वाला भी तुम्हारा विस्तार करे, वसु आदि सभी देवता एक विचार में स्थिर होकर सुखस्वरूप लोक के ऊपर स्वर्ग लोक में यजमान को अवश्य ही प्रतिष्ठित करें ॥ १३ ॥

अथोत्तरतः । हे इष्टके, त्वं स्वराडसि । स्वैनैव राजत इति स्वराट् । मरुतो देवा अधिपतयः । सोमो हेतीनां प्रतिधर्ता । ' अभि त्वा शूर नोनुमः ' ( ऋ ० सं ० ७।३२।२२ ) इत्यादिकं निष्केवल्यं शस्त्रम् । शेषं पूर्ववत् । आध्यात्मिकोऽर्थोऽपि पूर्ववदेव योज्यः । दयानन्दस्तु – ' हे स्त्रि, यथा स्वराडुदीची दिगस्ति • तथा ते पतिर्भवतु ' इत्यादिकम्, तदपि यत्किचित्

५३

४१८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ] १५ अधिपत्यसि बृहती दिग्विश्वे॑ ते दे॒वा अधि॑तयो॒ बृह॒स्पति॑र्हेतीनां प्रतिधर्ता त्रिणवत्रय-स्त्रि॒िशौ त्वा॒ स्तोमो॑ पृथि॒व्यां श्रयतां वैश्वदेवाग्निमारु॒ते उ॒क्थे अव्य॑थायै स्तभ्नताएं शाक्ररैव॒ साम॑नी प्रतिष्ठित्या अन्तरिक्ष ऋष॑यस्त्वा प्रथमजा दे॒वेष दिवो मात्र्या वरिम्णा प्रथन्तु विधर्ता चायमधिपतिश्च ते त्या सर्वे संविदाना नार्कस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके यज॑मानं च सादयन्तु ॥ १४ ॥

मन्त्रार्थ - हे इष्टके! तुम अधिक पालन करने वाली विशाल ऊर्ध्वं विशा हो, सम्पूर्ण देवता तुम्हारे पालक हैं, बृहस्पति देवता विघ्नों और दुःखों के निवारक हैं । त्रिणव और त्रयस्त्रिश स्तोम तुम्हें पृथ्वी पर स्थापित करें, वैश्वदेव अग्निमारुत उवथ तुम्हें दृढ़ करें, शाक्वर और रेवत दोनों साम प्रतिष्ठा के निमित्त तुम्हें अन्तरिक्ष में स्थापित करें । प्रथम उत्पन्न प्राणदेवता आकाश के विशाल परिमाण के समान तुम्हारा विस्तार करें । इष्टका को बनाने वाला और उसका पालन करने वाला भी तुम्हारा विस्तार करे । इस प्रकार से वे सम्पूर्ण वसु आदि देवता एक विचार में स्थिर होकर सुखस्वरूप लोक के ऊपर स्वर्ग लोक में यजमान को अवश्य ही प्रतिष्ठित करें ॥ १४ ॥

अथ मध्ये | हे इष्टके, त्वमधिपत्नी अधिकं पालयित्री बृहती प्रोढोर्ध्वा दिगसि । त्रिणवत्रयस्त्रिशी स्तोमी त्वां पृथिव्यां श्रयताम् । वैश्वदेवाग्निमारुते उक्थे शस्त्रे अविचलनाय स्तभ्नीताम् । शाक्वररैवते सामनी अन्तरिक्षे स्थित्यं त्वां स्तभ्नीताम् । ' तत्सवितुर्वृणीमहे ' ( ऋ ० सं ० ५।८२ । १ ) इत्यादिकं वैश्वदेवं शस्त्रम् । ' वैश्वानराय पृथुपाजसा ' ( ऋ ० सं ० ३।३।१ ) इत्यादिकमाग्निमारुतं शस्त्रम् । शेषं पूर्ववत् । आध्यात्मिकोऽप्यर्थो पूर्ववदेव योज्यः । दयानन्दस्तु - ' हे स्त्रि, या त्वं बृहती अधिपत्नी सर्वासां दिशामुपरि वर्तमाना दिगिवासि तस्यास्ते पतिर्विश्वेदेवा अधिपतयः सन्ति । तद्वद्यो बृहस्पतिर्हेतीनां प्रतिधर्ता त्वा च त्रिणवस्तोमो च पृथिव्यामव्यथाये वैश्वदेवाग्निमारुते उक्थे च श्रयताम्, प्रतिष्ठित्यं शाक्वरश्वते सामनी च स्तभ्नीताम् । यथा तेऽन्तरिक्षे प्रथमजा ऋषयो देवेषु दिवो मात्रया वरिम्णा त्वां प्रथन्ते तान् मनुष्याः प्रथन्तु यथायमधिपतिविधर्ता सूर्योऽस्ति, यथा संविदाना विद्वांसोनाकस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके सादयन्ति यथा सर्वे यजमानं च सादयन्तु तथा त्वं पत्या सह वर्तेथाः ' इति, तत्तु साहसमात्रम् सर्वासां दिशामुपरि वर्तमानाया दिशोऽनिरूपणात् कीदृशं च साधम्यं तया पल्या इत्यनुक्तेश्च । केयं कस्य पत्नी, यैवं प्रशस्यते? कस्याश्चिद्विशिष्टायाः सत्त्वे वेदस्येतिहासत्वापत्तिः । सर्वासामपि तथात्वं त्वसिद्धमेव । वक्ता चात्र कः? न च विशिष्टः कश्चित् इतिहासत्वापत्तेरेव । न च सर्वस्तथाऽनुपलम्भात् । तस्याः पृथिव्यामव्यथायें त्रिणवत्रयस्त्रिशौ स्तोमो को? वैश्वदेवाग्निमारुते सामनी स्तभ्नीतामित्यादिकं सर्वम मूर्खजनप्रतारणमात्रमेव ॥ १४ ॥

