वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ५ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 81–90

मन्त्रः ३६ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसंहिता नि होता॑ होतृ॒षद॑ने॒ विदा॒नस्त्वे॒षो दीदि॒वाँ अ॑सदत् सु॒दक्षः । II अदब्धव्रत्तप्रमतिर्वसिष्ठः सहस्रम्भरः शुचिजिह्वो अग्निः ॥ ३६ ॥

म्द , दीप्तिमान्, गमनशील, कुशल, मन्त्रार्थ - - देवताओं का आह्वान करने वाले अपने अधिकार का पोषण को जानने करने वाले वाले और अतिपवित्र जिह्वा वाले सिद्धकर्मा, अति उत्कृष्ट बुद्धि वाले, पृथ्वी के हजारों भली निवासियों प्रकार उपविष्ट हुए ॥ ३६ ॥

अग्निदेव होमनिष्पादक उत्तरवेदी रूप योग्य स्थान में यस्मिंस्तद् होतृषदनं तस्मिन्, होम-आग्नेयी त्रिष्टुप् गृत्समददृष्टा । अग्निः होतृषदने होता सीदति नीत्युपसर्गस्य असददिति क्रियया सम्बन्धः । निष्पादके योग्ये उत्तरवेदिरूपे न्यसदत् न्यसीदत् । व्यवहितस्यापि । विदानः स्वाधिकारं कर्तव्यं च जानानः । त्वेषो निषण्ण इति यावत् । कीदृशोऽग्निः? होता देवानामाह्वाता ' नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ' ( पा ० सू ० ३।१।१३४ ) दीप्तिमान्, त्वेषतीति त्वेषः । ' त्विष दीप्ती ' इत्यस्मात् देदीप्यमानः । ' दिवु क्रीडादी ' इत्यस्मात् क्वसो ' तुजादीनां इति पचादित्वादचि त्वेष इति रूपम् । दीदिवान् ' लोपो व्योर्वलि ' ( पा ० सू ० ६ १/६६ ) इति वकारलोपे दीर्घोऽभ्यासस्य ' ( पा ० सू ० ६ । १७ ) इत्यभ्यास दीर्घत्वे क्षिप्रकारी सुकुशलः । अदब्धव्रत प्रमतिः अदब्धमनु-रूपम् । होतृधिष्ण्यादौ गमनादिना क्रीडाशीलः । सुदक्षः मतिर्यस्यासौ साधु प्रमतिः, अदब्धव्रतश्चासौ प्रमतिश्चेति अदब्धव्रत-पहिसितं व्रतं कर्म यस्यासा अदब्धव्रतः प्रकृष्टा वस्ता वसिष्ठः वस्तृतमः । ' तुरिष्ठेमेयःसु ' ( पा ० सू ० प्रमतिः । वसिष्ठ वसति स्वमर्यादायामिति वस्ता, अतिशयेन बिभर्तीति सहस्रम्भरः । शुचिजिह्नः शुचिः ६ । ४ । १५४ ) इतीष्ठनि परे तृचो लोपः । सहस्रम्भरः सहस्रं । सर्वजनं योऽयं नानादेबत्यानि हवींष्यभ्यवहरन्नप्युच्छिष्टं न शुद्धा हवनयोग्या जिह्वा ज्वाला यस्य स शुचिजिह्वः होता कृष्णाजिन होतृषदनम् ' ( श ० ६ | ४ | २ | ७ ) इति करोति सः । यद्वा होतृषदने कृष्णाजिने निषण्णः, ' अग्निर्वे दाता सुदक्षः सुबलः । अदब्धव्रतनमतिः अदब्धव्रतेऽनुप-श्रुतेः । विदानः स्थानाभिज्ञः । दीदिवान देवेभ्यो हविषां वासयिता वसुमत्तमः । सहस्रम्भरः सहस्रसंख्याकानि हिंसिते कर्मणि प्रकृष्टा मतिर्यस्य सः । वसिष्ठोऽतिशयेन ' ( श ० ६ | ४ | २ | ७ ) | यद्वा सहस्रधा व्यवह्रियमाणः, हवींषि बिर्भात पोषयतीति । यद्वा सर्वम्भर ' सर्वं वै सहस्रम् ( ऐ ० ब्रा ० ३१४ ), ' एष ह वा अस्य स्वः ' तथा चैतरेयके - ' अथ यदेनमेकं सन्तं बहुधा विहरन्ति ' ( ऐ ० ब्रा ० १।१६ ) इति । होता कृष्णाजिन होतृषदनं विदान इति तत्र ब्राह्मणम् निहोता होतृषदने विदान इत्यग्निर्वे त्वेषो दीप्यमानोऽसदत् सुदक्ष इत्येतददव्धव्रतप्रमतिर्वसिष्ठ विद्वानित्येतत् त्वेषो दीदिवा ७२ ॥ सत् सुदक्ष इति सर्वं वै सहस्र, सर्वम्भरः शुचि-इत्यदब्धव्रत प्रमतिर्ह्येष वसिष्ठ सहस्रम्भरः शुचिजिह्वोऽग्निरिति बन्धुः ' ( श ० ६ । ४ । २७ ) । मन्त्रं प्रतिपदमनूद्य जिह्वोऽग्निरित्येतद् द्वाभ्यामाभ्यां विभ्यां तस्योक्तो व्याचष्टे - अग्नि होतेति । रामः परमात्मा अग्निहोत्रादि-अध्यात्मपक्षे — अयमग्निः रावणादिराक्षस कुलधूमकेतुर्मर्यादा नि - असदत् पुरुषोत्तमो निषण्णः । कीदृश? विदानः स्वकीयं क्रियाशीलो देवानामाह्वाता वा होतृवदने उत्तरवेद्यां त्वेषः स्वप्रकाशपरब्रह्मात्मना दीप्यमानो प्रत्यक्चैतन्याभिन्नं पारमार्थिक ब्रह्मरूपं जानानो लोकसंग्रहचिकीर्षया अदब्धव्रतप्रमतिः अदब्धे अनुपहिंसिते व्रते प्रकृष्टा दीदिवान् देवेभ्यो हविषां दाता सुदक्षः सुकुशलः सुबलो प्रमतिश्चेति वा, प्रकृष्टा सर्वविषया मतिर्यस्य सः प्रमति: मतिर्यस्य सः । अथवा अदब्धव्रतोऽनुपहिंसितकर्मा चासौ सहस्रम्भरः सर्वपालकः परमेश्वरः । शुचिजिह्वः सर्वज्ञः । रावणादिभिरुत्सन्नगृहाणामिन्द्रादिदेवानां वासयितृतमः शुचिः पवित्रा जिह्वा वेदलक्षणा वाग् यस्य सः ।

