वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 261–270

म ० ७३-७४ ] वेदपारिजातभाष्यसहिता पुष्टो दिवि ष्टो अ॒ग्निः पृथिव्यां पष्टो विश्वा॒ वैश्वान॒रः सह॑सा पृ॒ष्टो अ॒ग्निः स नो दिवा स

२२५ मन्त्रार्थ- - सब प्राणियों का हितकारी अग्नि देवता द्युलोक में आदित्य रूप से पूछा गया है, अर्थात् यह आदि रूप क्या है? इस प्रकार प्रश्न करके मुमुक्षओं ने उसके स्वरूप पर विचार किया है । अन्तरिक्ष में जल के अभिलाषियों ने प्रश्न किया है कि जो बिजली के रूप में प्रकाश करता है, वह कौन है? जो सकल औषधियों में प्रवेश कर गया, वह कौन है? जीवन के कारणभूत ताप, पाक, प्रकाश आदि से प्रजाओं का उपकार करने वाला वह कौन है? बलपूर्वक अध्वर्य द्वारा मया गया और अरणि काष्ठ से निकाला गया वह कौन है? वह अग्नि रात - दिन वध या कष्ट से हमारी रक्षा करे, अर्थात् सर्वत्र अग्नि, सूर्य और विद्युत् के रूप में परमात्मा ही स्थित हैं, वे हमारी रक्षा करें ॥ ७३ ॥

वैश्वानरदेवत्या त्रिष्टुप् कुत्सदृष्टा । वैश्वानरः सर्वनरेभ्यो हितोऽग्निः । विश्वेषां नराणामनेकधा नयनाद्वा वैश्वानरोऽग्निः । दिवा दिवसे नोऽस्मान् पातु रक्षतु । स च नक्तं रात्रो नोऽस्मान् रिषो हिसाव्यापारात् पातु । ' रि हिंसायाम् ' भौवादिकः । स कः? योऽग्निवैश्वानरो दिवि द्युलोके पृष्टः कोऽयमिति दिव्यादित्यात्मना व्यवस्थितो मुमुक्षुभिः । तत्र ह्येवं श्रूयते - " यमेतमादित्ये पुरुषं वेदयन्ते स इन्द्रः स प्रजापतिः स ब्रह्म ' इति । यश्चाग्निः पृथिव्यामन्तरिक्षे लोके प्रावृषि विद्युदात्मना स्थितो जलार्थिभिः पृष्ट: । ' पृथिवीत्यन्तरिक्षनामसु ' ( निघ ११३१ ९ ) । यश्च विश्वाः सर्वा ओषधीहियवाद्या आविवेश । प्रविष्टः सन् पृष्टः कोऽयं प्रजानां जीवनहेतुस्तापपाकप्रकाशै रुपक रोतीत्यग्निहोत्रप्रभृतिभिर्लेच्छपर्यन्तेः पृष्टः । यश्च सहसा बलेन अध्वर्युणा मानः सन् पृष्टो दिक्षुभिर्जनैः कोऽयं दृश्यत इति सोऽयमग्निदिवानक्तं रिषः पातु, इत्युक्तेनान्वयः । नास्मान्नाशयत्वित्यर्थः । अध्यात्मपक्षे - सर्वात्मा परमेश्वर एवात्र आदित्यविद्युदादिरूपेण स्तूयते । व्याख्यानं पूर्ववदेव । दयानन्दस्तु – ' मनुष्यैर्यो दिवि सूर्ये पृष्टो ज्ञातुं योग्य, अग्निः प्रसिद्धः पावकः, पृथिव्यां पृष्टो जिज्ञास्यः, अग्निर्जले वायौ च पृष्टोऽग्निः सहसा बलादिगुणैर्युक्तो वैश्वानरः पृष्टोऽग्निर्विश्वा ओषधीराविवेश । स दिवा स च नक्तं यथा पाति तथा सेनेशो भवान्नोऽस्मान् रिषः सततं पातु ' इति, तदपि यत्किञ्चित् सम्बोधनस्य निर्मलत्वात् उपमाबोधकपदाभावाच्च ॥ ७३ ॥

अ॒श्याम॒ तं काम॑मग्ने॒ तवो॒तो अ॒श्यामं र॒थि र॑विः स॒वीर॑म् । अश्याम वाज॑म॒भि वा॒जय॑न्ता॒ऽश्याम॑ द्यु॒म्नम॑जरा॒जरं॑ ते ॥ ७४ ॥

मन्त्रार्थ- हे अग्निदेव! आपकी कृपा से हम अपनी अभिलाषा पूरी करें । हे धनवन्! आपकी कृपा से हम सुन्दर पुत्र और श्रेष्ठ धन पावें, आपका पूजन करते हुए हम धनधान्य से सम्पन्न हो जांय हे जरारहित! आपकी कृपा सेहम कभी जोणं न होने वाला यश पावें, अर्थात् सदा यशस्वी बनें ॥ ७४ ॥

भरद्वाजदृष्टा आग्नेयी कामवती त्रिष्टुप् । हे अग्ने, तव ऊती ऊत्या अवनेन पालनेन तर्पणेन च वयं काममभिलाषमश्याम प्राप्नुयाम, यत्कामा एतत्कर्म कुर्म इति शेषः । ' अशूङ् व्याप्तो ' सोवादिकः, विकरण-१. नाधुना श्रुतिरियमुपलभ्यते । २ ९

२२६ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० ] १८ धनवन्, सुवीरं शोभना वीराः व्यत्ययेन श्यन् । हे रयिवः, रयिर्धन मस्यास्तीति रयिवान्, तत्सम्बुद्धौ यावत् हे रयिवो । वाजयन्तो वह्निमर्चयन्तः । अन्या -पुत्रादयो यत्र स सुवीरः तम् । पुत्रादिमहितं धनं वयं प्राप्नुयामेति ' ( निघ ० ३ | १४ | ३६ ) | वाजमन्नम्, अभि अभितः नपि पूजयितव्यान् अभिपूजयन्तः । ' वाजयतिरचेतिकर्मा, तत्सम्बुद्धौ हे जरारहित, नित्यं नूत्नेत्यर्थः । समन्ताद् अश्याम प्राप्तुग्राम । हे अजर, नास्ति जरा यस्य सोऽजरः भवामेत्यर्थः । अजरमक्षीणं ते तव द्युम्नं यशो वयमश्याम सर्वदा यशस्विनो कृपापीयूषपूर्णेन पोषणेन तं अध्यात्मपक्षे - हे अग्ने श्रीभगवन्, वयं यं यं कामयामहे तव ऊत्या सुवीरं अवनेन महाशक्तिशालिनं रयिं शान्ति-तं काममश्याम प्राप्तुमः । हे रयिवः, शोभनगुणरूपधनयुक्त । त्वत्प्रसादात् अर्चनीयान् वाजयन्तोऽर्चयन्तः, अभिवाजं दान्त्यादिगुणकदम्बम् अश्याम प्राप्स्यामः । त्वामन्यांश्च त्वद्भक्तान् च द्युम्नं यशस्ते तव सर्वप्रकारकान् भोगान् अश्याम प्राप्तुमः । हे अजर, अजरमनुपक्षीणमातङ्करहितं प्रसादाद् वयमश्याम ॥ हे रयिवः सुवीरं शोभना दयानन्दस्तु - ' है अग्ने, वयं तवोती रक्षाद्यया क्रियया तं वयं काममश्याम वाजं संग्रामविजयमश्याम । हे अजर, वीराः प्राप्यन्ते यस्मात्तमश्याम | वाजयन्तः संग्रामयन्तो योधयन्तो सेनापतेर्ग्रहणस्य निर्मूलत्वात् । नहि तेऽजरं द्यम्नं यशो धनं वा अश्याम ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, अग्निपदेन प्राप्यन्ते यस्मादित्यसाम्प्रतम्, व्यावर्त्यभावात् । सेनापतिः कामदाता भवति, येन ततः स काम्येत । शोभना वीराः अजरत्वमुपपद्यते, सर्वस्यैव जनिमतो वाजं संग्रामविजयमित्यप्यपव्याख्यानमेव, निर्मूलत्वात् । न च मनुष्यस्य जरादिविकारस्यानिवार्यत्वात् ॥ ७४ ॥