अ॒यं पु॒रो हरि॑केश॒ सूर्य॑रश्म॒िस्तस्य॑ स्थग॒त्सश्च॒ रथजाश्च सेनानीग्रामण्यौ । पुज्जिकस्थला च॑क्रतुस्थ॒ला वा॑प्स॒रसो॑ द॒णव॑ः प॒शवो॑ हे॒तिः पौरु॑षेयो व॒धः प्रमे॑त॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु ते नौऽवन्तु ते नौ सृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षा॒ जम्मे॑ दध्मः ॥ १५ ॥

म ०१५ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ४१ ९ मन्त्रार्थ -पूर्व दिशा में स्थापित इष्टका रूप अग्नि कनक वर्ण के केश वाला और सूर्य के समान किरण बाला है । उस अग्नि के रथविद्या में कुशल और रथयुद्ध में कुशल सेनानायक और प्रामनायक दोनों बसन्त ऋतु हैं । रूप, लावण्य, सौभाग्य आदि गुणों की भण्डार, संकल्प और रूप आदि ज्ञान की आधारभूत अप्सरा विशा और उपदिशा रूप हैं । काटने का स्वभाव धारण करने वाले व्याघ्र आदि पशु आयुध हैं । परस्पर हनन रूप वष शस्त्र हैं । इस प्रकार के अग्नि के सभी परिचारकों को हम नमस्कार करते हैं । वे सब हमको सुख दें, वे सब हमारी रक्षा करें । जिससे हम द्वेष करते हैं और जो हमसे द्वेष करने वाले हैं, उन सबको वे दाढ़ों से चबा जाँय ॥ १५ ॥

' पुरोषमोप्योपर्ययं पुर इति पञ्चचूडाः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं यथालिङ्गम् ' ( का ० श्री ० १७।१२।२-३ ) । उपधानानन्तरं नाकसदामुपरि तूष्णीं चात्वालमृदं प्रक्षिप्य तासामुपरि सर्वदिक्षु यथालिङ्गं लिङ्गमनतिक्रम्य वर्तत इति, अर्थाद् लिङ्गको मन्त्रस्तद्दिशि तन्मन्त्रेण पञ्चचूडासंज्ञकाः पञ्चेष्टका उपदध्यादिति सूत्रार्थः । पञ्च यजूंषि लिङ्गोक्तदेवत्यानि । हरिकेशो हरयो हरितवर्णा हिरण्यवर्णाः केशाः केशसमा ज्वाला यस्यासी सुवर्णवर्णाचिः, ' हरिर्वाच्यवदाख्यातो हरित् कपिलवर्णयोः ' इति विश्वकोषात् । सूर्यरश्मिः सूर्यो रश्मिर्यस्यासी सूर्यरश्मिः । एवंभूतोऽयमष्टका रूपोऽग्निः पुरः पूर्वस्यां दिश्यवस्थापितः, तस्याग्ने रथगृत्सो रथौजाश्च सेनानीग्रामण्यौ, थे गृत्सो मेधावी कुशलो रथगृत्सः, ' गृत्सो मेधावी, गृणातेः स्तुतिकर्मण: ' ( निरु ० ९ १५ ) इति यास्कोक्तेः । रथौजा रथे ओजस्तेजो यस्यासौ रथोजाः, रथयुद्धकुशल इत्यर्थः । चकारी समुच्चयार्थी । एतन्नामको सेनानीग्रामण्यो सेनां नयतीति सेनानीः, सैन्यसंचालकः । ग्रामं नयतीति ग्रामणीः । सेनानीश्च ग्रामणीश्च सेनानीग्रामण्यौ परिचारको तो च वासन्तिकावृतू इत्यर्थः, ' वासन्तिको तावृतू ' ( श ० ८ | ६ | १ | १६ ) इति श्रुतेः। तथा पुञ्जिकस्थला च क्रतुस्थला चेत्यप्सरसो दिगुपदिनूपे यस्य परिचारिके स्तः । पुञ्जिकस्य पुञ्जीकृतस्य रूपलावण्यसौभाग्यादिगुणसमूहस्य स्थला आधारभूता । क्रतूनां सङ्कल्पानां रूपादिज्ञानानां स्थला स्थानभूता । पुञ्जिकस्य स्थलं यस्यां सा । क्रतूनां स्थलं यस्यां सेति बहुव्रीहिर्वा । दक्ष्णवो दशनशीलाः पशवो व्याघ्रादयः । हेतिरायुधम् । पौरुषेयः पुरुषसम्बन्धी वधो हननम् । प्रहेतिः प्रकृष्टमायुधं यस्मिन्नस्त्रे मुक्ते रावणसेनेव परस्परं रिपवो घ्नन्ति स पौरुषेयो वधः, ' यदन्योन्यं घ्नन्ति स पौरुषेयो वधः प्रहेतिः ' ( श ० ८/६/१/१६ ) इति श्रुतेः । यस्याग्नेरियं सामग्री, योऽयमग्नियौं च तस्य सेनानीग्रामण्यो ये चाप्सरसो ये च हेतिप्रहेती, तेभ्यः सर्वेभ्यः सर्वदा नमो नमस्कारोऽस्तु । ते सर्वे नोऽस्मान् मृडयन्तु सुखयन्तु । ते नोऽस्मानवन्तु रक्षन्तु । यं नरं वयं द्विष्मो यस्यानिष्टं चिन्तयामः, यश्च नो द्वेष्टितमेषां पूर्वोक्तानां हेतिप्रतीनां जम्भे दंष्ट्राकराले मुखे वयं दध्मः प्रक्षिपामः । ' जभि नाशने ' । जम्भयति नाशयतीति जम्भा, सा अस्मिन्नस्तीति जम्भं मुखम् । अत्र ब्राह्मणम् – ' अथ पञ्चचूडा उपदधाति । यज्ञो वै नाकसदो यज्ञ उ एव पञ्चचूडास्तद्य इमे चरवार ऋत्विजो गृहपतिपञ्चमास्ते नाकसदो होत्राः पञ्चचूडा अतिरिक्तं वै तद्यद्धोत्रा यदु वा अतिरिक्तं चूडः स तद्यत् पश्चातिरिक्तास्तस्मात् पञ्चचूडा: ' ( श ० ८ ६ | १ | ११ ) । पश्चचूडानामेष्टका उपदध्यात् । तथाह भगवान् परमर्षिः कात्यायनः - पुरीषमोप्योपर्ययं पुर इति पचचूडाः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं यथालिङ्गम् ' ( का ० श्री ० १७।१२।२-३ ) । यज्ञरूपा नाकसदः । यजमानपञ्चमेष्वृत्विक्षु यज्ञाङ्गेषु पञ्चचूडत्वं संख्यासाम्यात्, ' आत्मा वै नाकसदः प्रजा पञ्चचूडा: ' ( श ० ८ | ६ | १ | १३ ) इति श्रुतेः । दिशो वै नाकसदो दिश उ एव पञ्चचूडा: ' ( श ० ८ | ६ | १ | १४ ) इति तत्प्रपन्नः । एतद्वै देवा अबिभयुर्यद्वै न इमाल्लोकानुपरिष्टाद्रक्षा सि नाष्ट्रा न हन्युरिति त एवानेषां लोकानामुपरिशद् गोप्तृन कुर्वत य एते हेतयश्च प्रतयश्च तथैवैतद्यजमान एतानेषां