४६ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ११ दयानन्दस्तु --- ' यद्यग्निः पावक इव नरो मनुष्यजन्म प्राप्य होतृषदने दातॄणां विदुषां स्थाने दीदिवान् ध व्यवहारं चिकीर्षुः त्वेषः शुभगुणैर्दीप्यमानः, विदानो विविदिषुः सन् शुचिजिह्नः शुचिः पवित्रा सत्यभाषणेम जिह्वा वाग्यस्य सः सुदक्षः सुष्ठु दक्षो बलं यस्य सः । अदब्धव्रतप्रमतिः अदब्धैरहिंसनीय व्रतैर्धर्माचरणैः प्रकृष्टा मतिर्यस्य सः । वसिष्ठः अतिशयेन वसिता । सहस्रम्भरः सहस्रमसंख्यं शुभगुणसमूहं बिर्भात यः सः । होता शुभ गुणग्रहीता सततं न्यसदत् सीदेत्तर्हि समग्रसुखं प्राप्नुयात् ' इति, तदपि न युक्तम्, अध्याहारव्यत्ययादि-संश्रयणात् । ' यदि नरो मनुष्यजन्म प्राप्य तर्हि समग्रं सुखं प्राप्नुयात् ' इत्यादीनामर्थानामुत्सूत्रत्वात् । विदान इत्यत्र आदादिकाद् ' विद् ज्ञाने ' इति धातोर्लट: स्थाने व्यत्ययेन शानच् अद्युदात्तस्वरश्च । यत्तु केनचिद्दयानन्दीयेनोक्तम्- ' पूङयजो: शानन् ' ( वा ० सू ० ३ २ १२८ ) इत्यनेन विधीयमानः शाननुप्रत्ययोत्र भवति, अत एव नित्त्वाद् आद्युदात्तता लभ्यते । अन्यथा शानचि चित्त्वाद् अन्तोदात्तता स्यात् । यद्यपि पूयजिभ्यामेवानेन सूत्रेण शानन विधीयते, तथाप्ययमन्येभ्योऽपि भवतीत्येतत्सूत्रसामर्थ्यलभ्येन वचनेनात्रापि तत्सिद्धिः । यदि पवमानयजमानशब्दावेव साधनीयौ स्याताम् तर्हि शानचैव तो प्रसाध्यौ । अत्र रूपे स्वरे च भेदो नाशङ्कनीयः, ' तास्यनुदात्तेत्... ' ( पा ० सू ० ६ । १ । १८६ ) इति शानचोऽनुदात्तत्वे शपश्च पित्वादनुदात्तत्वे इष्टस्वरसिद्धेर्निराबाधात् । अतश्चोक्तसूत्रं व्यर्थीय ज्ञापयति यदयमन्येभ्योऽपि भवतीति, तदिदं न युक्तम्, यतो हि शानचि कृते पवते यजत इति लडन्तं रूपद्वयं न स्यात्, शानचा बाधात् । न च ' वा सरूपोऽस्त्रियाम् ' ( पा ० सू ० ३ १ | ९ ४ ) इति वा सरूपविधिना विकल्पेन बाधः स्यादिति शङ्क्यम्, लादेशेषु वा सरूपविधिर्नास्तीति परिभाषणात् । शाननि तुक्तं रूपद्वयमपि निर्बाधं भवत्येव । किञ्च यद्युक्तज्ञापने सूत्रकृतोऽभिरुचिः स्यात्तदा ' पूङ: शानन् ' इत्येव वदेद् भगवान् सूत्रकारः, तथा उक्तवचनेनैव यजि गृह्णीयात् । अतश्छान्दसत्वेन व्यत्यय-व्यवस्थयैव निर्वाहः कार्यः । ३६ ॥ सदस्य महाँ अ॑सि॒ शोच॑स्व विधूमम॑ग्ने अरु॒षं मि॑ियेध्य सृज प्रश॑स्त॒ ८

मन्त्रार्थ हे यज्ञ के उपयोगी श्रेष्ठ अग्निदेव, तुम देवगण को बहुत प्रिय हो । इस कृष्णाजिन पर बिछाये पुष्करपणं पर स्थित हो जाओ, होता आदि से उपस्थापित होकर प्रदीप्त हो आहुति प्राप्ति से दर्शनीय होकर सघन घूम को छोड़ो ॥ ३७ ॥

आग्नेयी बृहती प्रस्कण्वदृष्टा । तृतीयो द्वादशार्णोऽन्येऽष्टर्णाः पादा यस्याः सा बृहती । हे मियेध्य हे मेध्य, छान्दसोऽपकर्षः, अर्थाद् मकारैकारयोर्मध्ये इयागमश्छान्दसः । मेधो यज्ञस्तमर्हतीति मेध्यस्तत्सम्बुद्धौ । हे प्रशस्त उत्कृष्ट अग्ने प्रकर्षेण स्तुत इति वा, मृद्रूप अग्ने! संसीदस्व सङ्गत्य पुष्करपर्णे सीदस्व उपविश, सम्यग् बीजात्मनाऽवतिष्ठस्व । यस्त्वं महान् असि अनेक क्रतुहेतुत्वात् स त्वं शोचस्व दीप्यस्व । यतस्त्वं देववीतमः, अतिशयेन देवानामाप्यापिता । देवान् वेति तर्पयतीति देववीः, अतिशयेन देववीरिति देववीतमः । ' वी गत्यादी ' क्विप् । दर्शतं दर्शनीयमाहुतिपरिणामभूतम् । अरुषमरोषणम्, अत्युग्रमरोचमानं वा धूमं विसृज विमुञ्ज । वीत्युपसर्गस्य सृजेति क्रियया सम्बन्धः, ' इतो वा अयमूर्ध्व रेतः सिति धूम १७ सामुत्र वृष्टिर्भवति ' ( श ०७४ / २ / २२ ) इति श्रुतेः ।

मन्त्रः ३७-३८ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ४७ तत्र ब्राह्मणम् -'अथैषा बृहत्युत्तमा भवति । बृहतीं वा एष सवितोऽभिसम्पद्यते यादृग्वै योनौ रेतः सिच्यते तादृग्जायते तद्यदेतामत्र बृहतीं करोति तस्मादेव सचितो बृहतीमभिसम्पद्यते ' ( श ० ६ | ४ | २१८ ) । षष्ठी मृ विधातुं तद्गतं बृहतीच्छन्दः प्रशंसति अथैषा वृहतीति । सतिः अग्निः बृहतीमभिसम्पद्यते सम्पत्त्यक्षरसंख्याको भवति । बृहती सम्पत्तिप्रकारस्तु - संवत्सररूपोऽग्निः प्रागुक्तः । तत्र संवत्सरे द्वादश पौर्णमास्यः, द्वादश कृष्णाष्टम्यः, द्वादशामावास्याः ताः षट्त्रिंशत् संवत्सरे धार्यमाणेऽग्नौ सम्पद्यन्ते । बृहत्यपि षट्त्रिंशदक्षरे ति तत्साम्यमिति सायणाचार्य: । ' स ७ सीदस्व महाँ २॥ असीतीदमेवैतद्वेतः सिक्त. स ७ सादयति तस्माद्योनो रेतः सिक्त सीदति शोचस्व देववीतम इति दीप्यस्व देववीतम इत्येतद्विधूममग्ने अरुषं मियेध्य सृज प्रशस्त दर्शतमिति यदा वा एष समिध्यतेऽथैष धूममरुषं विसृजते दर्शतमिति ददृश इव ह्येष: ' ( श ०६ | ४ | २१ ९ ) । मन्त्रं व्याचष्टे - इदमेवैतदिति । उत्पत्स्यमानम्याग्ने रेतोरूपत्वाद् मृत्पिण्डस्य बाहुभ्यां धारणं नाम योनौ सिक्तस्य रेतसः संसादनमित्यर्थः । धूमं विसृजेति यदुक्तं तदुपपादयति - यदा वा एष समिध्यत इति । ' ताः पद् सम्पद्यन्ते । षडृतवः संवत्सरः संवत्सरोऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावत्तद् भवति यद्वेव संवत्सरमभि-सम्पद्यते तद्बृहतीमभिसम्पद्यते बृहती हि संवत्सरो द्वादश पौर्णमास्यो द्वादशाष्टका द्वादशामावास्यास्तत् षट्त्रि शत् षट्त्रि, शदक्षरा बृहती तं दक्षिणत उदचमाहरति दक्षिणतो वा उदग्योनौ रेतः सिच्यत एषो अस्यैतहि योनिरविच्छेदमाहरति रेतसोऽविच्छेदाय ' ( श ० ६ | ४ | २ | १० ) । परिग्रहणे विनियुक्तानां मन्त्राणां संख्यां सम्भूय संवत्सराग्न्यात्मना प्रशंसति ताः षडिति । उक्तमर्थं विधत्ते - तं दक्षिणत उदवमिति । तं मृत्पिण्डं दक्षिणतः प्रदेशाद् उदञ्च मुदङ्मुखमाहरेत्, यतो दक्षिणतः स्थितेन वामभागे स्थितायां योनौ रेतः सिच्यते । इदानीं मध्ये धार्यमाणस्याग्नेरेष मृत्पिण्डो योनिविच्छेदं विच्छेदराहित्येन मृत्पिण्डाहरणं कर्तव्यं तो भूतस्याग्ने र विच्छेदाय । अथाध्यात्मम् - हे अग्ने परमात्मन् त्वं भक्तानां हृदयपुष्करे संसोदस्व सम्यक् सीद सदाभिव्यक्तिमान् भव । त्वं महान् अपरिच्छिन्नब्रह्मरूपोऽसि, ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' ( तै ० उ ० २।१।१ ) इति श्रुतेः । त्वं शोचस्व प्रकाशयात्मानं पवित्रय वा भक्तान् । त्वं देववीतमो देवानामतिशयेन तर्पयितासि । हे मियेध्य दुष्टानां प्रक्षेपक बाहुलकाद् औणादिक एध्यप्रत्ययो, ' डुमित्र प्रक्षेपणे ' इति सौवादिकाद् धातोः । हे प्रशस्त प्रकर्षेण स्तुतत्वम् अधूमं निर्मलं निर्दोषम् अरुषं क्रोधादिरहितं सृज स्वभक्तिदानेन सम्पादय मामिति शेषः । दयानन्दस्तु -- ' हे प्रशस्त, मियेध्य मिनोति प्रक्षिपति दुष्टानिति मियेध्यस्तत्सम्बुद्धौ । बाहुलकादौणादिक एध्यप्रत्ययः । अग्ने विद्वत्तम देववीतम देवविद्वद्भिः कमनीयतम त्वं विधूमं विगतमलं दर्शतं द्रव्यम् अरुषं शोभनस्वरूपं अरुषमिति रूपनामसु पठितम् । ( नि ० ३।७ ) सृज निष्पद्यस्व शोचस्व च पवित्रो भव । यतस्त्वं महान् महागुणविशिष्टो विद्वानसि तस्मादध्यापने संसीदस्व आस्व ' इति, तदपि न किञ्चित्, अध्यापकातिरिक्तेऽपि प्राशस्त्योपपत्तेः । न चाध्यापकस्य दुष्टपृथक्करणे शक्तिः, तत्र शासनाधिकारात् । देवशब्दस्य जातिविशेषोऽर्थ इति साधितं भूमिकायाम् । तस्मात् विदुषां मनुष्याणां देवत्वं खण्डितमेव । न च सुन्दरसृष्टी मनुष्याणां सामर्थ्यम्, स्रष्टुरीश्वरस्यैव तत्राधिकारात् । न चाध्यापनशब्दो मूलेऽस्ति । पुष्करपर्णे संसीदस्व । अत्र तु ब्राह्मणप्रमाणमुक्तमेव । अरुषमित्यस्यारोपणार्थत्वेऽपि सुन्दरमित्यर्थो न सिद्धयति । नहि रूपार्थत्वेऽपि तद्युक्तम्, कुरूपस्यापि रूपत्वाविशेषात् ॥ ३७ ॥