आपके निकट आकर यज्ञ करने में मन्त्रार्थ -- हे अग्निदेव! दान के लिये खुले हाथ रख कर हम नमनपूर्वक के स्वरूप को जानने वाले सावधान मन से तत्पर हुए हैं । अनन्य गति वाले देवताओं को एकाग्र महिमा और आत्मा इस हवि से अन्य देवताओं को भी तृप्त छवि को आपके निमित्त हमने दिया है । हे बुद्धिमान् अग्निदेव! आप करें || ७५ ॥ अस्मिन् दिने कामम्, उत्कीलदृष्टा आग्नेयी त्रिष्टुप् । हे अग्ने, हि यस्मात् कारणाद् निकटमागत्येति वयं ते तुभ्यमद्य यावत् । ररिमा ' रा काम्यत इष्यते देवैरिति कामं हविः, नमसा नमस्कारेण उपसद्य उपसङ्गम्य ०, सू ० ६ | ३ | १३७ ) इति संहितायां दीर्घः । दाने ' इत्यस्य लिटि उत्तमबहुवचने रूपम् | ' अन्येषामपि दृश्यते ' त्यक्ककृपणस्वभावा ( पा इति यावत् । तथाविधेनैव कीदृशा वयम्? उत्तानहस्ता अबद्धमुष्टिका असंवृताङ्गुलः ? यजिष्ठेन, अतिशयेन यष्टृ इति यजिष्ठम्, ' तुरिष्ठेमेयस्सु ' मनसा उपलक्षिताः, सावधाना इत्यर्थः । कीदृशेन मनसा यावत् । तथा अस्त्रेधता सेधत्यन्यत्र ( पा ० सू ० ६ | ४ | १५४ ) इति तृचो लोप:, तेन अतिशययजनपरायणेनेति तेन । अनन्यगतेन देवताया याथात्म्यचिन्तनसन्तानकरसे-गच्छतोति स्रेधत् रेफागमश्छान्दसः, न स्रेधदस्रेधत् मन्म, ' अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ' ( पा ० सू ० नेति यावत् । पुनः कीदृशेन? मन्मना मन्यते देवमहिमानं जानातीति मनसा वयं हवी रश्मि । अतो हे अग्ने, विप्रो ३।२।७५ ) इति मनिन्, तेन । देवतायाथात्म्यज्ञेनेत्यर्थः । एतादृशेन मैकवचने शपो लोपे षत्वे त्वे क्षति मेधावी त्वं देवान् यक्षि यज । मद्दत्तेन हविषा देवांस्तर्पयेत्यर्थः । यजतेर्मध्य ) इति प्रकृतिभावः । रूपम् । ' विप्रो अग्ने ' इत्यत्र ' प्रकृत्यान्तः पादमव्यपरे ' ( पा ० सू ० ६ | १ | ११५

म ० ७५-७६ ] -----वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता २२७ अध्यात्मपक्षे - हे अग्ने परमेश्वर, अद्य अस्मिन्नहनि यस्मात्ते तुभ्यं कामं त्वया काम्यमानं त्वदपेक्षितं हविर्वयं ररिम दत्तवन्तः, यद्यपि भगवान् आप्तकामः, तथापि भक्तानुग्रहार्थमेव भक्तार्पितं वस्तु कामयते, उत्तान -हस्ता अबद्धमुष्टिकास्त्यक्तकार्पण्या: कृताञ्जलयो वा नमसा प्रणिपातेन उपसद्य उपसङ्गम्य यजिष्ठेन यजननिष्ठेन श्रद्धायुक्तेन मनसा | तथा मन्मना देवतायाथात्मज्ञेन अस्रेधता अनन्यगतेन मनसा तुभ्यं कामं हवी ररिम इति सम्बन्धः । हे अग्ने भगवन् त्वं विप्रः सन् विशेषेण प्राति प्रपूरयति भक्तजनमनोरथानिति विप्रः, ' प्रा प्रपूरणे ' इति रूपसिद्धि:, इष्टापूर्त करस्त्वम् अधिदेवान् यक्षि देवानां स्वं स्वं भागं प्रयच्छ । श्रीरामकृष्णादिस्वरूपेणापि भगवानेव यजमानदत्तं हविस्तेभ्यस्तेभ्यो देवेभ्यः प्रयच्छति । दयानन्दस्तु - ' हे अग्ने, उत्तानहस्ता वयं ते नमसोपसद्य अद्य कामं हि ररिम यथा विप्रोऽस्रेधता मन्मना यजिष्ठेन मनसा देवान् यजति सङ्गच्छते, यथा च त्वं यक्षि, तथा वयमपि यजेम ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, नमसोपसन्नस्याभयमुद्रानुपपत्तेः, तथा वयमित्यंशस्य निर्मूलत्वाच्च ॥ ७५ ॥

मन्त्रार्थ - लोकों की न्यूनता को पूर्ण करने वाले, रिक्तता को भरने वाले, परम धाम में विराजमान, दिव्य गुणधारी अग्निदेव, देवराज इन्द्र चतुर्मुख ब्रह्मा, देवगुरु बृहस्पति तथा परम बुद्धिमान् विश्वेदेव – ये सब देवता हमारे इस यज्ञ को इष्टस्थान स्वर्ग में स्थापित करें ॥ ७६ ॥