४२० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १५ लोकानामुपरिष्टाद् गोप्तृन् कुरुते य एते हेतयश्च प्रतयश्च ' ( श ० ८६ | १ | १५ ) । अग्न्यादिभिरधिष्ठिता एव हेति प्रतयो गोप्तार इति ज्ञातव्यम् । स पुरस्तादुपदधाति । अयं पुरो हरिकेश इत्यग्निर्वै पुरस्तद्यत्तमाह पुर इति प्राञ्च, ह्यग्निमुद्धरन्ति प्राचमुपचरन्त्यथ यद्धरिकेश इत्याह हरिरिव ह्यग्निः सूर्यरश्मिरिति सूर्यस्येव ह्यग्ने रश्मयस्तस्य रथगृत्सश्च रथौजाश्च सेनानीग्रामण्याविति वासन्तिको तावृतू पुञ्जिकस्थला च क्रतुस्थला चाप्सरसाविति दिक् चोपदिशा चेति ह स्माह माहित्थिः सेना च तु ते समितिश्च दक्ष्णवः पशवो हेतिः पौरुषेयो वधः प्रहेतिरिति यदन्योन्यं घ्नन्ति स पौरुषेयो वधः प्रहेतिस्तेभ्यो नमो अस्त्विति तेभ्य एव नमस्करोति ते नो मृडयन्त्विति त एवास्मे मृडयन्ति ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि तमेषां जम्भे दध्म इति यमेव द्वेष्टि यश्चैनं द्वेष्टितमेषां जम्भे दधात्यमुमेषां जम्भे दधामीति ह ब्रूयाद् यं द्विष्यात्ततो ह वस्मिन पुन रस्त्यपि तनाद्रियेत स्वयं निर्दिष्टो ह्येव स यमेवंविद् द्वेष्टि ' ( श ० ८ | ६ | १ | १६ ) | अग्निर्वै अयं पुरो हरिकेशः । हि यतोऽग्निमेव प्राञ्चमुद्धरन्ति तमेव प्राञ्चमुपचरन्ति । अथ यद्धरिकेश इत्याह तेन हरिरिवाग्निर्हरिज्ज्वाल इत्युच्यते । सूर्यरश्मिरित्यस्य सूर्यस्य रश्मय इव रश्मयो यस्येत्यर्थं उक्तो भवति । तस्याग्नेः रथगृत्सो रथयुद्धकुशलः सेनानी रथौजाश्च ग्रामणीः, तौ च वासन्तिकावृतू । तस्य पुञ्जिकस्थला क्रतुस्थला चेत्य सरसी दिक् चोपदिशा चेति समाह माहित्यिरिति । सेना च समितिश्च ते । यद्वे सेनायां समितो चर्तीयन्ते ते दक्ष्णवः पशवः अन्यत् स्पष्टम् । अध्यात्मपक्षे - हे चिदानन्दमयि परदेवते, योऽयमग्निर्हरिकेशः सूर्यरश्मिः, तस्य रथगृत्सश्च रथौजाश्च सेनानीग्रामण्या, पुञ्जिकस्थला क्रतुस्थला चेत्यप्सरसो, दक्ष्णवः पशवो हेतिः पौरुषेयो वधः प्रहेतिः, तेभ्यो नमः । यस्याग्नेरी.शं लोकोत्तरमुपकरणम्, स्वं तद्रूपासि, तद्रूपेणापि तवैवाविर्भावात् । तेनोऽवन्तु ते मृडयन्तु । यं द्विष्मो यश्च नो द्वे ' ट तमेषां जम्भे दध्मः । दया न्दस्तु – ' योऽयं पुरो हरिकेशः सूर्यरस्मिरस्ति, तस्य रथगृत्सो रथौजाश्च सेनानीग्रामण्यौ तस्य पुञ्जिकस्थला क्रतुस्थला चेत्यप्सरसो, समूहस्थाना दिक् पुञ्जिकस्थला प्रज्ञाकर्मज्ञापनोपदिक् क्रतुस्थला । अप्सु प्राणेषु सरन्त्यौ ते अप्सरसौ । ये दक्ष्णवः पशवः सन्ति तेषामुपरि हेतिर्वज्ञः पततु । यो पौरुषेयो वधः प्रहेतिरिव वर्तमानाः सन्ति तेभ्यो नमोऽस्तु । ये धार्मिका राजादयः सभ्या राजपुरुषाः सन्ति ते नोऽवन्तु । ते नो मृडयन्तु । ते वयं यं द्विष्मः, यश्च नो द्वेष्टि, तमेषां जम्भे दध्मः ' इति, तदपि यत्किचित् रश्मिमात्रस्य M जडत्वात्, तस्योपकरणत्वेन सारथिवाहनाद्यसम्भवात् । सेनापतिग्रामाध्यक्षसदृशा अन्येऽपि रश्मय इत्यादिकमपि निरर्थकं प्रलपितमेव । कथङ्कारं प्रधानदिशां पुञ्जिकस्थलात्वम्? उपदिशां च कथं प्रज्ञाकर्मज्ञापकत्वम्? प्राणेषु च कथं तयोः सरणम्? रश्मिना च तेषां कः सम्बन्ध:? हिंस्र पशूनामुपरि हेतिर्वज्ञः पतत्विति किं त्वदीयशापेन वज्रपातः? पततुशब्दश्च मन्त्रे नास्त्येब । आसां कण्डिकानां ब्राह्मणं तु पूर्वत्रास्मिन्नेवाध्याये दशमकण्डिकाव्याख्याने उपन्यस्तम्, तन्न विस्मर्तव्यम् ॥ १५ ॥