४८ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ११ मन्त्रार्थ - हे अग्निदेव, प्रजा के आरोग्य के लिए देवनशील तेजोमय अमृतरूपी जल से इस खनन प्रदेश को सिंचित करो | सिंचित स्थान से सुन्दर फल वाली औषधियों को सब प्रकार से प्राप्त कराओ ॥ ३८ ॥

' अपः श्वभ्रेऽवनयत्यपो देवीरिति ' ( का ० श्री ० १६ । ३ । २ ) । अपो देवीरिति मन्त्रेण मृत्पिण्डगर्ते जलं । प्रक्षिपेत् | अब्देवत्या न्यकुसारिणी सिन्धुद्वीपा द्वितीयो द्वादशार्णोऽन्ये त्रयार्णा यस्याः सा न्यङ्कुसारिणी? हे अध्वर्यो, त्वं देवी: देवनशीलाः द्योतमाना अपो जलानि अस्मिन्नवटप्रदेशे उपसृज आसिश्च । कीदृशीरपः मधुमतीः रसवती: मधुररसोपेता आरोग्यदात्रीः । किमर्थम्? प्रजाभ्य प्रजानाम्, विभक्तिव्यत्ययः, अयक्ष्माय अयक्ष्मणो भावोऽयक्ष्मम्, ( भावप्रत्ययलोपः ) तस्मै, आरोग्याय । तासां सिक्तानामपाम् आस्थानात् सुक्षेत्ररूपाद् ओषधयः उदकसंसृष्टभूप्रदेशाद् अस्माद् आखननप्रदेशात्, सुपिप्पलाः सुष्ठु शोभनं पिप्पलं पक्वं फलं यासां ता फलपाकान्ताः शाल्यादयः आसमन्ताद् उज्जिहताम् उद्गच्छन्तु प्ररोहन्तु । शतपथीयसायणभाष्यरीत्या त्वग्निरत्र सम्बोध्यते पूर्वर्चोऽध्याहारात् । द्यौरध्वयुर्वा सम्बोधनीयः । तत्र ब्राह्मणम् -'अथ तत्राप उपनिनयति । यद्वा अस्यै क्षतं यद्विलिष्टमद्भिर्वे तत्सन्धीयतेऽद्भिरेवास्या अथ तत्राप इति । एतत्क्षतं विलिष्ट सन्तनोति सन्दधाति ' ( श ० ६ | ४ | ३ | १ ) । उदकनिनयनं विधत्ते ' लिश् एतत् प्रशंसति यद्वा अस्यै क्षतमिति । अस्य अस्याः पृथिव्या यत् क्षतं खण्डितं यच्च विलिष्टं श्वभ्रे क्षीणं निधेयाः । अल्पीभावे ' तत्सवं स्थलम् अद्भिः सन्धीयते । जलसन्धाने हि विषमं स्थलं समं भवति । तस्मादापः ' अपो देवीरूप सृज { मधुमतीरयक्ष्माय प्रजाभ्य इति रसो वै मधु रसवतीरयक्ष्मत्वाय प्रजाभ्य इत्येतत्तासामास्था- | २ ) । मन्त्रं नादुज्जिहतामोषधयः सुपिप्पला इत्यपां वा आस्थानादुज्जिहत ओषधयः सुपिप्पला । ः ' ( श ० ६ ४ | ३ विधत्ते - अपो देवीरिति । अयक्ष्मायेति पदं भावत्वेन व्याचप्रे - अयक्ष्मत्वायेति अध्यात्मपक्षे - हे अग्ने परमेश्वर, प्रजाभ्यः प्रजानाम् अयक्ष्माय यक्ष्मादिव्याधिनिवारणाय मधुमती: रसवतीः देवीः मोदमाना अप उपसृज आसिन । यत आसामपाम् आस्थानाद् उदकसंसृष्टभूप्रदेशात् सामथ्र्यं नान्येषाम् सुपिप्पला । ओषधय उज्जिहतामुद्गच्छन्तु । प्राणिनां कर्मानुरोधेन परमात्मन एव रसवतीनामपामुद्भावने । तासामपां यद्वा मधुमतीः मधुराणि अपः कर्माणि कीर्तन भजनध्यानादिभक्तिलक्षणानि, उपसृज भक्तेषूत्पादय ओषधयो भक्तिलक्षणानां कर्मणाम् आस्थानाद् हृदयादिप्रदेशात् प्रजाभ्यः प्रजानाम् अयक्ष्माय भवरोगनिवारणाय ज्ञानवैराग्यादिरूपा उद्गच्छन्तु । --दयानन्दस्तु - ' हे सद्वैद्य, त्वं मधुमतीः प्रशस्ता मधवो मधुरादयो गुणा विद्यन्ते यासु ताः, देवीः पिप्पलानि दिव्यानि पवित्राणि अपो जलानि उपसृज निष्पादय । यतस्तासामपामास्थानाद् आस्थायाः सुपिप्पलाः शोभनानि, फलानि यासां ताः । प्रजाभ्यः पालनीयाभ्यः । अयक्ष्माय यक्ष्मादिरोगनिवारणाय उज्जिहतां प्राप्नुवन्तु ' इति तदपि न सङ्गतम्, वैद्यस्य सम्बोध्यत्वे मानाभावात् । न च वैद्या जलोत्पादने नियोज्यन्ते, तदुत्पत्तेः प्राकृतत्वात्, वर्णाश्रमिणां समेषामग्निहोत्रादिविशिष्टयज्ञनिष्पादनीयत्वात् श्रुतिविरोधाच्च । श्रुतौ तु उखादिसम्भारणार्थं निखातश्वभ्रगतायाः पृथिव्याः क्षतनिवारणाय श्वभ्रेऽपां निनयनार्थमयं मन्त्रो विनियुक्तः ॥ ३८ ॥