विश्वेदेवदेवत्याऽनुष्टुप् । एते देवा नोऽस्माकं यज्ञं प्रावन्तु प्रकर्षेण रक्षन्तु, अन्यूनानतिरिक्तं कुर्वन्त्वित्यर्थः, न्यूनाधिक्ययोर्दोषावहत्वेन तद्राहित्यस्यैव तद्रक्षणात् । शुभे इष्टे स्थाने स्वर्गे च यज्ञं स्थापयन्त्विति शेषः । यद्वा शुभे स्थाने यज्ञं प्रावन्तु । एते के? अग्निर्देव इति, देवशब्दः सर्वत्रानुषज्यते, इन्द्रो देवः, ब्रह्मा देवश्चतुर्मुखः, बृहस्पतिर्देवो देवगुरुः, विश्वेदेवाच । धामच्छद् धामानि स्थानानि छादयत्याच्छादयतीति धामच्छद् छादयतेः किपि णिलोपे धातोर्हस्वः । धाम्नां छदनं तावद् न्यूनानां पूरणम्, अतिरिक्तानां समीकरणं च । इदमपि पदं सर्वेषां विशेषणम् । तथा सचेतसश्चेतसा प्रज्ञया सहिताः समानं चेतः प्रज्ञानं येषां ते सचेतस इति वा । समानप्रज्ञाना धामच्छदोऽग्न्यादयो देवा अन्यूनानतिरिक्तकर्तारो मम यज्ञं रक्षन्त्वित्यर्थः । अध्यात्मपक्षे — हे भगवन् परमेश्वर, त्वमेव धामच्छदग्निः, धामानि स्थानानि छादयति न्यूनानि पूरय-त्यतिरिक्तानि च समोकरोतीति धामच्छत् सर्वज्ञोऽग्निः, अग्रणीस्त्वमेव धामच्छद् इन्द्रः परमेश्वयेपितस्त्वमेव । धामच्छद् ब्रह्मा चतुर्मुखो देवो देवनादिगुणयुक्तः, बृहस्पतिर्देवगुरुः, विश्वेदेवाः सर्वे चैते देवाः सचेतसः समनस्का नोऽस्माकं यज्ञं भूमेः शुभे शोभनात्मके श्रीभगवद्विषये स्थितं यज्ञं प्रावन्तु रक्षन्तु, सफलयन्त्विति यावत् । अन्यूना-नतिरिक्तं वा कुर्वन्तु । शुभे स्विष्टे च स्थाने स्थापयन्तु । दयानन्दस्तु — हे ' मनुष्याः, देवो विद्यादाता धामच्छदग्निरिन्द्रो यो धामानि छादयति संवृणोति सोऽग्निविद्वान् ब्रह्मा चतुर्वेदविद् बृहस्पतिरध्यापकश्चेमे सचेतसो विश्वेदेवा नः शुभे यज्ञं प्रावन्तु । इन्द्रो विद्युतुल्यो -मात्यो राजा वा ' इति, तदपि यत्किञ्चित् प्रथमतः सम्बोधनस्यैव निर्मूलत्वात्, अग्न्यादिशब्दानामिन्द्राद्यर्थत्वे मानाभावाच्च ॥ ७६ ॥

शुक्लयजुर्वेद संहिता [ [ अ ० १८

यजमान के वंश एवं मन्त्रार्थ - हे नित्यतरुण अग्निदेव! आप हमारी स्तुति प्रार्थना के वचनों को सुनें और यों की बिना याचना किये ही रक्षा करें ॥ ७७ ॥

इयं त्रयोदशे द्वापञ्चाश्यां व्याख्याता ॥ ७७ ॥

इति श्रीशुक्लयजुर्वेदवाजसनेयिसंहितायां वेदार्थपारिजातभाष्यमण्डितायाम् अष्टादशोऽध्यायः समाप्तः ॥

एकोनविंशोऽध्यायः स्वाद्वीं व स्वादुन तीव्र तो॒त्रेण॒मृता॑म॒मृतेन मधु॑मती॒ मधु॑मता सजामि सध् सोमे॑न । सोमोऽस्य॒श्विभ्यां॑ पच्यस्व॒ सर॑स्वत्य॑ पच्य॒स्वेन्द्रा॑य सु॒त्राम् पच्यस्व ॥ १ ॥

मन्त्रार्थ - हे अन्नरस! अत्यन्त स्वादिष्ट, अमृत के समान मधुर और गुणकारी स्वादिष्ट अमृत के समान मधुर रस से भरे सोम के साथ मिलाता हूँ, गये हो । दोनों अश्विनीकुमारों के लिये, सरस्वती के लिये और सब जाओ ॥ १ ॥