अ॒यं द॑क्षि॑णा वि॒श्वक॑र्मा॒ तस्य॑ रथस्व॒नश्च॒ रथे॑चित्रच सेनानीग्रामण्यौ । मेनका च ' सहज॒न्या वा॑प्स॒रसो॑ यातु॒धाना॑ ह॒तो रथा॑सि॒ प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु ते नो॑वन्तु ते नों डयन्तु तेयं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां जम्भै दध्मः ॥ १६ ॥

७

म ० १६ १ वेदार्थ पारिजात भाष्य सहिता ४२१ मन्त्रार्थ- - यह दक्षिण दिशा में स्थापित इष्टका सकल कर्मकर्ता वायु का रूप है । रथ में स्थित हो शब्द करने वाला और रथ के ऊपर चित्र के समान स्थित हो नगर का शासन करने वाला सेनापति और नगररक्षक ग्रीष्म ऋतु यही है । सबके माननीय सर्वसाधारण के साथ रहने वालो ये दो अप्सराएँ हैं, राक्षसों का अवान्तर के निमित्त नमस्कार हो । वे सब जातिभेद शस्त्र है, अतिक्रूर राक्षस शस्त्र है, इस प्रकार वायु के सम्पूर्ण परिचारकों हमको सुख दें, वे सब हमारी रक्षा करें । जिससे हम द्वेष करते हैं और जो हमसे द्वेष करने वाले हैं, उनको हम इनकी दाढों के बीच डालते हैं ॥ १६ ॥