मन्त्रार्थ - हे भूमि, ऊर्ध्वं मुख से अवस्थित तेरा जो हृदयपिण्ड विराट् रूप से विकसित है, उस स्थान को वायु,

मन्त्रः ३ ९ -४० ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता ४ ९ जलप्रक्षेप तृणादि के पूरण से सम्यक् करे । हे देव, तुम अग्नि आदि सम्पूर्ण देवताओं में प्राण भाव से विचरण करते हो । तुम्हारे निमित्त प्रजापति रूप से यह पृथ्वी वषट्कार बाली हो ॥ ३ ९ ॥ ' संत इति वातमपक्षिपति ' ( का ० श्री ० १६ | ३ | ३ ) | संत इति मन्त्रेण पिण्डगर्ते वायुं प्रेरयति । त्रिष्टुप | कण्डिकाद्यं पृथिवीदेवत्यमधं च वायुदेवत्यम् । हे पृथिवि, उत्तानाया ऊर्ध्वाभिमुख्येन विस्तृतायास्ते श्वसित तव पृथिव्या यद् हृदयं विकस्तम् अवस्करणेन खातं तद् मातरिश्वा मातरि अन्तरिक्षे श्वयति गच्छतीति वा मातरिश्वा वायुः सन्दधातु सम्पूरयतु । जलप्रक्षेपेण तृणादिपूरणेन च यथापूर्वम् आसीत्, तथा सम्यक् करोतु | हे वायो, त्वं देवानामग्न्यादीनां वागादीनां वा प्राणथेन प्राणानां भावः प्राणथं तेन । भावे छान्दसः थल्प्रत्ययः । प्राणत्वेन चरसि, वायो सत्येव वागादीनां चेष्टादर्शनात् । हे देव द्योतमान वायो, कस्मै प्रजापतये तद्रूपाय तस्मै तुभ्यं वषड् अस्तु । इयं पृथिवी वषड्भूता भवतु । वषट्कारेणाहुतिः कार्येति कृत्वा प्रशंसा, ' प्रजापति कस्तस्मा एवैतदिमां वषटकरोतिनो हैनावत्यन्याहुतिरस्ति यथैषा ' ( श ० ६ | ४ | ३ ४ ) इति श्रुतेः । यथा एषा आहुतिः सन्धानकरी नो ह नैव एतावती सन्धानकरी अन्याहुति:, अन्याहुतिस्तादृशी नास्तीत्यर्थः । यद्वा घृतदुग्धदधिमधु-व्रीहियवादिमूलभूतेयं पृथिवी । अस्या एव वषट्करणेनाहुति: सर्वोत्कृष्टा । नान्याहुति रेतावती उत्कृष्टा यथैषेति भावः । तथा च ब्राह्मणम् --- ' अथैनां वायुना सन्दधाति । यद्वा अस्यै क्षतं यद्विलिष्टं वायुना वै तत् सन्धीयते वायुनै-वाया एतत्क्षतं विलिष्ट सन्तनोति सन्दधाति ' ( श ० ६ | ४ | ३ | ३ ) | अवटे वायुपूरणं विधत्ते - अथैनामिति । एनां खननभूमि ( वायुना सन्धानं ) प्रशंसति यद्वा अस्यं क्षतमिति । यथा लोके क्षतं श्वभ्रं निम्नस्थलं वायुना सन्धीयते वायुसचालितैः पर्णकण्टकादिभिः पूर्यते, तथैवात्रापीति मन्तव्यम् । अध्यात्मपक्षे – हे बुद्धे, उत्तानाया उद् ऊध्वं ब्रह्म तदाभिमुख्येन विस्तृतायास्ते हृदयं मर्म यद्विकस्तं परिश्रम्यमाणाया यत् क्षतं श्रान्तं तन्मातरिश्वा सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः सन्दधातु सन्तनोतु । मातरिश्वानं प्रार्थयते - हे वायो यस्त्वं देवानामग्न्यादीनां वागादीनां वा प्राणथेन चरसि कस्मै प्रजापतिरूपाय तुभ्यं वषट्कारोऽस्तु । वषट्कारेण इयं बुद्धिस्त्वदंशभूता त्वदनुसन्धाने समर्पितास्तु | समष्टिबुद्धिरूपेण हिरण्यगर्भेण एव अनुगृहीता बुद्धिः पुरुषार्थसाधन ब्रह्मज्ञाने साफल्यमधिगच्छतीत्यर्थः । दयानन्दस्तु – ' हे पत्नि, उत्तानायास्ते उत्कृष्टस्तनशुभलक्षणविस्तारो यस्या राज्याः, तस्यास्ते यद्विकस्तं विविधता कस्यते शिष्यते यत् तद् हृदयम् अन्तःकरणं तद् यज्ञशोधिता मातरिश्वा वायुः सन्दधातु । हे देव दिव्यसुखप्रद पते स्वामिन् यस्त्वं प्राणथेन येन प्राणन्ति सुखयन्ति तेन देवानां धार्मिकाणां विदुषां यद्विकस्तं हृदये चरसि गच्छसि प्राप्नोषि तस्मै कस्मै सुखरूपाय तुभ्यं मत्तो वष‌क्रिया कौशलमस्तु ' इति, तदपि तुच्छम्, पत्न्याः सम्बोध्यत्वे मानाभावात् । न च मातरिश्वा वायुः कस्यचित् प्रेरणया प्रार्थनया वा कस्याश्चिद् हृदयं सन्दधाति, तस्य स्वभावसिद्धत्वात् त्वद्रीत्या तस्य जडत्वेन प्रार्थनीयत्वायोगात् । हृदयपदेन तु पुण्डरीकाकार मांसपिण्डमेवोच्यते, बुद्धौ तु तात्स्थ्यात्तत्पदप्रयोगः । नह्युत्कृष्टविकासवतो हृदयस्य सन्धानमपेक्षितम्, क्षतस्यैव सन्धानापेक्षत्वात् । वायुरपि विदुषामविदुषां समेषामेव हृदयं चरति, न केवलं विदुषामेव । तस्मान्मुधेवैतद् यत्किञ्चित् प्रलपनम् ॥ ३ ९ ॥

५० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ११ मन्त्रार्थ - भली प्रकार से प्रकट यह अग्नि अपनी ज्योति के साथ सुखस्वरूप स्वर्ग के समान वरणयोग्य ग्रह कृष्णाजिन पर स्थित हो । हे दीप्तिधन वाले अग्निदेव, इस विचित्र वर्ण के कृष्णाजिन रूप वस्त्र को तुम धारण करो ॥४० ॥