सोम से मिलकर हे मोठे रस से भरे हुए तुमको को रक्षा करने वाले अन्नरस! तुम भी सोम हो इन्द्र के लिये तुम तैयार हो अथ सौत्रामणीमन्त्रास्त्रिभिरध्यायैः प्रक्रियन्ते । ऋद्धिकामस्याग्निचितो मुखेतर च्छिद्र सोमवामिना मुखेन सोमवामिनो राज्यच्युतनृपस्य पशुकामस्य च सौत्रामणीयागः । ' अन्तः पात्यस्थाने चर्मणि सुरातामविक्रयिणः सोसेन शष्पक्रयस्तोक्मानामूर्णाभिलाजानार्थं, सूत्रैः सुरासोमविक्रयिन् क्रय्यास्ते सुरासोमा ३ इत्यामन्त्र्यामन्त्र्य सर्वेषु ' ( का ० श्र ० १ ९ | १ | १८ ) । ' सुरासामविक्रयिन् क्रय्यास्ते सुरासीमा: ' इति सुरासामावक्रायण पृष्ट्वा पृष्ट्वा अन्तः पात्य-स्थाने गोचर्मणि सुरासामविक्रयिणः क्लीबस्य वा सकाशात् सासेन शष्याणानूणाभिमष रामभिस्ताक्मानां सूत्रै-र्लाजानां केनचिद् द्रव्येण नग्नहोश्च क्रयं कृत्वा एतानि द्रव्यानि स्थापयोदति सूत्रार्थः । तत्र शष्पाणि विरूढा व्रीहयः तोक्मा विरूढयवाः, लाजा भृष्टा ब्राह्यः । सर्जत्वक् - त्रिफला - शुण्ठा - पुनर्नवा चतुजातकर्कापिप्पलो-गजपिप्पली - वंशावका - बृहच्छत्रा - चित्रकेन्द्रवारुण्यश्वगन्धा - धान्यकयवाना जो रकद्वय हारद्राद्वय - वचा - ताक्म - शष्पाण्येकां-कृतानि नग्नहुपदवाच्यानि । ' दक्षिणन हृत्वा नग्नहुचूर्णानि कृत्वा तांश्च ब्रोहिश्यामाकदिनयाः पृथगाचामों निषिच्य चूर्णैः संसृज्य निदधाति तन्मासरम् ' ( का ० श्र ० १ ९ | १ | २० ) । क्रयणानन्तरं तानि शष्पादोन्यादाय दक्षिणेन द्वारेण अग्न्यागारं प्रवेश्य पूर्वं नग्नहु चूणानि कृत्वा ' सर्जत्वगाद्याषवानि तृष्णा पिट्वा शष्पताक्मलाजान् चूर्णीकृत्य दर्शपूर्णमासधर्मण पात्रासादनादित्राहिश्यामाकचतुमुष्टिकग्रहणपूर्वक फलाकरणान्तं कृत्वा बहुतरोदक पृथग्व्रीहिश्यामाकयोश्वरू पक्त्वा तयोरादनयाराचामा उष्णादक पृथक् पात्रद्वये निषिच्य अवस्राव्य तदुदकं नग्न हु-प्रभृतिभिश्चूर्णैः संसृज्य निदध्यात् । तस्य चूर्णसंसृष्टस्य आचामस्य मासरामति संज्ञा । उभयं चूर्णाचामरूपं मासरा-ख्यमिति सूत्रार्थः । ' औदनो चूर्णमासरैः स सृज्य स्वाद्वों त्वा, शुना त इति, त्रिरात्रं निदधाति ' ( का ० श्रौ ० १ ९।१।२१-२२ ) । एवमाचामवाश्चूर्ण संसर्गे मासरत्वनिष्पादनानन्तरमादनो ब्रीहिश्यामाकचरू शष्पतोक्मलाज-नग्नचूर्णः संसृज्य स्वाद्वों वेति मन्त्रेण ' अंशुना ते अंशुः ' इति विशाध्यायपठितया सप्तविंशयच चैकस्मिन् पात्रे चूर्णसंसृष्टावोदनौ मासराभ्यां संसृज्य शालानैऋत्यकाणे गतं कृत्वा तत्र त्रिरात्रं स्थापयेदिति सूत्रार्थः । १. सर्जत्वक् त्रिफला चैव शुण्ठी चैव पुनर्नवा । चतुर्जातकसंयुक्ता पिप्पलो गजपिप्पली || वंशावका बृहच्छत्रा चित्रर्क चेन्द्रवारुणो । अश्वगन्धां समुत्पाटय मूलान्येतानि निर्दिशेत् ॥ धान्यकं च यवानो च जोरकं कृष्णजारकम् । द्वे हरिद्रे वचा चैत्र विरूडा ब्रोड्यो यत्राः ॥ इति ।

२३० शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० १५ इत्थमत्र प्रक्रिया - चरू उद्वास्य द्वयोः पृथगाचामग्रहणम् । ततः शष्पतोक्मलाजचूर्णानां पृथक् त्रिधा विभक्तानां तृतीयांशं द्वेधा कृत्वा आचामयोः क्षिपेत् । ततो नग्नहुचूर्णं द्वेधा विभज्य प्रथमार्धं पुनर्द्वधा विभज्य आचामयोः क्षिपेत् । एवं चूर्णसंसृष्टाचामयोर्मासरसंज्ञा । ततः शष्प- तोक्म- लाजचूर्णानां क्षिपेत् द्वितीयं । तृतीयांशं द्विधा कृत्वा एकैकं भागमोदनयोः क्षिपेत् । ततो नग्नहुचूर्णद्वितीयार्धं देवा कृत्वा ओदनयोः सहौदनयोः तत ओदनौ एकपात्रे कृत्वा तत्राचामी क्षिपेत् । ततः स्वाद्वीं त्वा -- अंशुनेति मन्त्राभ्यां चूर्णमासरैः सुरायां निवापार्थं सङ्घट्टनेन संसर्गः कार्यः । ततस्त्रिरात्रं निधानम् । शष्प- तोक्न लाजचूर्ण तृतीयांशानां प्रतिदिनं रक्षणमिति सूत्रार्थोऽवधेयः । स्वाद्वत्वेतिसुरासोमदेवत्वाऽनुष्टुप् सुरारूपः सोमो देवतेत्यर्थः । सौत्रामणीमन्त्राणां प्रजापत्यश्वि-सरस्वत्य ऋषयः, ' प्रजापतिर्यज्ञमसृजत । तमाहरत्तेनायजत तेनेष्ट्वा रिरिचान इवामन्यत स एवं यज्ञक्रतुमपश्यत् सौत्रामणीम् ' ( श ० १२ | ८ | २ | १ ) इति श्रुते: ' त्वष्टा हतपुत्रः । अभिचरणीयमपेन्द्र सोममाहरत् तस्येन्द्रो यज्ञवेशसं कृत्वा प्रासहा सोममपिबत् स विषङ् व्यार्छत्तस्य मुखात् प्राणेभ्यः श्रीयशसान्यूर्ध्वान्युदक्रामन् भैषज्याय ' ' ( श ० १२ । ८ । ३ । १ ), ' ततोऽस्मा एतमश्विनौ च सरस्वती च । यज्ञ ं समभरन् सौत्रामणी ( श ० १२ | ८ | ३ | २ ) इति श्रुतिभ्यश्च । अथ मन्त्रार्थ: --- हे सुरे, त्वा त्वां सोमेन संसृजामि संयोजयामि । ' छन्दसि परेऽपि ' ( पा ० सू ० ११४/८१ ) इति समुपसर्गस्य क्रियापदात् परं प्रयोगः । कीदृशीं त्वाम्? स्वाद्वों मिष्टाम्, मिष्टरसामिति यावत् । पुनः कोदृशीम्? तीव्राम्, तोव्रशब्दः कटुवचनः, कट्वों शीघ्रं मदजनयित्रीम् । पुनः कीदृशीम्? अमृताम् अमृततुल्याम् तीव्रेण । पुनः कीदृशीम्? मधुमतों मधुरस्वादोपेताम् । कीदृशेन सोमेन संयोजयामि? तत्राह - सुरादेवत्यानि स्वादुना मृष्टेन । पूर्ववद् कटुरसेन अमृतेन सुधातुल्येन मधुमता मधुरस्वादेन । सोमोऽसीत्यादि चत्वारि यजूंषि, विनियोगः । सोमोऽसीति दैव्युष्णिक, अश्विभ्यां पच्यस्वेति यजुर्गायत्री, सरस्वत्यै पच्यस्वेति । अश्विभ्यामर्थाय यजुरुष्णक् इन्द्राय सुत्राणे पच्यस्वेति यजुर्बुहती । हे सुरे, त्वं सोमसंसर्गात् सोमोऽसि, अतस्त्वां वदामि । कीदृशाय पच्यस्व विपरिणम | पाकोऽत्र विपरिणामः । सरस्वत्यै सरस्वत्यर्थं पच्यस्व । इन्द्राय च पच्यस्व इन्द्राय? सुत्राणे, सुष्ठु त्रायते रक्षतीति सुत्रामा, तस्मै । सूपसर्गपूर्वकात् त्रायतेः ' सुरा आतो, मनिन्कनिब- सन्दधाति । वनिपश्च ' ( पा ० सू ० ३।२ | ७४ ) इति मनिन्प्रत्ययः । अत्र ब्राह्मणम् – ' स्वाद्वीं त्वा स्वादुनेति मधुमति स्वदयत्येवेनां तीव्रां तोत्रेणेतीन्द्रियमेवास्मिन् दधात्यमृताममृतेनेत्यायुरेवास्मिन् ५ ) दधाति । मधुमतीं रसमेवास्यां दधाति सृजामि सं सोननेति सोमरूपमेवैनां करोति ' ( श ० १२ । ७ । ३ । , इदमत्र विशेषतो वक्तव्यम् - शतपथश्रुतौ प्रथमं सोत्रामणोयागोलत्त्यर्थं विश्वरूपाख्यायिकावर्णनम् , तदीय-तत्यां च इन्द्रकृतं विश्वरूप हननम् विश्वरूप पुत्रकृतमिन्द्रोद्देश्यकाभिचारयागं कृत्वा अपेन्द्रसामापहरणम् वीर्यरूपेणास्रवद् यज्ञविनाशं कृत्वा इन्द्रकृतं बलात्सोमपानम्, स सोमः शक्रशरीरं सर्वतो व्याप्य नङ्गादङ्गाद् वीर्यबलयशोरूपेण स्रुतात् इत्याद्यर्थजातस्य संक्षेपेण वर्णनम्, इन्द्रस्य अक्षिनासिकामुख श्रोत्रेन्द्रियेभ्यः क्रमशस्तेजा सोमाद् अजाविगोऽश्वाश्वतरगर्दभानां पशूनां पक्ष्माश्रुश्लेष्मस्नोहाफेनेभ्यो गोधूमकुवलापवाकवदरयवकर्कन्धूनां श्येनः पक्षी, नाभितः चोत्पत्तेरभिधानम्, स्तनाभ्यां शुक्ररूपेण स्रुतात्सोमात् पयः, उरसस्त्विषिरूपेण स्रुतात्सोमात् स्रुतात् सोमात् शुषात्मना सतात्सोमात् सोसम्, रेतोरूपात्मना स्रुतात्सोमाद् हिरण्यम्, शिश्नात् रसात्मना परिस्रुत्, स्फिगीभ्यां क्रोधरूपेण स्रुतात् सोमात् सुरा, मूत्रादोजोरूपेण स्रुतात् सोमाद् वृकः पशुः स्रुतात् , अवन्ध्या- सोमात् न्मन्युरूपेण स्रुतात् सोमाद् व्याघ्रः, लोहितात् सहोरूपेण स्रुतात् सोमात् सिंहः, लोमभ्यश्चित्तरूपेण वृक्षः, श्यामाकाः, त्वचोऽपचितिरूपेण स्रुतात् सोमाद् अश्वत्थवृक्षः, मांसभ्य ऊर्मूपेण स्रुतात्सोमाद् उदुम्बरो

