वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 41–50

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 41–50

पृष्ठ 41

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 41 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मन्त्रः १ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता निरवद्यस्वप्रकाश चितोऽनुग्रहेणैव श्रोत्रादितद्वृत्तिषु स्वविषयावद्योतकत्वं भवति, तथैव पारमार्थिकसतो भगवतः सत्यत्वेनैव मायातत्कार्यस्य निखिलप्रपञ्चस्य सत्यत्वम् । भगवदीयगुणविग्रहादयस्तु भगवतः परमान्तरङ्ग दिव्य-शक्तिमयत्वाद् भगवत्स्वरूपमया एव । अत एवास्मिन् मन्त्रे भगवतः क्रोधोऽपि वन्द्यते, घातकः शरोऽपि नमस्क्रियते, किमु वक्तव्यं स्वरूपभूतस्य बाहोः पूजायाम् । ' नमो हिरण्यबाहवे ', ' नीलग्रीवा: ' इत्यादिश्रुतिशतैर्भगवतो दिव्य-विग्रहवत्त्वं सगुण साकारत्वं डिण्डिमघोषेणोद्घोषितम् । एतेन वेदेषु विग्रहवत्त्वं भगवतः परमेश्वरस्य नोपवणित-मित्यपास्तम्, एकस्यैव परमेश्वरस्य शिवविष्णुशक्तिसूर्यगणपति रामकृष्णनृसिंहादिरूपेण तत्र तत्र भूयस्सु शास्त्रेषु वर्णनात् समेषामैकात्म्यमेव मन्तव्यम्, मन्त्रेषु ब्राह्मणेषु रामतापनीय - गोपालतापनीय नृसिंहतापनीय त्रिपुराताप-नीय - गणेशाथर्वशीर्ष - सूर्योपनिषदादिषु च समेषां परमेश्वरत्व- निर्गुणत्व - निराकारत्व सगुण साकारत्वादिप्रतिपादनात्, ' सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ' ( कठो ० १ २ ।१५ ), ' वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः ' ( भ ० गी ० १५।१५ ), ' वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ । आदी चान्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते ॥ ९ ३ ॥ ' ( हरिवंशेऽन्तिमेऽध्याये ) इत्यादिश्रुति-स्मृतिपुराणैरेकस्यैव तत्तद्रूपेण वर्णनात् । अनेकेषामीश्वरत्वं न सम्भवत्येव । यद्यनेके ईश्वरास्तदा तैः परस्परं संमति संगृह्य जगदुत्पादनपालन-संहाररूपाणि कार्याणि सम्पादनीयानि, स्वातन्त्र्येण वा? नाद्यः पक्षः, अनेकेषामीश्वराणां काचित् समितिः, तत्र न कश्चनापि सत्यसङ्कल्पः कश्चनापि न सर्वशक्तिमान्, कश्चनापि न स्वतन्त्रः, समितेः पराधीनत्वात् । तथा च न कस्यापोश्वरत्वम् । नापि द्वितीयः, उत्पादन - पालन - संहाररूपेषु कार्येषु परस्परं विभिन्नेषु प्रत्येकं भिन्ने सङ्कल्पे जाते समानबलत्वेन न कस्यचनेकस्यापि सिद्धि:, किन्तु सर्वोऽपि सङ्कल्पो विध्वंसेत । अतो यस्य स्वातन्त्र्येण सम्पूर्ण प्रपंच का सत्यत्व है । भगवदीय गुण, विग्रह आदि तो भगवान् के परम अन्तरंग दिव्य शक्तिमय