' आस्तीर्णयोरन्तानुद्गृह्णाति सुजात इति ' ( का ० श्र ० १६ । ३ । ५ ) । सुजात इति मन्त्रेण आस्तीर्णयोः कृष्णाजिन पुष्करपर्णयोः प्रान्तानन्तभागान् चतुरोऽपि सर्वत ऊर्ध्वान् कुर्यात् । बन्धनायेति शेषः । अग्निदेवत्या-नुष्टुप् । द्वितीयो नवार्ण: । ' अनामिकया संवपति पुरस्तात् पश्चाद् दक्षिणत उत्तरतश्च ' ( का ० श्र ० १६।३।३ ) | अनामिकाङ्गुल्या अवस्य पुरस्तात् पश्चाद् दक्षिणत उत्तरतश्च क्रमशो मृदं प्रक्षिपेत् । तथाह श्रुतिरपि --' अथैनां दिग्भिः सन्दधाति ' ( श ० ६ ४ | ३ | ५ ) इति । अयमग्निः सुजातः सुजंन्मा सुष्ठुत्पन्नः । ज्योतिषा महसा स्वकीयेन सह संयुक्तः । शर्म शरणं सुखं वा यथा स्यात्तथा स्वः स्वर्गसदृशं वरूथं वरणीयं गृहं कृष्णाजिन निर्मितम् आसदद् आसीदतु । सदेर्लुङि लुदित्वाच्च्लेरङि असददिति रूपम् । त्रिवृता मुञ्जयोक्त्रेणोपनह्यति वासो अग्न इति ' ( का ० श्र ० १६ | ३ | ६ ) | त्रिगुणितेन मुञ्जयोक्त्रेण दाम्ना कृष्णाजिनपुष्करपर्णयोः प्रान्तानुर्ध्वकृतान् बध्नाति वसोऽग्न इत्युत्तरार्धेन । हे विभावसो, विभाभिर्दीप्तिभिर्वासियतीति विभावसुस्तत्सम्बुद्धी | विभा दीप्तिर्वा वसु धनं यस्यासौ विभावसुस्तत्सम्बुद्धौ । अग्ने विश्वरूपं बहुप्रकारं विचित्ररूपं वासः कृष्णाजिनरूपं संव्ययस्व परिधत्स्व । ' वेञ् संवरणे ' इत्यस्य रूपम् । तथा च ब्राह्मणम् -- ' अथैनां दिग्भिः सन्दधाति । यद्वा अस्यै क्षतं यद्विलिष्टं दिग्भिर्वै तत्सन्धीयते दिग्भिरेवास्या एतत्क्षतं विलिष्ट १४ सन्तनोति सन्दधाति स इमां चेमां च दिशौ सन्दधाति तस्मादेते दिशौ सहिते अथेमां चेमां च तस्माद्वेवैते स ७ हिते इत्यग्रेऽथेति । अथेत्यथेति तद्दक्षिणावृत्तद्धि देवत्रानयानया वै भेषजं क्रियतेऽयैवैनमेतद्भिषज्यति ' ( श ० ६ | ४ | ३ | ५ ) । कात्यायनोऽपि तथैवाह । तथोपरिष्टात् प्रदर्शितम् । तद्विधत्ते - अथैनां दिग्भिः सन्दधातीति । तत्र क्रमं विधत्ते - स इमां चेमां चेति । अत्राभिनयेन प्राक्प्रतीच्या विवक्षिते । तत्र कारणमाह - एते सन्निहिते इति । इमामिति लोकप्रसिद्धे प्राक्प्रतीच्याविति युज्यते । पुनरिमां चेतिपदेन दक्षिणोदीच्यों । अत्रापि सन्निहितत्वमेव कारणम् । अथ चतुर्दिशं सन्धानप्रकारम् अभिनयेन दर्शयति ---इत्यथेति । प्रथमे प्राचीं दिशमित्यर्थः । इतरदिक क्रियापेक्षया अथेति पदत्रयम् । उत्तरतः समापनं प्रशंसति-तद् दक्षिणावृदिति । तद् दक्षिणावृद् दक्षिणमावृद् आवर्तनं समापनं यस्य तत् । अर्थात् तद् दक्षिणावर्तनं कर्म देवत्रा देवेषु तदहं भवति । अत्र कारणभूतामङ्ग लिमभिनयेन दर्शयति - अनयेति । अनया अनामिकाङ्गुल्या भैषज्यं क्रियासाधनत्वमस्याः प्रसिद्धमिति शब्दार्थः । ' अथ कृष्णाजिनं च पुष्करपणं च समुद्गृह्णाति । योनिर्वै पुष्करपणं योन्या तद्रेतः सिक्तं समुद्गृह्णाति तस्माद्योन्या रेतः सिक्त समुद्गृह्यते सुजातो ज्योतिषा सह शर्म वरूथमासदत् स्वरिति सुजातो ह्येष ज्योतिषा सह शर्म चैतद्वरूथं च स्वश्चासीदति ' ( श ० ६।४।३।६ ) । आस्तीर्णयोः कृष्णाजिनपुष्करपर्णयोरनोद्ग्रहणं विधत्ते - अथेति । उद्ग्रहणम् ऊर्ध्वकरणम् । पुष्करपर्णस्य योनित्वं प्रागुक्तमेव । तद्विधत्ते - सुजात इति । ज्योतिषा सह संयुक्तः सुजातोऽग्निः वरूथं वरणीयं स्वः स्वर्गाख्यं शर्म शरणं गृहमासदद् आसीददिति । ' अथैनमुपनह्यति । योनी तद्रेतो युनक्ति तस्माद्योनो रेतोयुक्तं न निष्पद्यते योक्त्रेण योक्त्रेण हि योग्यं युञ्जन्ति मौजेन त्रिवृता ' ( श ० ६ | ४ | ३ | ७ ) । योनी रेतोयुक्तं न निष्पद्यते न निष्पततीत्यर्थः । स्पष्टार्था कण्डिका । ' तत्पर्यस्यति । वासो अग्ने विश्वरूप १५ → संव्ययस्व विभावसविति वरुण्या वै यज्ञे रज्जुरवरुण्यमेवैनदेतत्कृत्वा यथा वासः परिधापयेदेवं परिधापयति ' ( श ० ६ | ४ | ३ | ८ ) । पूर्वमश्वरास भाजान् पशून प्रकृत्य ते मौञ्जीभिरभिधानीभिरभिहिता भवन्तीत्यादिना त्रिवृतो भवन्तीत्यनेन रशनाविधानमुक्तं ( ६ ० ३ | १ | २६ - २७ ) इति स्थले | अथ योक्त्रस्य समन्त्रं वेष्टनं विधत्ते - तत्पर्यस्यति वास इति । योक्त्रन्ध

मन्त्रः ४०-४१ ] वेदार्थपारिजात भाष्यसहिता ५१ वासः संव्ययस्वेति वस्त्रपरिधापनोक्तेस्तात्पर्यमाह - वरुण्या वै यज्ञ इति । यज्ञे हि रज्जुर्वरुण्या वरुणदेवत्या भवति । योक्त्रपरित्यागे - ' प्र त्वा मुच्चामि वरुणस्य पाशात् ' इति मन्त्रः नैवमिह, किन्त्विह तु एतद्योक्त्रं ' अवरुण्यं कृत्वा यथा वासः परिधापयेद् एवं तत् ' इत्यभिप्रायेण वासः संव्ययस्वेत्युक्तम् । पाशस्यैव हि वरुणो देवता न वासस इत्यर्थः । अध्यात्मपक्षे —— हे अग्ने परमेश्वर श्रीराम श्रीकृष्ण विष्णो शिव वा, त्वं ज्योतिषा स्वकीयेन दिवाप्रकाशेन सह सुजातः शोभनजन्मासि | स्वः स्वर्गसदृशं वरूथं वरणीयगृहं नवनिर्मितं मन्दिरं हृदयरूपं वा शरणं गृहमासदद् आसीदतु । विश्वरूपं बहुप्रकारं विचित्रं वासः संव्ययस्व परिधत्स्व | हृदये मानसं नृत्नमन्दिरे तु बाह्यमेवानयं वासो परिहीत्यर्थः । दयानन्दस्तु - ' हे विभावसो, विविधया मया दीप्त्या सहितं वसु धनं यस्य तत्सम्बुद्धौ, अग्ने! ज्योतिषा विद्याप्रकाशेन सह सुजातः सुष्ठु प्रसिद्धस्त्वं स्वः सुखदं वरूथं वरं शर्म गृहम् आसदत् सीद । विश्वरूपं विविधस्वरूपं वासो वस्त्रं संव्ययस्त्र धरस्व ' इति, तदपि न मनोज्ञम्, सर्वस्यापि गृहप्राप्तिवस्त्रधारणादे रागप्राप्तत्वेनाविधेयत्वात्, पूर्वोक्तब्राह्मणविरोधाच्च । मृद्रूपोऽग्निरेवात्र सम्बोधनीयः, कृष्णाजिनगेवात्र विश्वरूपं वास इत्युक्तत्वात् ॥ ४० ॥