म ० १-२ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता २३१ अस्थिभ्यः स्वधारूपेण स्रुतात् सोमाद् न्यग्रोधो वृक्षः, मज्जभ्यः सोमपीथरूपेण स्रुतात् सोमाद् व्रोहयश्चेत्यादि -सोत्रामण्युपकरणजातं समुत्पन्नमिति कचित्कचिद् विशेषणविशिष्टमभिधानम् । ततः कदाचिदिन्द्रो नमुचिना-सुरेण सह चचार, तदा नमुचिस्तमिन्द्रं पुनर्भूतं विलोक्य सुरया तस्येन्द्रियं सोमपीथमन्नाद्यं च वीर्यमपाहरत् इन्द्रश्चार्दितः संशयितवान् ' इत्याद्याख्यायिकांशकथनम्, ततः ' देवास्तमुपगम्यायमिन्द्रोऽस्माकं प्रशस्यतम आसीत्, अधुना तु पाप्मानं प्राप्तः, हन्तेमं भिषज्यामेति विचार्य क्रमादश्विनी सरस्वतीं चाब्रुवन्, यतो युवां भिषजौ त्वं च भैषज्यमतो ययमिमं भिषज्यत ' इत्याख्यायिकांशकथनम् । एवं सुरैः प्रार्थितास्ते तान् सुरानब्रुवन्नस्तु नो भाग इति, तदा देवैरश्विभ्यां धूम्रोऽजः पशुः, सरस्वत्यै च मेषः पशः यस्माच्चायमिन्द्रोऽस्माकमृषभस्तस्मात्तस्मा ऋषभः पशुर्भागत्वेन परिकल्पित इत्याद्याख्यायिकांशकथनम् । ततोऽश्विनौ सरस्वती च यथा यथा स्रुतं तत्सर्वं नमुचेः सकाशादाहत्य तस्मिन्निन्द्रे पुनरदधुरित्याख्यायिकोपसंहरणम् । एवमाख्यायिकया सौत्रामण्यङ्गपशुयाग-त्रयस्य उत्पत्तिमभिधाय प्रसङ्गात सौत्रामणीशब्दनिर्वचनं तद्वेदितुः फलकथनं च दक्षिणाधिकारविधिनिरूपणं च, एवं विस्तरेण तत्तदाख्यायिकाव्याजेन सौत्रामणीवर्णनम् । एतत्प्रतिपादकं ब्राह्मणमत्र प्रारम्भ एवोद्धृतम् । ' तावश्विनौ च सरस्वती च । इन्द्रियं वीर्यं नमचेराहृत्य तस्मिन् पुनरदधुस्तं पाप्मनोऽत्रायन्त सुत्रातं वनं पाप्मनोऽत्रास्महीति तद्वाव सोत्रामण्यभवत् तत्मोत्रामध्ये सौत्रामणीत्वं त्रायते मृत्योरात्मानमप पाप्मानं हते य एवमेतत्सोत्रामध्ये सोत्रामणीत्वं वेद त्रयस्त्रिंशद्दक्षिणा भवन्ति त्रयस्त्रिंशद्धि तं देवता अभिषज्यंस्तस्मादाहुर्भेषजं दक्षिणा इति ' ( श ० १२ | ७ | १ | १४ ) इति ब्राह्मणेनोपसंहृतम् । मन्त्रार्थसमर्थकं ब्राह्मणं तु - ' सोमोऽस्यश्विभ्यां पच्यस्व | सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय सुत्राणे पच्यस्वेत्येता वा एतं देवता अग्रे यज्ञं, समभरंस्ताभिरेवेन ँ, सम्भरत्यथो एता एवैतद्देवता भागधेयेन समर्धयत्यासुनोति सुत्याये तिस्रो रात्रीर्वसति तस्रो हि रात्री ः सोमः क्रोतो वसति सोमरूपमेवैनां करोति ' ( श ० १२ । ७ । ३ । ६ ) इति । अध्यात्मपक्षे – ' अत्र सुरा सुष्ठु शोभने परिस्मिन् ब्रह्मणि रमते यया सा, अर्थाद् ब्रह्मविद्या, सोमेन उमा ब्रह्मविद्यया सहितः सोमो विवेक:, तेन सम्बद्धयमाना प्रशस्यते । हे सुरे, त्वा त्वां स्वाद्वीमिष्टरसोपेतां स्वादुना मृष्टेन सोमेन संसृजामि संयोजयामि । मधुमय ब्रह्मविषयत्वेनैव विवेक ब्रह्मविद्ययोमिष्टरसत्वम् । तीव्रेण कटुना कटुरसेन सोमेन तीत्रां त्वां संसृजामि । विषयवैरस्यभा सकत्वेन कटुत्वमुभयोरुपचर्यते । अमृतत्व प्रापकत्वेन चो भयोरमृतरूपत्वम् । इत्थममृतेन सुधातुल्येन सोमेन अमृताममृततुल्यां मधुमता सोमेन मधुमतीं मधुरस्वादोपेतेन सोमेन मधुरस्वादोपेतां त्वां संसृजामि । हे सुरे ब्रह्मविद्ये, ब्रह्मानन्दमदमादकत्वात् त्वं सोमोऽसि चितिचेत्य-विवेकोऽसि । त्वमश्विभ्यां जीवात्मपरमात्मभ्यामर्थाय पच्यस्व परिपकरूपा भव । सरस्वत्यै प्रज्ञप्तिरूपिण्यै परिपच्यस्व । इन्द्राय परमैश्वर्योपेताय ईश्वराय परिपच्यस्व । विवेकेन संसृष्टा ब्रह्मविद्या समेषां हितावहा सम्पद्यते । किंबहुना, सम्पूर्ण जगदेव नन्दनवनं सम्पद्यते । दयानन्दस्तु — ‘ हे वैद्य, यस्त्वं सोमोऽसि तं त्वामोषधिविद्यायां संसृजामि । यथाहं यां स्वादुना सह स्वाद्वी तीव्रेण सह तीव्राममृतेन सहामृतां सोमेन सह मधुमतीमोषधि संसृजामि, तथैतां त्वमश्विभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्व सुत्राम्ण इन्द्राय पच्यस्व ' इति, तत्सर्वं शतपथब्राह्मणकात्यायनादिसूत्रविरोधात् सर्वथोपेक्ष्यम् | स्वामिदयानन्दरीत्या आरोग्यप्राप्त्यर्थं वैद्यकशास्त्ररीत्या अनेकमधुरादिप्रशस्तस्वादयुक्तौषध सेवनमत्र वर्णितम् । अस्य विषयस्य सुतरामायुर्वेदविषयत्वाद् धर्मब्रह्मप्रतिपादकवेदेन कथङ्कारं सम्बन्ध इति चिन्त्यमेव ॥१ ॥