हैं, भगवत्स्वरूपमय ही हैं । अत एव इस मन्त्र में भगवान् के क्रोध को भी प्रणाम किया जा रहा है, घातक शर ( बाण ) को भी नमस्कार किया जा रहा है, तब पूजा में भगवत्स्वरूप उनको भुजाओं के विषय में कहना ही क्या है । ' नमो हिरण्यबाहवे ', ' नीलग्रीवा ः ' इत्यादि शतशः श्रुतिवचनों ने भगवान् के दिव्यविग्रहवत्त्व, सगुण - साकारत्व की डिण्डिमघोषपूर्वक घोषणा की है । यह कहने से ' वेदों ने भगवान् परमेश्वर का विग्रहवत्त्व ( साकारत्व ) नहीं बताया है ', इस कथन का खण्डन पूर्णरूप से हो जाता है । शास्त्रों में यत्र - तत्र पुनः पुनः एक ही परमेश्वर का शिव - विष्णु - शक्ति - सूर्य- गणपति- राम कृष्ण - नृसिंह आदि के रूपों में वर्णन किया गया है । अतः सभी को एकरूप ही समझना चाहिये । मन्त्रों में, ब्राह्मणों में तथा रामतापनीय, गोपालतापनीय, नृसिंहतापनीय, त्रिपुरातापनीय, गणेशाथर्वशीर्ष, सूर्योपनिषद् आदि ग्रन्थ सभी का परमेश्वरत्व, निर्गुणत्व, निराकारत्व, सगुण-साकारत्व बता रहे हैं । ' सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ' ( कठ ० ११२०१५ ), ' वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः ' ( भ ० गी ० १५।१५ ), तथा -' वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतवर्षभ । आदी चान्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते ॥ ९ ३ ॥ - ( हरिवंश, अन्तिमाध्याय में ) इत्यादि श्रुति, स्मृति और पुराणों ने उस एक ही परमेश्वर का अनेक रूपों में वर्णन किया है । को स्वीकार किया जाय, तो क्या वे अनेक व्यक्तियों में ईश्वरत्व का होना संभव नहीं है । यदि अनेक ईश्वरों प्रत्येक परस्पर एक - दूसरे को संमति लेकर सृष्टि ( जगत् ) के उत्पादन, पालन, संहारात्मक कार्यों का सम्पादन करते हैं? है या , क्योंकि ईश्वर किसी की संगति लिये बिना ही स्वतन्त्र रूप से उन कार्यों को करता है? इनमें प्रथम पक्ष तो ठीक नहीं अनेक ईश्वरों की ऐसी कोई एक समिति बनी हुई नहीं है । यदि कोई एक समिति है, ऐसा मान भी लें, तो उसमें कोई नहीं एक है, व्यक्ति सत्यसंकल्प हो या सर्वशक्तिमान् हो, यह भी नहीं कहा जा सकता और समिति का कोई व्यक्ति स्वतन्त्र भी तरह क्योंकि सभी समिति के पराधीन हैं । इससे यह स्पष्ट होता है कि समिति के किसी व्यक्ति में ईश्वरत्व नहीं है । उसी से तद्विषयक प्रत्येक व्यक्ति - द्वितीय पक्ष भी ठीक नहीं है, क्योंकि उत्पादन, पालन, संहार के कार्यों में परस्पर विभिन्नता रहने नहीं का संकल्प ( इच्छा ) भी भिन्न - भिन्न हो सकता है । प्रत्येक के भिन्न - भिन्न संकल्प होने पर किसी का भी संकल्प सफल