उद॑तिष्ठ स्वध्व॒रावा॑ नो दे॒व्या धि॒या । दृशे च॑ भा॒सा बृ॑ह॒ता सु॑शक्वनि॒राग्ने॑ याहि सुशस्तिभिः ॥ ४१ ॥

मन्त्रार्थ - हे सुन्दर यज्ञ के निर्वाहक अग्निदेव! उठो, दिव्य गुण क्रोड़ा के स्वभाव वाली बुद्धि से हमारा सब प्रकार से पालन करो और श्रेष्ठ किरणों के फैलाने वाले बड़े तेज से सब प्राणियों को देखने के निमित्त सुन्दर कीर्ति के साथ यहाँ आओ ॥ ४१ ॥

' उत्तिष्ठति पिण्डमादायो दुतिष्ठेति ' ( का ० श्री ० १६ | ३ | ७ ) | कृष्णाजिन पुष्करपर्णवेष्टितं योक्त्रबद्धं मृत्पिण्डं हस्ताभ्यां तूष्णीमादाय उदुतिष्ठेति मन्त्रेण उत्तिष्ठेत् । अग्निदेवत्या पथ्याबृहती विश्वमनोदृष्टा । तृतीयो द्वादशार्णः, अन्येऽप्रार्णाः । हे स्वध्वर, सुष्ठु शोभनोऽध्वरो यतो येनासौ स्वध्वरस्तत्सम्बुद्धौ सुष्ठुयागविधारक सुप्रज्ञ अग्ने, उदुतिष्ठ उत्तिष्ठेव । उशब्दोऽप्यर्थः । अपि च उत्थाय नोऽस्मान् देव्या देवनस्वभावया क्रीडापरया बुद्धया अवा अव पालय । ' द्वयचोऽतस्तिङः ' ( पा ० सू ० ६ | २३ | १३५ ) इति मन्त्रे दीर्घः । हे अग्ने, बृहता महता भासा तेजसा सुशक्वनिः साधुशुचो रश्मीन् वनति सम्भजतीति, अथवा सुष्ठु शुचां रश्मीनां वनिता सुशक्वनिः, अत्यन्तं दीप्यमानः सन् सुशस्तिभिः शोभनीयकीर्तिभिः साधुशिघ्रैरश्वैः कृत्वा वा, ' ये वोढारस्ते सुशस्तयः ' ( श ० ६ | ४ | ३ | ९ ) इति श्रुतेः । सह दृशे सर्वैः प्राणिभिर्द्रष्टुमायाहि आगच्छ । यद्वा दृशे सर्वान् प्राणिनो द्रष्टुम् । ' दृशे विख्ये च ' ( पा ० सू ० ३ । ४ । ११ ) इति पश्यतेस्तुमर्थो निपातः । तत्र ब्राह्मणम् -'अथैनमादायोत्तिष्ठति । असो वा आदित्य एषोऽग्निरमुं तदादित्यमुत्थापयत्युदु तिष्ठ स्वध्वरेत्यध्वरो वै यज्ञ उदु तिष्ठ सुयज्ञियेत्येतदवा नो देव्या धियेति या ते देवी धीस्तया नोऽवेत्येतद्द्दशे च भासा बृहता सुनिरिति दर्शनाय च भासा बृहता सुशुक्वनिरित्येतदाग्ने याहि सुशस्तिभिरिति ये वोढारस्ते सुशस्तय आग्ने याहि वोदृभिरित्येतत् ' ( श ० ६ | ४ | ३ | ९ ) । क्रियां विधते अर्थनमादायोत्तिष्ठतीति ।

५२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ११ एनं मृत्पिण्डमादायोर्ध्वस्तिष्ठेत् । तत्प्रशंसति -- असो वा आदित्य इति । ' ' त्रेधात्मानं विकरोति - अग्नि तृतीयम्, वायुं तृतीयम् आदित्यं तृतीयम् ' ( तै ० ब्रा ० ११७ १ २ ) इति श्रुतेः । मृदमादायोत्थानेनामुमादित्य मेवोत्थापितवान् भवतीति । सुशस्तिभिरिति पदं विवृणोति - ये वोढार इति । अध्यात्मपक्षे -- हे स्वध्वर, शोभनोऽध्वरो पूजाराधनादिलक्षणो यज्ञो येन यस्य वा हे सुयज्ञ, यज्ञनिर्वाहक भगवन्नग्ने परमेश्वर, उत्तिष्ठ भक्तानामभ्युदयनिःश्रेयससम्पादनाय । देव्या जगदुत्पत्तिस्थितिलयलीलया मायया भगवत्या नोऽस्मानभीष्टपूर्तिसम्पादनेन रक्ष । हे अग्ने भगवन् सुशस्तिभिः साधुशिप्रैरश्वैः सुकीर्तिभिर्वा कृतार्थयितुमस्मान् आयाहि आगच्छ । बृहता कोटिकोटिसूर्य तुल्येन प्रौढेन भासा महसा दृशे सर्वान् प्राणिनो द्रष्टुं दृष्ट्ानुग्रहीतुमायाहि । यद्वा हशे दर्शनाय सर्वे प्राणिनो यथा त्वां पश्येयुरित्येतदर्थं मायाहि । कीदृशस्त्वम्? सुशुक्वनिः साधु शुचो ज्ञानलक्षणान् रश्मीन् वनति सम्भजति वितरतीति सुशक्वनिः, साधुतया ज्ञानरश्मिवितरणशीलः । दयानन्दस्तु ' हे स्वध्वर, शोभना अध्वरा अहिंसनीया माननीया व्यवहारा यस्य तत्सम्बुद्धी, सज्जन विद्वन् गृहस्थ, त्वं सततमुत्तिष्ठ । देव्या धिया शुद्धविद्याशिक्षासम्पन्नया प्रज्ञया क्रियया वा नोऽस्मानव रक्ष । अग्ने अग्निवत् प्रकाशमान, सुशुक्वनिः सुष्ठु शुचां पवित्राणां वनिः सम्भक्ता त्वमु दृशे द्रष्टुं बृहता महता भासा प्रकाशेन सूर्य इव सुशस्तिभिः शोभनः प्रशंसितैर्गुणैः सर्वा विद्या याहि प्राप्नुहि अस्मांश्च प्रापय ' इति, तदपि यत्किञ्चित् असङ्गतेः । तथाहि अध्वरपदस्य हिंसनीयव्यवहारः कथमर्थः? यतो हि व्यवहारो नाम देहादिचेष्टाविशेषा एव । कथं हि नाम ते हिंसनीया अहिंसनीया वा? तत्र प्राणाभावात् प्राणवियोगानुकूल-व्यापारस्य तेष्वसम्भवात् । कोऽयं प्रार्थयिता को वा प्रार्थनीयः? नहि सामान्यो गृहस्थोऽग्निवत् प्रकाशमानो

ऊ॒र्ध्व ऊषुण॑ ऊ॒तये॒ तिष्ठ॑ दे॒वो न स॑वि॒ता । ऊ॒र्ध्वो वाज॑स्य॒ सनि॑ता॒ यद॒ञ्जिभि॑र्वाधद्भि-वि॒ह्वया॑महे ॥ ४२ ॥