अथ दक्षिणतः । इष्टके, अयं दक्षिणा, दक्षिणस्यां दिशीति दक्षिणा, ' दक्षिणादाच ' ( पा ० सू ० ५ | ३ | ३६ ) इति सप्तम्यन्ताद् दक्षिणाशब्दाद् आचिप्रत्यये रूपम् । विश्वकर्मा विश्वं सर्वं कर्म यस्यासौ विश्वकर्मा, विश्वं करोतीति वा विश्वकर्मा, विश्वस्य रचयिता वायुः, ' अयं वै वायुविश्वकर्मा ' ( श ० ८२६ १११७ ) इति श्रुतेः । तस्य वायोः, रथस्वनो रथे स्थितः स्वनति शूरशब्दं करोतीति शूरोचितं निनदतीति रथस्वनः सेनानीः । रथेचित्रो रथे स्थितः सन् चित्र आश्चर्यकारी ग्रामणीः । हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम् ' ( पा ० सू०६।३।९ ) सह स्थिता इति, अप्सरसां इति सप्तम्या अलुक् । तस्य मेनका मानयन्त्येनामिति, सहजन्या जनैः सर्वैः सर्वसाधारणत्वात् एते अप्सरसो परिचारिके । यातुधाना इति रक्षसामवान्तरजातिभेदः, हेतिः क्रूरा यातु-धानास्तीक्ष्णहेतिरूपाः, अतिक्रूराणि रक्षांस्यति तीक्ष्णप्रहेतिस्वरूपाणि । यस्य वायोरिदं सर्वं वैभवं त्वं तद्रूपासि । अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम् । अत्र ब्राह्मणम् -'अथ दक्षिणतः । अयं दक्षिणा विश्वकर्मेत्ययं वै वायुविश्वकर्मा योग्यं पवत एष हीद, सर्वं करोति तद्यत्तमाह दक्षिणेति तस्मादेष दक्षिणैव भूयिष्ठं वाति तस्य रथस्वनश्च रथेचित्रश्च सेनानीग्रामण्या-विति ग्रैष्मी तावृतू मेनका च सहजन्या चाप्सरसाविति दिक् चोपदिशा चेति ह स्माह माहित्थिरिमे तु ते द्यावा-पृथिवी यातुधाना तो रक्षा सि प्रतिस्तेभ्यो नमो अस्त्विति तस्योक्तो बन्धुः ' ( श ० ८ | ६ | १ | १७ ) । द्यौर्मेनका पृथिवी सहजन्येति । स्पष्टमितरत् । अध्यात्मपक्षे - हे परदेवते, अयं दक्षिणा दक्षिणस्यां दिशि वर्तमानो विश्वकर्मा वायुः । तस्य रथस्वनो रथेचित्रश्च सेनानीग्रामण्यौ । इत्यादि पूर्ववद् व्याख्येयम् । यस्येदृशं वैभवं त्वं तद्रूपासि । अन्यत् पूर्ववत् । --दयानन्दस्तु – ' हे मनुष्याः, यया योऽयं विश्वकर्मा वायुर्दक्षिणा वाति, तस्य वायो रथस्वनश्च रथस्य स्वनः शब्द इव स्वनो यस्य सः । रथे रमणीये चित्रा चित्राण्याश्चर्यरूपाणि चिह्नानि यस्य सः । सेनानी -ग्रामण्याविव वर्तमानौ । यया मन्यते सा मेनका । सहजन्या सहोत्पन्ना अप्सरसी वर्तते । ये यातुधानाः सन्ति तेषामुपरि हेतिः पततु । रक्षांसि दुष्टकर्मकारिणस्तेषामुपरि प्रहेतिः । तेभ्यो नमो वज्रोऽस्तु । शिक्षका न्याया-धीशास्ते नोऽवन्तु ' इत्यादिकम्, तदप्यसङ्गतमेव, निर्मूलत्वात् रथस्वनरथेचित्रयोरनिरूपणात् । मेनका सहजन्या चान्तरिक्षे वर्तमानाः किरणा उक्ताः, किरणानां च जाड्यमेव । तथा च यया मन्यते सा मेनकेति व्युत्पत्तिविरुध्येत । न च किरणानां रथस्वनत्वम् तथाऽननुभवात् । न च रमणीये रथे चिह्नयुक्तान्याश्चर्यमयानि कार्याणि दृश्यन्ते न वा मनुष्याणां प्रार्थनामात्रेण प्रजापीडकेषु दुष्टेषु वा हेतिप्रहेतिपातो दृश्यते । वज्रोऽपि न तेषु पतति । ताभ्यामेव तन्निराकरणोपपत्तो नम इत्यस्य वज्रार्थताकल्पनापि निरर्थिव । न च मनुष्येच्छा-मात्रेण वज्रपातो भवति । राज्ञा दण्डपातने तु न प्रार्थनापेक्षा, तत्प्रवृत्तेः संविधानाबीनत्वात् । पूर्वं नम इत्यस्य

४२२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ] १५ प्रम्लोच॑न्ती अय॑ प॒श्वाद्वि॒श्वव्य॑चा॒स्तस्य॒ रव॑त्रोत॒श्चास॑मरथश्च सेनानीग्रामण्यौ । चानुम्लोच॑न्ती चाप्स॒रसो॑ व्या॒घ्रा हे॒तिः सर्पाः प्रमे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ ते नो॑ौ मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्वं॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां जम्भै दध्मः ॥ १७ ॥