"

२३२ [ अ ० १ ९ मन्त्रार्थ - हे ऋत्विजों! जो सोम श्रेष्ठ हवि है, मनुष्यों का हितकारी होता हुआ यजमान की रक्षा करता है, जल में वर्तमान जिस सोम को अध्वर्यु ने पोस कर निचोड़ा है, उस अभिषुत सोम को गाय के दूध में मिलाओ, जिससे कि देवताओं के लिये श्रेष्ठ हवि तैयार हो ॥ २ ॥

' एकस्याः पयसाऽपाकृतेनाश्विनेन परिषिञ्चति परोतो षिञ्चतेति, शष्पचर्णानि चावपति, सारस्वतेन द्वयोः प्रातः तोक्मचूर्णानि च ऐन्द्रेणोत्तमे तिसृणाम्, लाजचूर्णानि च ' ( का ० श्री ० १ ९ ११ / २३-२७ ) । सायंहोमान्तेऽ-विभ्यामपाकरोमीत्येक गां करेण स्पृष्ट्रा तां दुग्ध्वा तत्पयसाध्वर्यः सुरां सिञ्चति परोत इति मन्त्रेण, रक्षितं शष्पचूर्णानां तृतीयांशं सुराभाण्डे क्षिपेत्, द्वितीयेऽह्नि निशान्ते सरस्वत्या अपाकरोमीति द्वे गावो स्पृष्ट्वा दोहितेन तयोर्दग्धेन तेनैव मन्त्रेण सुरां सिञ्चति तोक्मचूर्णतृतीयांशक्षेपश्व । तृतीयेऽह्नि रात्री इन्द्राय सुत्राणेऽपाकरोमीति तिस्रो गाः स्पृष्ट्रा ता दुग्ध्वा एकीकृततत्पयसा सुरां सिञ्चति तेनैव मन्त्रेण तत्र लाजचूर्णतृतीयांशक्षेपश्चेति पूर्वोद्धृतसूत्रार्थः । भरद्वाजदा सोमदेवत्या बृहतो । हे ऋत्विजः इतो गोसकाशाद् गृहीतेन दुग्धेनेति शेषः । सुतमभिषतं सोमं परिसृपं परिषिञ्चता, ययमिति शेषः । परि + इतः + सिञ्चतेति पदेषु सत्सु ' ओकारमितः सिञ्चतो सोपध: ' ( वा ० प्रा ० ३।४६ ) इति सूत्रेण ' इतः शब्दसम्बन्धी विसर्जनोय: सोपध उपधासहितः सिञ्चतौ परे ओकारमापद्यते ' इत्यर्थकेन सविसर्गस्य तकारोत्तरवर्त्यकारस्य ओकार आदेशः, ' ऋचि तुनुघ ' ( पा ० सू ० ६ ३ ( १३३ ) इत्यादिना दोर्घः । यः सोम उत्तमं हविः सर्वेषां हविषां श्रेष्ठम, यश्च नर्यो नभ्यो हितो नर्यः सन् दधन्वान यजमानं धारितवान् धनधान्यादिसम्पन्नं कृतवानिति यावत् ह्रादिकस्य ' धन धान्ये ' इत्यस्य भतसामान्ये लिटि तस्य ' कसुर ' ( पा ० सू ० ३१२/१०७ ) इति विधीयमाने कस्वादेशे रूपम् । अप्सु जलेषु अन्तमध्ये वर्तमानं यं सोम-मद्रिभिग्रविभिरध्वर्य सुषाव अभितवान् तं सोमं सुरारूपतामापन्नं पयसा सिञ्चतेति सम्बन्धः । अत्र ब्राह्मणम्-- ' पयश्च सूरा च भवतः । सोमो वै पयोऽन्नं सुरा पयसेव सोमपोथमवरुन्धे सुरयानाद्यं क्षत्रं वे पयो विसुरासुरां पुत्वा पयः पुनाति विश एवं तत्क्षत्रं जनयति विशो हि क्षत्रं जायते ' ( श ० १२/७/३३८ ) । अत्र सोमसम्पादनप्रक्रिया उक्ता । स्पष्टार्थ कण्डिका । अध्यात्मपक्षे — अत्र परमात्मनः सार्वात्म्यं प्रतिपाद्यते सौत्रामणीतिकर्तव्यताप्रतिपादनप्रसङ्गेन । यथा मृद्विकारा घटशरावोदञ्चनादयो मुद्रा एव, तथैव याग - तदङ्ग - द्रव्यदेवतेतिकर्तव्यतादिप्रतिपादनमपि ब्रह्मप्रति-पादनमेव । यथा भूविकारेषु काष्ठपट्ट पादुका - रथादिष्वपि निहितानि पदानि भुत्र्येव निहितानि भवन्ति 1 तथैव ब्रह्मविकारभूततत्तद्वस्तुप्रतिपादनमपि ब्रह्मप्रतिपादनमेव भवति । --दयानन्दस्तु - ' हे मनुष्याः, य उत्तमं हविः सोमः प्रेरक इतः प्राप्तः स्यात्, यो नर्यो दधन्वान् अप्स्वन्तरा सुषाव साधयेत्, तमद्रिभिः सुतमुत्पन्नं सोमं यूयं परिसिञ्चत ' इति, तदपि यत्किञ्चित्, सामान्यभोजना -वस्तुनो हविः पदव्यपदेश्यत्वाभावात् किं धारयत् किं वा अप्स्वन्तः सुषावेत्यस्य अस्पष्टत्वात् । मेघः सोमोत्पत्तिरपि चिन्त्या, मेर्वर्षाभिः क्लिन्नायां भूमौ सर्वस्यैव भक्ष्यजातस्योत्पत्तेः सर्वसम्मतत्वात् ॥ २ ॥