मन्त्रार्थ हे अग्ने, हमारी रक्षा के लिये सबके प्रेरक सूर्य देवता के समान ऊँचे स्थान में स्थित हो जाओ, हमें धनधान्य से सम्पन्न कर दो । इसी प्रयोजन से मन्त्रों का उच्चारण करने वाले हव्यवाहक ऋत्विजों के द्वारा हम आपका आह्वान करते हैं ॥ ४२ ॥

' ऊर्ध्वबाहुः प्राञ्चं प्रगृह्णात्यूर्ध्व ऊषुण इति ' ( का ० श्र ० १६ | ३ | ८ ) । ऊर्ध्व ऊषुण इति मन्त्रेण प्रसारित बाहुरध्वर्युर्बाहुद्वयं पूर्वाभिमुखं कृत्वा पिण्डं प्रागञ्चनं धारयेत् । अग्निदेवत्योपरिष्टादबृहती कण्वदृष्टा । यस्याश्चतुर्थः पादो द्वादशार्णोऽन्ये त्रयोदशार्णाः सोपरिष्टाद्बृहती । हे अग्ने, नोऽस्माकमूतये रक्षणाय तर्पणाय वा ऊर्ध्व एव सुष्ठु रीत्याऽवस्थितो भव । ' द्वयचोतस्तिङः ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | १३५ ) इति दीर्घः । ' णः ' इत्यत्र ' नश्च धातुस्योरुषुभ्यः ' ( पा ० सू ० ८।४।२७ ) इति नस्य णत्वम् । क इव? देवो न सविता, सविता देव इव । यथा सविता देव ऊर्ध्वः सन्नस्मान् रक्षति तद्वत् । न इवार्थः । त्वमूर्ध्वः सन् वाजस्य अन्नस्य सनिता दाता, भवेति शेषः । ' षणु दाने ' । यद् यस्मात् कारणाद् अञ्जिभिर्मन्त्राभिव्यञ्जकैर्वाधद्भिर्हव्यवाह कैर्ऋत्विग्भिः सह वयमेवंविधं त्वां विह्वयामहे विविधमायामः } तस्मादूर्ध्व एव तिष्ठेति सम्बन्धः । अञ्जन्ति व्यक्तीकुर्वन्ति ये ते अखिनः, १. अत्र श्रुतौ पाठस्तु स त्रेधात्मानं व्यकुरुत । अग्नि तृतीयम्, रुद्रं तृतीयम्, वरुणं तृतीयम् ' ( तै. ब्रा. १७/१/२ ) इति ।

मन्त्रः ४२ | वेदार्थं पारिजातभाष्यसहिता । कीदृशैः? तैरिति सायणीया व्याख्या । उव्वटरीत्या तु अञ्जिभिर्द्रव्याणां व्यञ्जकै रश्मिभिः सहितं त्वां विह्वयामहे वार्धाद्भिः हविषां वोढभिः । ऊसू पादपूरणे । एषोऽग्निरमुं तदादित्यमित तत्र ब्राह्मणम् – ' अथैनमित ऊध्वं प्राञ्चं प्रगृह्णाति । असौ वा आदित्य ऊतये तिष्ठा देवो न सवितेति यथैव ऊध्वं प्राञ्चं दधाति तस्मादसावादित्य इत ऊर्ध्वः प्राङ्ङ्घीयत ऊर्ध्व ऊषुण सनोति यदञ्जिभिर्वार्घाद्भिर्षिह्वयामह यजुस्तथा बन्धुरूर्ध्वो वाजस्य सनितेत्यूर्ध्वो वा एष तिष्ठन् वाजमन्न परो बाहु ह्येष इतोऽथैनमुपावहति इति रश्मयो वा एतस्याञ्जयो वाघतस्तानेतदाह परो बाहु प्रगृह्णाति १० ) । मृत्पिण्डरूपस्याग्नेरुध्वं धारणं विधत्ते तमुपावहृत्योपरि नाभि धारयति तस्योपरि बन्धुः ' ( श ० ६ | ४ | ३ | । अन्यत् पूर्ववत् । वाजस्येत्यादेरर्थमाह अर्थनमित ऊर्ध्वमिति । इतो भूमेः सकाशाद् ऊर्ध्वं प्राङ्मुखं प्रगृह्णीयात् ऊर्ध्वो वा एष तिष्ठन्नित्यादिनेति सायणाचार्यः । सुतरां तिष्ठ । सविता अध्यात्मपक्षे - हे अग्ने परमेश्वर, नोऽस्माकमूतयेऽवनाय अस्माकमूर्ध्वमुपरिष्टादेव त्वभूर्ध्वः सन् वाजस्य बाह्यस्य अन्नादे-देव इव । यथा भगवान् सविता देव उपर्यवस्थितः सर्वानवति तद्वत् यतः । स 1 अञ्जिभि: विवेकविज्ञानभक्तिव्यञ्जकं -रान्तरस्य ज्ञानभक्त्यादेः सनिता सुम्भक्ता भवेति शेषः । यद् रनुग्रहरूपैः प्रकाशैः सहितं त्वां वयं विविधमाह्वयामहे । सविता न भास्कर इव ऊ दयानन्दस्तु - ' हे विद्वन् अध्यापक, त्वमूर्ध्व उपस्थितो नोऽस्माकमूतये किरणैरिव वाधद्भिः युद्धविद्याकुशलैर्मेधा-रक्षणाद्याय सु तिष्ठ सुस्थिरो भव यद् यस्त्वं अञ्जिभि: व्यक्तिकारकः भवसि तमु वयं विह्वयामहे विशेषेण स्पर्धामहे ' विभि: सह वाजस्य विज्ञानस्य ऊर्ध्वं उत्कृष्टः सविता सम्भाजको । नहि भास्करः सुस्थिरत्वे दृष्टान्तत्वमर्हति इति, तदपि तुच्छम् अध्यापकस्य रक्षणादिकार्येषु विनियोगानर्हत्वात् युद्धविद्याकुशलानां मेधाविनां च सहभावो -तस्य गतिशीलत्वस्य भूमिकायां साधितत्वात् । नहि विज्ञानसेवनाय विवरणं कृतम्, हिन्दीभाष्ये तु विशेषेणा-s पेक्षितः । किञ्च, संस्कृतव्याख्याने विह्वयामह इत्यस्य स्पर्धामह इति ह्वानमुक्तमिति परस्परासम्बद्धता च । , उदात्त-सनितेति प्रयोगे सायणाचार्याः ' षणु दाने ' लुटि तासिः, वलादिलक्षण इट् तिपो डादेशष्टिलोपः " 1 इति तासेः परस्य डादेशस्यानुदात्तत्वम्, धातुस्वरेण निवृत्तिस्वरेण तिबादेशस्योदात्तत्वे प्राप्ते ' तास्यनुदात्तेत् तिङ्ङतिङः ' ( पा ० सू ० ८ | १ | २४ ) अकारस्योदात्तत्वम्, वाजस्येति सुबन्तात् परस्य सनिता इति तिङन्तस्य सूत्रेण तस्य निषेधः । एवं च धातुस्वरेणा-इति सूत्रेणानुदात्तत्वं प्राप्तम् । ' न लुट ' ( पा ० सू ० ८ | २ | २ ९ ) इति स्वरितः ' ( पा ० सू ० ८ | ४ | ६६ ) कारस्योदात्तता । मध्ये इकार आगमानुदात्तत्वेनानुदात्तः । पुनः ' उदात्तादनुदात्तस्य १ | १८६ ) इत्यनुदात्त एवेति स्वरप्रक्रिया-इति स्वरितः, अन्त्य आकारस्तु ' तास्यनुदात्तेन् ' ' ( पा ० सू ० इति ६ | नित्त्वादायुदात्तः । लुटि आद्युदात्तता न माहुः । अत्र कश्चित् सनिताशब्दः षणु धातोस्तृनि सति निष्पन्न अन्तोदात्तत्वस्यैव प्राप्तेः । तथा च तैत्तिरीय-युक्ता, कानुदात्तत्वस्य प्रत्ययस्वरापवादत्वेनोदात्तनिवृत्तिस्वरस्याबाधेन दृश्यते । भट्टभास्करस्तु तथैव संहितायाम् ' अन्वागन्ता ' ( तै ० सं ० ५७७११ ) इत्यत्र लुटि अन्तोदात्तत्वं रहस्यविद्भूयो न रोचते । तत्र कारणानि -प्रतिपेदे | सायणोक्ता प्रक्रिया तु " इत्याह । एतत्तु व्याकरणशास्त्र गौरवं स्यात् । ( २ ) वाजस्येति कर्मणि षष्ठ्यां ' न ( १ ) तृनि सति वाक्यपूर्तयेऽस्त्यादिक्रियापदस्याध्याहारकल्पने आपद्येत । कर्ता कटानिति प्रयोगे द्वितीया -लोकाव्ययनिष्ठा.... ' ( पा ० सू ० २ / ३ / ६ ९ ) इति सूत्रेण निषेध कारकविभक्तिर्बलीयसीति सिद्धान्तात् । वदत्रापि द्वितीया स्यात् । शेषे षष्ठी तु नोचिता, उपपदविभक्तेः । एवं च वृश्चिकभिया पलायमान: सायणमते तु कृद्योगाभावे कर्मषष्ठ्या अप्राप्तौ शेषत्वविवक्षया षष्ठी सूपपादा