मन्त्रार्थ - यह पश्चिम दिशा में स्थापित इष्टका सारे विश्व के प्रकाशक आदित्य का रूप है । उसका रथयुद्ध में वान् शूर और अनुपम रथी सेनापति और प्रामप्रधान वर्षा ऋतु है । अपने वेशविन्यास आदि के द्वारा सर्वसाधारण का मन हरने में समर्थ और एक बार मुग्ध होकर क्लेश पाने वाले व्यक्ति को फिर मोह में डालने वाली दो अप्सराएँ हैं । ध्याघ्र जीव शस्त्र है । सर्प तीक्ष्ण शस्त्र है । इस प्रकार आदित्य के इन समस्त परिचारकों को हम नमन करते हैं । वे सब हमको सुख वें, वे सब हमारी रक्षा करें । जिससे हम द्वेष करते हैं और जो हमसे द्वेष करने वाले हैं, उन सबको हम इनकी बाढ़ों के बीच डालते हैं ॥ १७ । अथ पश्चात् । पश्चात् पश्चिमदेशे । अपरस्मिन् प्रदेशे इत्यर्थेऽपरशब्दस्य पश्चभावः, आतिश्च प्रत्ययः ' पश्चात् ' ( पा ० सू ० ५।३।३२ ) इति सूत्रेण निपात्यते । अयमादित्यो विश्वव्यचा विश्वं सवं विचति, उदयेन सम्भावयति, व्याप्नोतीति । असुन् । पश्चिमायां स्पष्टं दृश्यत इति पश्चात् । तस्य आदित्यस्य रथप्रोतो रथे स्थितः प्रोत इव स्थिरः, असमरथोऽसमोऽन्ये रथैरतुल्यो रथो यस्यासो, तावेतौ सेनानीग्रामण्यो । तो च वार्षिकावृतू वार्षिको मासौ । प्रम्लोचन्ती प्रम्लोचति नरं प्रत्यात्मानं दर्शयतीति, अनुम्लोचन्ती अनु वारं वारं म्लोचतीत्यनुम्लोचन्ती, ते एते अप्सरसो । व्याघ्राः प्रसिद्धा हेतिः, सर्पाः प्रहेतिः । सर्वमेतद्यस्य वैभवं हे इष्टके, त्वं तद्रूपासि । तेभ्यो नमोऽस्तु । इत्यादि पूर्ववद् व्याख्येयम् । अत्र ब्राह्मणम् --- ' अथ पश्चात् । अयं पश्चाद्विश्वव्यचा इत्यसो वा आदित्यो विश्वव्यचा यदा ह्येवैष उदेत्यथेद, सर्वं व्यचो भवति तद्यत्तमाह पश्चादिति तस्मादेतं प्रत्यचमेव यन्तं पश्यन्ति तस्य रथप्रोतश्चा-समरथश्च सेनानीग्रामण्याविति वार्षिको तावृतू प्रम्लोचन्ती चानुम्लोचन्ती चाप्सरसाविति दिक चोपदिशा चेति ह स्माह माहित्थिरहोरात्रे तु ते ते हि प्रम्लोचतोऽनुचम्लोचतो व्याघ्रा हेतिः सर्पाः प्रहेतिरिति व्याघ्रा हैवात्र हेतिः सर्पाः प्रहेतिस्तेभ्यो नमो अस्त्विति तस्योक्तो बन्धुः ' ( श ० ८ | ६ | १ | १८ ) । एतदनुसृत्यैव पूर्वोक्तं व्याख्यानम् । अहरेव प्रम्लोचन्ती रात्रिरेवानुम्लोचन्ती । अध्यात्ममपि पूर्ववदेव । दयानन्दस्तु – ' हे मनुष्याः, यथायं विश्वव्यचा अस्ति विद्युद्रूपोऽग्निरस्ति, तस्य सेनानीग्रामण्याविव रथप्रोतश्चासमरथश्च प्रम्लोचन्ती चानुम्लोचन्ती चाप्सरसौ स्तः । यथा हेतिः प्रहेतिः सर्पा व्याघ्राश्च सन्ति, तेभ्यो नमोऽस्तु ' इति, तदपि यस्किचित् कल्पनामात्र प्रसूतत्वात्, अत एव निर्मूलत्वाच्च ॥ १७ ॥

अ॒यम॑त्त॒रात् सं॒यव॑स॒स्तस्य॒ तार्य॒श्वारि॑ष्टनेमिश्च सेनानीग्राम॒ण्यौ । वि॒श्वाच च घृ॒ताची चाप्स॒रसा॒ावापो॑ हे॒तिर्वात॒ः प्रहे॑ति॒स्तेभ्यो॒ नमो॑ अस्तु ते नो॑ज्वन्तु॒ ते नो॑ मृडयन्तु॒ ते यं द्वि॒ष्मो यश्वं॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षां जम्भै दध्मः ॥ १८ ॥

म ० १८-१९ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ४२३ मन्त्रार्थ- - उत्तर दिशा में स्थापित इष्टका धन से प्राप्त होने वाला यज्ञ है । उसका अन्तरिक्ष में तीक्ष्ण पक्ष रूपी आयुषों का विस्तार करने वाला और अरिष्टनाशक अप्रतिहत आयुध बाला सेनानी और ग्रामपालक शरद् ऋतु है । घृताची और विश्वाची नामक दो अप्सराएँ हैं । जल शस्त्र है और पवन तीक्ष्ण शस्त्र है । इस प्रकार के यज्ञ के सभी परिचारकों का हम नमन करते हैं । वे सब हमको सुख दें । वे सब हमारी रक्षा करें । जिनसे हम द्वेष करते हैं और जो हमसे द्वेष करने वाले हैं, उन सबको हम इनकी दाढ़ों के बीच छोड़ते हैं ॥ १८ ॥