वा॒योःपूतः पवित्रेण प्रत्यक्सोमो अतिदुतः । इन्द्रस्य॒ युज्यः सखा॑ वा॒योः पूतः

म ० ३-४ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता २३३ मन्त्रार्थ - पश्चिममुख शीघ्रता से निचोड़ा हुआ यह सोम वायु देवता के पवित्रे से शुद्ध हुआ इन्द्र का योग्य सखा है । पूर्वमुख निकाला हुआ सोम वायु के पवित्रे से पवित्र हुआ है, जो कि इन्द्र का योग्य सखा है, अर्थात् हे सोम! तुम शीघ्र ही इस पात्र में से निकल सकते हो, वायु देवता के अनुग्रह से तुम पवित्र हो ॥ ३ ॥

' सते पुनाति गोऽश्ववालवालेन पुनाति ते परिस्रुतमिति वायोः पूत इति सोमातिपूतस्य प्राङिति तद्वामिनः ' ( का ० श्र ० १ ९ २७ ९ ) । अस्यां वायोः पूत इति कण्डिकायां द्वे ऋची, पुनाति त इति तृतीया ऋक् । तासां व्युत्क्रमेण विनियोगमाह - पुतां सुरामादाय गोऽश्व केशनिर्मितेन वालेन पवित्रेण सते पालाशे महति पात्रे पुनीयात् । पुनाति त इति मन्त्रेण सतं वारणमिति केचित् । मुखेतरच्छिद्रसोमवामिनो यजमानस्य सौत्रामण्यां वायोः पूत इति मन्त्रेण सते सुरां पुनीयात् । मुखेन सोमवामिनस्तु ' वायोः पूतः पवित्रेण प्राङ् ' इति मन्त्रेण सते सुरां पुनीयादिति सूत्रत्रयार्थः । ऋक्त्रयमाभूतिदृष्टं सोमदेवत्यं गायत्रम् । प्रत्यङ् प्रतीपमञ्चत्यधो गच्छतीति प्रत्यङ्, अधोमुखोऽति-द्रुतः पायुद्वारा निर्गतः सोमो वायोः पवित्रेण जठरान्तर्वर्तिना पूतः शुद्धः । कीदृशः सोमः? इन्द्रस्य युज्यः, योगमर्हतीति युज्यः, इन्द्रेण सह योगार्हः, अगर्ह्य इति यावत् । सखा सहायः । सोमपानेन प्रोत्साहित इन्द्रः शत्रूनभिभवतीति । प्राङ् प्रकर्षेण अञ्चति ऊर्ध्वं गच्छतीति प्राङ् । मुखतोऽतिद्रुतो निर्गतः सोमः वायोः पवित्रेण हृदयान्तर्वर्तिना पूतः, य इन्द्रस्य युज्यो योग्यः सखा, युजेर्बाहुलकात् क्यप् । अत्र ब्राह्मणम् —'वायोः पूतः पवित्रेण । प्रत्यङ् सोमो अतिद्रुत इति सोमातिपूतस्य पुनाति यथारूपमेवेनं पुनातीन्द्रस्य युज्यः सखेति यदेवास्य तेनेन्द्रियं वोर्यमतिक्रान्तं भवति तदस्मिन् पुनर्दधाति ' ( श ० १२ | ७ | ३ | ९ ) । ' वायोः पूतः पवित्रेण । प्राङ् सोमो अतिद्रुत इति सोमवामिनः पुनाति यथारूपमेवैनं पुनातीन्द्रस्य युज्यः सखेति यदेवास्य तेनेन्द्रियं वीर्यमतिक्रान्तं भवति तदस्मिन् पुनर्दधाति ' ( रा ० १२ | ७ | ३ | १० ), ' पुनाति ते परिश्रुतमिति । समृद्धिकामस्य पुनाति समृद्ध सोम, सूर्यस्य दुहितेति श्रद्धा वै सूर्यस्य श्रद्धयेष सोमो भवति श्रद्धयेवेन सोमं करोति वारेण शश्वता तनेति वालेन ह्येषा पूयते ' ( श ० १२ | ७ | ३ | दुहिता ११ ) । मन्त्रसूत्रव्याख्यानेनैव व्याख्याताः स्पष्टार्थाः कण्डिकाः । अध्यात्मपक्षे – उमया सहितः सोमो महेश्वरो जीवभावं गतः सन् प्रत्यङ्ङतिद्रुतो मनुष्याद्यधोगति गतः, वायोः सूत्रात्मनो हिरण्यगर्भस्य पवित्रेण पवित्रकारकेणानुग्रहेण पूतः सन्निद्रस्य परमेश्वरस्य युज्यो योगार्हः सखा सम्पद्यते । स एव प्राङ् मनुष्यादूर्ध्व ब्रह्मात्वभावं गतो वायोः पवित्रेण पूत इन्द्रस्य युज्यः सखा सम्पद्यते । दयानन्दस्तु – ' हे मनुष्याः य सोमः सोमलताद्योषधिगुणः प्राङ्ङतितो वायोः पवित्रेण शुद्धिकरेण कर्मणा पूत इन्द्रस्य जीवस्य युज्यः सखेवास्ति, यश्च सोमः प्रत्यङ्ङतिद्रुतो वायोः पवित्रेण पूत इन्द्रस्य युज्यः सखेवास्ति, तं यूयं सततं सेवध्वम् ' इति, तदपि यत्किञ्चित् सर्वस्याप्यस्य आयुर्वेदादिसिद्धस्य अज्ञातज्ञापकत्वा-भावेनावेदार्थत्वात्, सोमपदस्य सोमलताद्योषधिगर्णोऽर्थ इत्यत्र प्रमाणविरहात् । न च सर्वौषधिगणः सर्वसेव्यः, अधिकारानुसारेणैव तत्प्रयोगात् || ३ || · ३०