पृष्ठ 42

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 42 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १६ । अन्येषां देवानामपि सर्वशक्तिमत्त्वं सर्वज्ञत्वं सर्वकारणत्वं च निरङ्कुशं स्यात् तस्यैव ' परमेश्वरत्वमुपपन्नम् ( तै ० ब्रा ० २७/३/२ ) इत्यादिभिः श्रुतिभिः, विग्रहवत्त्वं मन्त्रैर्ब्राह्मणैश्च सिद्धयत्येव । ' इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत् रामायणमीमासायां द्रष्टव्यः । देवताधिकरणादौ च ब्रह्मसूत्रभाष्ये प्रतिपादनात् । विस्तरस्तु अस्मत्कृत तत्फलप्रदानाय यद्यपि भगवान् रुद्रः शिवः शान्तोऽघोरो दयालुरेव तथापि । यद्यपि प्राणिनां सर्वप्राणिपरप्रेमास्पदत्वात् कर्मवैचित्र्यात् परमा-सत्त्वादिगुणाश्रयेण दयापरवशस्यापि परमेश्वरस्य क्रोधवत्त्वसम्भवात् वायु - सूर्य - कालादीनामपि तद्भीत्यैव निय-नन्दरूपतैव भगवतः, तथाप्यविदुषां समुद्यतस्य वज्रस्येव भयहेतुत्वमपि सूर्यः । भीपास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति मेन प्रवृत्तिमत्त्वात् । तथा च श्रुतिः - ' भीषास्माद्वातः पवते भोषोदेति २२६२ ), ' तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य ' ( तै ० उ ० पञ्चमः || ' ( तै ० उ ० २१८ ), ' महद्भयं वज्रमुद्यतम् ' ( कठो ० २७ ) इत्यादिश्रुतिभ्यः । प्राणिनां यथा कारुणिकस्य चिकित्सकस्य आतुरहितायैव तीक्ष्णशस्त्रेण तदीयव्रणच्छेदे । तथैव प्रवृत्तिः तदीयबाणादयोऽपि , तथैव । हितायैव भगवदीयः क्रोधोऽपि । ' क्रोधोऽपि देवस्य वरेण तुल्यः " इति अनन्तसत्त्वविश्रान्तिपर्यवसायित्वात् स्मरणात् । तथा च महाप्रलयेऽपि पापतापाद्युपतप्तजीवानां महासुप्तिसम्पादनेन प्रलयस्य वन्दनीयाश्च । भगवदीयो बाहुरेव न कल्याणमयः, किन्तु तस्य क्रोधशरादयोऽपि कल्याणमया दूसरे व्यक्ति से दुर्बल नहीं है, सभी हो पावेगा, सभी के संकल्प ध्वस्त हो जायंगे, क्योंकि कोई भी ईश्वर व्यक्ति सर्वशक्तिमत्त्व किसी, सर्वविध बलशालित्व और सर्व-समान बल वाले हैं । अतः यही स्वीकार करना होगा कि जिसका स्वतन्त्र है । अन्य देवताओं का विग्रहवत्त्व ( शरीर-कारणत्व निरंकुश हो, वही परमेश्वर है, उसी में परमेश्वरत्व उपपन्न हो सकता ' ( तै ० ब्रा ० २ | ७ | ३ | २ ) इत्यादि धारित्व ) मन्त्र - ब्राह्मणात्मक श्रुति से सिद्ध ही है । जैसे - ' इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत् है । इसी प्रसंग को विस्तार से जानना श्रुतिवचनों के द्वारा तथा ब्रह्मसूत्र के भाष्य में देवताधिकरण के द्वारा बताया गया मीमांसा ' को देखना चाहिये । हो, तो हमारी ( पूज्यपाद स्वामी करपात्रीजी महाराज द्वारा विरचित ) ' रामायण तत्तत् कर्मों का फल देने यद्यपि भगवान् रुद्र शिव, शान्त, अघोर दयालु ही हैं, तथापि प्राणियों के कर्मवैचित्र्य संभव से है । यद्यपि भगवान सभी के लिये सत्वादि गुणों का आश्रय कर दयालु होने पर भी परमेश्वर को भी क्रोध तुल्य आना अविद्वानों के लिये वह भयहेतु भी प्राणियों के परप्रेमास्पद होने से परमानन्दरूप ही हैं, तथापि समुद्यत हुए वज्र के श्रुति कह रही है — ' इसके भय से हैं । उसके भय से ही सूर्य, काल आदि भी नियमपूर्वक प्रवृत्तिशील रहते हैं । तथा पाँचवाँ च मृत्यु भी दौड़ता रहता है ' वायु बहती है, इसके भय से सूर्य उदित होता है, इसके भय से अग्नि, वचन इन्द्र हैं और । ( तै ० उ ० २१८ ) | इसी प्रकार कठ, तैत्तिरीय आदि श्रुतियों में अन्यान्य में प्रवृत्त होता है, तथैव जैसे कारुणिक चिकित्सक आतुर के कल्याणार्थं ही तीक्ष्ण शस्त्र से उसके व्रण - च्छेदन भगवान् सनत्कुमार का यह वाक्य है— प्राणियों के हितार्थ ही भगवान् का क्रोध भी हुआ करता है । रावण के नरेद्राः प्रति क्रोधोऽपि देवस्य वरेण तुल्यः ॥ ' ( वा ० रा ० ' ये ये हताश्चक्रधरेण राजन् त्रैलोक्यनाथेन जनार्दनेन । ते ते गतास्तन्निलयं २२ व श्लोक है ) । उसी तरह भगवान् के बाण आदि उ ० ३६ सर्गानन्तर प्रक्षिप्त पाँच सर्गों में से द्वितीय सर्ग का प्रलय का पर्यवसान को महासुषुप्ति का सम्पादन कराकर आयुध भी हैं । महाप्रलय में भी पाप ताप आदि से सन्तप्त उसे हुए हिंसा जोवों भी करनी पड़ती है । भी अनन्त सत्त्व में ही विश्रान्त हो जाता है । अत एव १. इदं रावणं प्रति भगवतः सनत्कुमारस्य वाक्यम् । प्रक्षिषु पञ्चसर्गेषु द्वितीये सर्गे द्वाविंशः श्लोकोऽयम् । श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे उत्तरकाण्डे षट्त्रिंशसर्गानन्तरं