अथोत्तरतः । उत्तराद् उत्तरस्मिन्निति । ' उत्तराधरदक्षिणादातिः ' ( पा ० सू ० ५ | ३ | ३४ ) इति सप्तमी -प्रधानेऽर्थे आतिः प्रत्ययः । अयम् उत्तरत उत्तरस्यां दिशि संयद्वसुः सम्यग् यन्ति गच्छन्ति वसुने धनार्थं यं प्रति स यज्ञः । यज्ञं गतेभ्यो हि दानमावश्यकम् । यज्ञस्योत्तरोपचारत्वाद् उत्तराद् यज्ञः । तस्य तार्क्ष्यस्तीक्ष्णेऽन्तरिक्षे क्षिपति पक्षाविति तार्क्ष्यः, अरिष्टनेमिः अरिष्टा अनुपहिंसिता नेमिरायुधं यस्यासौ, एतन्नामको सेनानीग्रामण्यो । तौ च शारदावृतू शरत्सम्बन्धिनो मासो । विश्वाची विश्वं सर्वं प्रति अवति या सा, सर्वसाधारणत्वात् । घृताची घृतमति भुङ्क्त इति तथोक्ता । घृतं ह्यप्सरसामन्नम्, ' घृतस्य स्तोकं सकृदह्न आश्नाम् ' ( ऋ ० सं ० १० | ९ ५।१६ ) इत्युर्वशीवचनात् । आपः अपां समूहः, ' तस्य समूह: ' ( पा ० सू ० ४/२/३७ ) इत्यण्प्रत्ययः, हेतिः । वातः प्रहेतिः । तेभ्यो नमोऽस्त्वित्यादि पूर्ववत् । • अत्र ब्राह्मणम् -'अथोत्तरतः । अयमुत्तरात् संयद्वसुरिति यज्ञो वा उत्तराद् यत्तमाहोत्तरादित्युत्तरत उपचारो हि यज्ञोऽथ यत्संयद्वसुरित्याह यज्ञ हि संयन्तीतीदं वस्विति तस्य ताक्ष्यंश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीग्रामण्याविति शारदौ तावृतू विश्वाची च घृताची चाप्सरसाविति दिक् चोपदिशा चेति स्माह माहित्थिर्वेदिश्च त स्रुक च वेदिरेव विश्वाची सुग्घृताच्यापो हेतिर्वातः प्रहेतिरित्यापो हैवात्र हेतिर्वातः प्रहेतिरतो ह्येवोष्णो वात्यतः शीतस्तेभ्यो नमो अस्त्विति तस्योक्तो बन्धुः ' ( श ० ८ | ६ | १ | १ ९ ) । संयद्वसुर्यज्ञः । यतो यज्ञस्योत्तरतोऽयमुपचारो यद् यज्ञमागतेभ्यो दानमावश्यकम् । तस्मात् संयन्ति वसुने जना यं सोऽयं यज्ञः संयद्वसुः । तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीग्रामण्यो । तोच शारदी मासावेव । विश्वाची च घृताची च अप्सरसो । ते च दिगुपदिपे । वेदिरेव विश्वाची स्रुघृताचो । सा हि स्पष्टं घृतमवतीति । अतो दक्षिणत उष्णो वायुर्वाति, उत्तरतः शीतो वायुग्रष्मर्तावपि । तस्मादापो हेतिर्वायुः प्रहेतिरिति । अध्यात्मपक्षे - हे परदेवते, संयद्वसुर्यज्ञः, तस्य ताक्ष्यंश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीग्रामण्यो, सर्वमेतद्यस्य वैभवं स्वं तद्रूपासि । तेभ्यस्वद्रूपेभ्यो नम इत्यादि पूर्ववदूहनीयम् । दयानन्दस्तु – ' हे मनुष्याः यथायमुत्तरात् संयद्वसुरिव शरदृतुरस्ति, तस्य सेनानीग्रामण्याविव ताक्ष्यं -वारिष्टनेमिश्च विश्वाची घृताची चाप्सरसौ स्तः । यथापो हेतिरिव वर्तिका वातः प्रहेतिरिवानन्दप्रदो भवति, तं ये युक्त्या सेवन्ते तेभ्यो नमो अस्तु ते नोऽवन्तु इत्यादिकम् ' तदपि विसङ्गतमेव, श्रुतिविरोधात् । उक्तरीत्या श्रुत्या यज्ञ एव संयद्वसुरुक्तः । शारदावृतू तस्य सेनानीग्रामण्यावुक्तौ । न च सङ्गतिकरणाद्धेतोः शरदेव यज्ञ इति वाच्यम्, तथात्वे वसन्तादेरपि यज्ञत्वापत्तेः । तथैव वेदिरेव विश्वाची स्रुग् घृताची चोक्तेति तद्विरुद्धकल्पना निर्मूलं ॥ १८ ॥

अ॒यमुपर्युर्वाग्व॑सु॒स्तस्य॑ सेन॒जिच्च ' सुषेण॑श्च सेनानीग्राम॒ज्या॑व॒र्वशी॑ च पूर्वचि॑ित्तिश्चाप्स॒रस-वव॒स्फूर्ज॑न् हे॒ति॑िवि॒द्युत् ब्र॑हे॑ति॒स्तेभ्यो॒ 9 नमो॑ अस्तु ते नो॑ऽवन्तु ते f नो॑ मृडयन्तु ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमेषां जम्भै दध्मः ॥ १ ९ ॥