मन्त्रार्थं - - हे यजमान! सूर्य की पुत्री श्रद्धा अभिषुत सोम को अनादि धन से पवित्र करती है ॥ ४ ॥

२३४ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० १ ९ यजमानं प्रत्याचष्टेऽध्वर्युः । हे यजमान, सूर्यस्य दुहिता पुत्री श्रद्धा पुनाति शोधयति । यद्वा लुप्तोपमानमेतत् । ते तव परिस्रुतं सोममिव पुनाति ले तव परिस्रुतं सुरां सोमं च श्रद्धा । अथवा सोमरूपतामापत्रां परिस्रुतं श्रद्धा पुनाति । केन? वारेण वालेन, पवित्रं रलयोरैक्यात् करोति सूर्यस्य दुहिता पुनः कीदृशेन वारेण? तत्राह - शश्वता शाश्वतिकेन अनादिना तथा तना, ' तनेति धननाम , गोऽश्ववालेन । २ | १० | १ ९ ), धनरूपेणेत्यर्थः, धनोत्पत्तिनिमित्तभूतेनेति यावत् । गोऽश्ववाला अकृत्रिमा ' ( निघ ० तैर्धनमर्ज्यते । ऊषरभूमौ गवां विश्रमाद् गोरोमतो दूर्वाकाण्डोत्पत्तिर्जायते । अत्रत्यं एव गवादिषु भवन्ति, बोद्धतम् । ब्राह्मणं पूर्वकण्डिकाया-अध्यात्मपक्षे - सूर्यस्य सवितुर्देवस्य दुहिता श्रद्धा परिस्रुतं भगवते देवताभ्यश्च सोमादिकं शश्वता शाश्वतिकेन वारेण वरणीयेन गुणेन पुनाति । समर्पणीयं परिस्रुतं दयानन्दस्तु - ' हे मनुष्य, या तना विस्तृतेन प्रकाशेन सूर्यदुहिता पुत्रीवोषा शश्वता सनातनेन वारेण वरणीयेन गुणेन ते परिस्रुतं सर्वतः प्राप्तं सोममोषधिरसं पुनाति तस्यां त्वमोषधिरसं गुणेन यत्किञ्चित् उक्तश्रुतिविरोधात् । तत्र हि श्रद्धा सूर्यस्य दुहितोक्ता । उषा सोमरसं विस्तृतप्रकाशेन सेवस्व ' इति, तदपि निर्मूलत्वात् । पवित्रता च कीदृशी? नहि पापनिवारिका पुण्याधायिका च सा पुनातीत्यस्य दोषनिवारिका, सतो दोषस्य चोषसा निवारणे प्रमाणाभावात् तथात्वे विषलताया त्वया तदनभ्युपगमात् । नापि वाऽनित्ये वस्तुनि सनातनो गुणः सम्भवति । न च वारशब्दस्य वरणीयार्थता, ' वालेन अपि शोधनोपपत्तेः । न श्रुतिविरोधात् ॥ ४ ॥ ह्यषा पयते ' इति

ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं प॑वते॒ तेज॑ इन्द्रा॑य सुरंया सोमः सुत आसुतो मदा॑य । शुक्रेण॑ देव दे॒वता॑ः पिपृग्ध रसो॒नान्तं॒ यज॑मानाय धेहि ॥ ५ ॥॥

मन्त्रार्थ - हे सोम! तुम शुद्ध वीर्य द्वारा अग्नि आदि देवताओं को प्रसन्न को यजमान को दो । अभि g त सोम क्षत्रिय और ब्राह्मण जाति की कान्ति को एवं इन्द्रियों करो, को घृत आदि रस से भरे अन्न शक्ति को प्रकट करता है । सुरा के साथ मिला हुआ सोम तीव्र मद का जनक है ॥ ५ ॥

' उत्तरस्यां पयो वैतसेऽजाविलोमपवित्रेण ब्रह्म क्षत्रमिति ' ( का ० वेद्यामजलोमभिर्मेषरोमभिश्च निर्मितेन पवित्रेण वेतसवृक्षनिर्मिते पात्रे ब्रह्म श्र ० १२ ९ / २ / १० ) । उत्तरस्यां सूत्रार्थः । सुरासोमदेवत्या त्रिष्टुप् । आद्यो द्वादशकः, द्वितीयस्त्रयोदशार्णः, तृतीयचतुर्थावेकादशार्णी क्षत्रमिति मन्त्रेण पयः पुनीयादिति हे देव देवादिगुणक सोम, शुक्रेण शुक्लेन शुद्धेन वीर्येण त्वं देवता अग्न्याद्याः प्रकृतयागसम्बन्धिनो , तेन त्र्यधिका । प्रीणीहि । पुना रसेन घृतादिना सहितमन्नमदनीयं यजमानाय धेहि देहि । यतः: पिपृधि ब्रह्म ब्राह्मणं क्षत्रं क्षत्रियं तेजः कान्तिमिन्द्रियं सामथ्यं च पवते जनयति । पवतिरत्र सोमो जननार्थः भवान् सुतोऽभिषुतः सन् त्पत्तेः । सोमे यज्ञ उपचर्यते । आसुतः सुरया तीव्रोकृतो भवान् मदाय च भवति, यज्ञादेव सर्वो-यजमानं च अभीष्टहविःप्रदानेन अभीष्टफलप्रदानेन च प्रीणाहि । यद्वा यस्मात् । एवं सामर्थ्यपेतस्त्वं देवान् भिषुतस्तोत्रीकृतश्च ब्रह्म ब्राह्मणं क्षत्रं क्षत्रियं पतते जनयति तेज इन्द्रियं कान्तिमिन्द्रियसामर्थ्यं कारणात् सोमः सुतः च संस्कृतोऽ-यस्माच्च सुरया आसुतस्तीव्रोकृतो मदाय मदजनको भवसीति शेषः, अतः शुक्रेण शोचिष्मता जनयति । मन्त्रजनितेन सामर्थ्येन हे देव, देवताः पिवृग्धि प्रोणीहि । रसेन युक्तं चान्नं यजमानाय दीप्तिमता रूपेण धेहि देहि ।