५४ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ११ सर्पमुखे पतितः । ( ३ ) प्रत्ययस्वरापवादत्वेनोदात्तनिवृत्तिस्वरस्याबाधनादित्युक्तिस्तु अत्यन्तमुपहासास्पदा, एकशास्त्रस्यापवादोऽपरस्य बाधको न भवतीत्यत्र मानाभावान्! अत्रैव सूत्रे भाष्ये - ' चित्स्वरात्तास्यादिभ्योऽनु-दात्तत्वं विप्रतिषेधेन ' इत्युक्त्या तास्यनुदात्तत्वस्य परत्वाच्चित्स्वरबाधकतायाः स्पष्टमुक्तत्वात् । अतः परत्वादु-दात्तनिवृत्तिस्वरस्यापि बाधकता तास्यनुदात्तेदित्यस्य युज्यत एव । ( ४ ) विन्दति, विन्दति इति भाष्यमपि नात्र पक्षे साधकम्, तस्य पूर्वपयुक्तत्वात् । सिद्धान्ते तु विन्दन्धिखिदिभ्यश्व लः सार्वधातुकानुदात्तप्रतिषेधात् ' ( पा ० सू ० ६।१।१६१-५ ) इति वचनेन भाष्यकृता तास्यनुदात्तेदित्यस्य निषेध एव कृतः । अतः प्रत्ययस्वरेणैव तत्र मध्योदात्तता भविष्यति, न तु तदुक्तेनोदात्तनिवृत्तिस्वरेणेति तदभिमतं नैव सिद्धान्तभाष्यरूढम् । ' अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः ' ( पा ० सू ० ६ | १ | १६१ ) इति सूत्रीयं भाष्यं कणेहत्य पर्यालोचनीयम् । ( ५ ) ' अन्वागन्ता ' इत्यत्र यदि अन्तोदात्तत्वमिष्यते तर्हि उदात्तनिवृत्तिस्वरस्तत्र निःशङ्कं कर्तव्यः, छन्दसि दृष्टानुविधानात् ॥ ४२ ॥

" मन्त्रार्थ हे अग्ने, तुम शोभन पूजनीय पुरोडाश आदि लक्षण वाली औषधियों को पुष्ट करने के लिये अनेक वर्ण की ज्वालाओं से विचित्र रूप धारण कर शिशु रूपी द्यावा पृथिवी के मध्य में उत्पन्न हुए हो । तुम रात्रि लक्षण अन्धकार को दूर करते ' हुए औषधि वनस्पतियों के प्रकाश से अत्यन्त शब्द करते हुये शीघ्रता से चलो || ४३ ॥ ' अवहृत्योपरिनाभि धारयन्नश्वप्रभृतीनभिमन्त्रयते सजातः स्थिरो भव शिवो भवेति ' ( का ० श्री ० १६ । ३1 ९ ) । अध्वर्युः पिण्डं नीचेरवतार्य नाभेरुपरि हस्ताभ्यां धारयन्नश्वगभाजान् सजात इत्यावृत्क्रमेण मन्त्रैरभि-मन्त्रयेत् । एकैकं पश्यन्नेकैकं मन्त्रं जपेदित्यर्थं । अश्वदेवत्या त्रिता । अश्वमग्निबुद्धया स्तौति - हे अग्न्यात्मक अश्व, स त्वं रोदस्योर्द्यावापृथिव्योर्गर्भः सन् इदानीं जातोऽसि । कीदृशस्त्वम्? दातव्यासु चारुः शोभन: पूजनीयो ar | ओषधीषु ओषधिवनस्पत्यादिषु पुरोडाशादिरूपासु, बिभृतः सम्भृतः, विहृतो वा । ओषधीषु दृश्योऽग्निरूपः सन् विशेषेण पोषितः । चित्रो नानावर्णाभिज्वालाभिर्वा विविधरूपः इदानीमुत्पन्नत्वात् शिशुः शंसनीयो बा । अक्तून् अक्तूनि रात्र्युपलक्षितानि | अक्शब्दो रात्रिवाचकः । लिङ्गव्यत्ययः । तमांसि अन्धकाराणि परि परिहरन् परीत्य अतिरोचमान इति वा तादृशस्त्वं मातृभ्य ओषधिभ्यः, अधि सकाशात् कनिक्रदद् अधिकं शब्दं कुर्वन् प्रगाः प्रकर्षेण गच्छेः । यथा शिशुर्मातरमुद्दिश्य क्रन्दन् गच्छेत् तद्वदित्यर्थः । यद्वा मातृभ्य इति चतुर्थी । शरीरस्योत्पादकत्वाद् ओषधयोऽत्र मातृपदवाच्याः । तदर्थं तद्भक्षणार्थं कनिक्रदद् अत्यर्थं हर्षशब्दं कुर्वन् प्रगाः प्रगच्छति । ' इणो गा लुङि ' ( पा ० सू ०: ४/४५ ) इति गादेश: । ' छन्दसि लुललिटः ( पा ० सू ० ३ | ४ | ६ ) इति कालविशेषाविवक्षायां लुङ् । अडभावश्छान्दसः । प्रेत्युपसर्गो गा इत्यनेन सम्बद्ध्यते । तथा च ब्राह्मणम् ' हस्त एष भवत्यथ पशूनभिमन्त्रयते । एतद्वा एषु देवा: सम्भरिष्यन्तः पुरस्ताद् वीर्यं मदधुस्तथैवैष्वयमेतत्सम्भरिष्यन् पुरस्ताद् नीयं दधाति श ० ६ | ४ | ४ | १ ) | मृत्पिण्डसाहित्येन पश्वभि-मन्त्रणं विधत्ते - हस्त एष भवतीति । एष भृत्पिण्डः, एतद् इदानीं पिण्डसम्भरणकाले पश्वभिमन्त्रणेन एषु वोर्यं देवा इव अयं यजमानोऽपि दधाति निहितवान् भवति । ' सोऽश्वमभिमन्त्रयते । स जातो गर्भो असि रोदस्योरितीमे वैद्यावापृथिवो रोदसी तयोरप जातो गर्भोऽग्ने चारुविभृत ओषधीष्विति सर्वासु ह्येष चारुविभृत ओषधीषु चित्रः शिशुः परि तमास्यक्तूनिति चित्रो वा एष शिशुः परण तमास्यतूनति रोचते प्रमातृभ्यो अधि कनिक्रदद् गा इत्योषधयो वा एतस्य मातरस्ताभ्य एष कनिक्रदत्प्रेति तदश्वे वोर्यं दधाति ' ( श ० ६ | ४ | ४१२ ) ।