४२४ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ] १५ वाले और सुन्दर मन्त्रार्थ - यह मध्य दिशा में वर्तमान इष्टका पर्जन्य का रूप है । उसके सेना को अप्सराएँ जीतने सब पुरुषों का संन्य वाले सेनापति और ग्रामपालक हेमन्त ऋतु है, उर्वशी और पूर्वचिति नामक दो शस्त्र है । इस प्रकार के पम्य के सभी मन हरने वाली हैं । भयजनक वज्र का शब्द शस्त्र और बिजली तीक्ष्ण । जिनसे हम द्वेष करते हैं परिचारकों को हम नमस्कार करते हैं । वे सब हमको सुख दें, वे सब हमारी रक्षा करें हैं ॥ १ ९ ॥ और जो हमसे द्वेष करने वाले हैं, उन सबको चबा जाने के लिये हम इनकी दाढों के बीच छोड़ते इत्यर्थे अथ मध्ये । अयं पर्जन्य उपरि ऊधवंदेशे ' उपर्युपरिष्टात् ' ( पा ० सू ० ५।३।३१ प्रजाभ्यो ) जलं इत्यध्वदेशे ददातीत्यर्थः । उपरोति निपातितः । अर्वाग अधोमुखं यष्टुस धनं जलरूपं यस्मादसावर्वाग्विस्ः, अधः ( पा ० ० ६ ३ ६३ ) इति तस्य जनस्य सेनजित सेनां जयतीति तथोक्त: । ' ङघापोः संज्ञाछन्दसोर्बहलम् ' ततो णत्वम् । ह्रस्वः । सुषेण: सष्ठ सेना यस्यासौ सुषेण:, ' पूर्वपदात् ' ( पा ० सू ० ८ | ३ | १०६ यस्याः ) इति सा षत्वम उर्वशी ,, पूर्वचित्तिश्च तौ सेनानीग्रामण्यो । तौ च हैमन्तिकावत् । उर्वशी उरुः पथः कामो वशो परिचारिके । अथवा पूर्व पंसां चित्तं रूपातिशयात पूर्वमेव पुंसां चित्तम्पतीति पूर्वचितिः, एते अप्सरसौ तस्य वज्रनिर्घोषं कुर्वन्, सौभाग्यातिशयात् तामभ्युपैतीति पूर्वचित्तिः, एते अप्सरसो दिगुपदिपे । अवस्फूर्जन् स्फूर्जतिर्वज्रनिर्घोषे पर्जन्यो हेतिः, विद्यत् तडित प्रहेतिः । शेषं पूर्ववत् । हि पर्जन्योऽथ अत्र ब्राह्मणम् -- ' अथ मध्ये । अयम्पर्यर्वाग्वरिति पर्जन्यो वा उपरि तद्यत्तमाहोपरीत्युपरि सेनानीग्रामण्याविति यदग्वरित्याहातो हार्वाग्वस् वृष्टिरन्नं प्रजाभ्यः प्रदीयते तस्य सेनजिच्च सुषेणश्च माहित्थिराहृतिश्च तु ते हैमन्तिको तावनु उर्वशी च पूर्वचित्तिश्चाप्सरसाविति दिकू चोपदिशा चेति ह स्माह नमो अस्त्विति तस्योक्तो दक्षिणा चावस्फूर्जंन् हेतिविद्यत् प्रहेतिरित्यवस्फूर्जन हैवात्र हेतिविद्यत् प्रहेतिस्तेभ्यो यास्ताः प्रजा बन्धुः ' ( श ० ८ | ६ | १ | २० ) । ' एने वै ते हेतयश्च । यांस्तद्देवा एषां लोकानामुपरिष्टाद् गोप्तृनकुर्वताथ सह सेनानीग्रामयोऽथ यत्तन्मिथुनमेतास्ता अप्सरसः सर्व एव तद्देवाः कृत्स्ना भूत्वा सह प्रजया मिथुनेनैतस्मिन्नाके स्वर्गे लोकेऽसीदंस्तथैवैतद्यजमानः सर्व एव कृत्स्नो भूत्वा सह प्रजया सह मिथुनेनैतस्मिन्ना के स्वर्गे लोके सोदति ' ( श ० ८ । ६ । १ । २१ ) । सुस्पष्टः कण्डिकार्थः । अध्यात्मपक्षे - हे परदेवते, यस्यार्वाग्वसोरोदृशं वैभवं त्वं तद्रूपासि । सुषेणश्च सेनानी-दयानन्दस्तु - ' हे मनुष्याः, अयमुपरि वर्तमानोऽर्वाग्वसुर्हेमन्तर्तुरस्ति अश्नाति , तस्य यया सेनजिच्च सेति दीप्तिः, पूर्वा प्रथमा ग्रामण्याविव मार्गशीर्ष पौष मासी ' इति, तदपि श्रुतिविरुद्धमेव । उरु बहु ९ ॥ चितिः संज्ञानं यस्याः सा चाप्सरसावित्यप्यसाम्प्रतम्, श्रुतौ दिगुपनूपत्वोक्तेः ॥ १

मन्त्रार्थ -- यह अग्नि स्वर्गलोक का सिर के समान प्रधान और बैल के कन्धे के महान् कारण है । सूर्य रूप से प्रकाश देने के कारण यह पृथ्वी का पालक है । यह जल है के, है । अर्थात् द्युलोक से गिरते हुए वर्षा के जल को यह अन्न आदि के पकाने की शक्ति देता वर्षा को उत्पन्न करता है ॥ २० ॥

समान उन्नत, जगत् का सार भाग को पुष्ट करता अथवा आहुति के फल से ' छन्दस्यास्तिस्रस्तिस्रोऽनुकान्तेषु पुरस्ताद् गायत्रीरग्निर्मूर्धेति प्रत्यृचम् ' ( का ० पद्यानूके श्रो ०, तामभितो १७/२/४ ) द्वे । वक्ष्यमाणा गायत्र्याद्याश्छन्दस्या एकैकस्मिन् स्थाने तिस्र उपदध्यात् । तासां मध्यमा