पृष्ठ 43

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 43 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मन्त्रः १ ] पारिजातभाष्यसहिता अत्र ब्राह्मणम् —'अथातः शतरुद्रियं जुहोति । अत्रैष सर्वोऽग्निः संस्कृतः स एषोऽत्र रुद्रो देवता नोऽयं तस्मिन् न देवा एतदमृतं रूपमुत्तममदधुः स एषोऽत्र दीप्यमानोऽतिष्ठदन्नमिच्छमानस्तस्माद देवा अभियुर्यद्वे हि स्यादिति ' ( श ० ९ ।१।१।१ ) । अथ चित्युपधानपरिसमाप्त्यनन्तरम्, अतो यतः कारणात् संचितोऽग्निरुप-शमनीयः, अतो हेतोः । शतरुद्रियमिति कर्मनामधेयम् । शतरुद्रियाख्यं होमं भावयेदित्यर्थः । रुद्ररूपतापन्नस्था-ग्नेरुपशमनार्थोऽयं होमः । एवं सत्यग्निः साकल्येन संस्कृतो भवति । यतो देवाश्चयनलक्षणेन संस्कारेण निष्पन्न-ममृतमुत्तमं रूपं विस्रंसनात् प्राग् यदमृतं रूपमस्ति तस्य विस्रंसनावसरे गतत्वात् तदेव पुनरत्र चयनसंस्कारेण अदधुः । तस्मादेषोऽग्निर्दीप्यमानः, अन्नमिच्छमानः, अतिष्ठत् । इषेः परस्मैपदित्वाद् उपग्रहव्यत्ययेन शानच् । अथवा ' ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश् ' ( पा ० सू ० ३।२।१२ ९ ) इति शक्यार्थे चानश् । अस्मादग्नेहिंसाशङ्कया देवा अभियुः, यथा न हिंस्यादिति विचारं च चक्रुः । ' तेऽब्रुवन् । अन्नमस्मै सम्भराम तेनैनं शमयामेति तस्मा एतदन्नं समभरञ्छान्तदेवत्यं तैनैन-मशमयंस्तद्यदेतं देवमेतेनाशमयंस्तस्माच्छान्त देवत्य शान्तदेवत्य ह वै तच्छतरुद्रियमित्याचक्षते परोक्षं परोक्षकामा हि देवास्तथैवास्मिन्नयमेतदमृत रूपमुत्तमं दधाति स एषोऽत्र दीप्यमानस्तिष्ठत्यन्नमिच्छमानस्तस्मा एतदन्न सम्भरति शान्तदेवत्यं तेनैनं शमयति ' ( श ० ९ २ | १ | १ | २ ) । पश्चात् ते देवा:, अस्मै रुद्राय अन्नं सम्भराम तेनैनं शमयामेति परस्परमुक्त्वा तथैवाकार्षुः । अतः शमनार्थत्वात् तदन्नं शान्तदेवत्यम् । तच्च देवाः, परोक्षकामत्वात् शतरुद्रियमित्यभिदधते, तदन्नसाध्यत्वात् कर्मापि तथैव व्यपदिश्यते । पूर्वं यथा देवा अकार्षुः तथैव यजमानोऽपि तेनान्नेन रुद्रं शमितवान् भवति । ' जतिर्जुहोति । जायत एष एतद्यच्चीयते स एष सर्वस्मा अन्नाय जायत उभयं वेतदन्नं प्रीणाति यज्जतिला ग्राम्येण यच्च ग्राम्यं यच्चारण्यं यदह तिलास्तेन ग्राम्यं यदकृष्टे पच्यन्ते तेनारण्यमुभयेनैवैनमेतदन्नेन ग्राहकत्वविशिष्ट प्राणवियोगानुकूल व्यापार को ही ' हिंसा ' शब्द से कहा गया है, अतः अनुग्राहक प्राणवियोगानु- उसके क्रोध, कूल व्यापार को ' हिंसा ' नहीं समझना चाहिये । तथा च भगवान् का केवल ' बाहु ' ही कल्याणमय नहीं है, अपितु । अत्रैष शर आदि भी कल्याणमय और वन्दनीय हैं । इस विषय में ब्राह्मण कह रहा है - ' अथातः शतरुद्रियं जुहोति सर्वोऽग्निः संस्कृतः स एषोऽत्र रुद्रो देवता । तस्मिन् देवा एतदमृतं रूपमुत्तममदधुः । स एषोऽत्र दीप्यमानोऽतिष्ठदन्नमिच्छमानस्तु-स्माद् देवा अभियुद्वे नोऽयं न हिंस्यादिति ' ( श ० ब्रा ० ९ ।१।१।१ ) । I है, अतः इसका अभिप्राय यह है कि चिति का उपधान समाप्त होने के बाद, जब कि संचित अर्थ अग्नि होगा उपशमनीय कि ' शतरुद्रियाख्यं अर्थात् उस कारण | ' शतरुद्रियम् ' यह एक कर्मविशेष का नाम है, यानी ' शतरुद्रियं जुहोति ' का संस्कृत हो जाता होमं भावयेत् ' । एवं च रुद्ररूपता को प्राप्त हुए अग्नि के उपशमनार्थं यह होम है । उससे अग्नि सम्पूर्णतया है, जो उत्तम रूप है, क्योंकि देवताओं ने चयनलक्षण संस्कार से निष्पन्न हुए अमृत, अर्थात् उत्तम रूप को धारण उसी किया को पुनः उन्होंने प्राप्त विस्रंसन के पूर्व था, वह विस्रंसन के समय समाप्त हो चुका था, किन्तु चयनसंस्कार के कारण परस्मैपदी होने से उपग्रह कर लिया । उससे दीप्यमान हुआ यह अग्नि अन्न की इच्छा करता हुआ रहने लगा । ' इष ' धातु ९ ) सूत्र से शक्ति के अर्थं के व्यत्यय से शानच् किया गया है । अथवा ' ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश् ' ( पा ० सू ० ३।२।१२ प्रकार से हिंसा न हो पावे, में ' चाश् ' किया गया है । इस अग्नि से हिंसा की आशंका करके देवता लोग डर गये । जिस । तस्मा एतदन्नं वैसा विचार करने लगे । शतपथ ब्राह्मण कहता है -- ' तेऽब्रुवन् । अन्नमस्मै सम्भराम तेनैनं शमयामेति रुद्र के लिये हम अन्न ' तेनैनं शमयति ' । ( श ० ब्रा ० ९ ।१।१।२ ) । पश्चात् उन देवताओं ने परस्पर यह कहा कि अन्न इस शान्तदेवत्य है । देवता लोग देकर उससे इसे शान्त करेंगे और वैसा ही उन्होंने किया । अतः शमनार्थ होने से वह

पृष्ठ 44

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 44 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० १६ चारण्येन च ' ( श ० ९ | १ | १/३ ), ' अर्कपर्णेन जुहोति ' ( श ० ९ | १ | १ | ४ ), ' गवेधुकासक्तुभिर्जुहोति ' ( श ० ९ | १ | ११८ ), ' परिश्रित्सु जुहोति ' ( श ० ९ | १ | १ | १० ) । प्रकृते होमद्रव्यविशेषं विवाय तस्य चोभयविधान्नात्मकत्वात् चयन-संस्कारे जातरुद्रदेवतोचितरूपत्वेन प्रशंसति - जर्तिलैरित्यादिना । जतिला आरण्यतिलाः । प्रकृते होमे साधनतया प्राप्ताया जुह्वा अपवादत्वेन अर्कपर्णविधानम् । प्रकृतहोमस्य परिश्रित्सु चितीः परितो निक्षिप्तेषु क्षुद्रपाषाणेषु कर्तव्यतया विधानम् । पुनस्तस्यैव होमस्य शतशीष्र्णो रुद्रस्य इतरेषां च रुद्राणामुत्पत्तिप्रकारं दर्शयित्वा तच्छम-नार्थत्वेन प्रशंसनम् । होमस्य द्रव्यान्तरं विधाय तत्प्रशंसनम् । होमसाधनत्वेन विहितस्य अर्कपर्णस्य प्रकारान्त-रेण प्रशंसनम् । एवं शतपथे शतरुद्रियस्यानेकाभिः कण्डिकाभिर्द्रव्यदेवतादिप्रशंसनमिति । प्रायोऽस्मिन्नध्याये आध्यात्मिकपक्षीय एवार्थः, नातः पृथक् तन्निरूपणावश्यकता । अपरस्तु राजपरत्वेन रुद्रशब्दं योजयति । तथाच - - ' ' हे रुद्र दुष्टरोदक राजन् त्वदधीनस्थेभ्यो नमः स्कारार्हाणि शक्तिवीर्यशस्त्राण्युपनमन्तु । त्वदीयेभ्यो बाणधारिसैन्येभ्योऽन्नान्युपसीदन्तु । त्वदीयबाहुरूप-मित्रेभ्यः शत्रुपराभूष्णु वीर्यमुपतिष्ठतु ' इति । यद्यप्येतादृशी प्रार्थना नानुचिता, तथापि मन्त्राक्षरसम्बन्धशून्ये-वेषा । अत्र त्र्यो नमः शब्दाः । तद्योगे त्रीण्येव चतुर्थ्यन्तानि पदानि । रुद्र इति सम्बुद्धिः । तेन स्वाभा परोक्षकाम होने से उसे शतरुद्रिय कहते हैं । वह अन्नसाध्य होने से कर्म के लिये भी उसी प्रकार का शब्द प्रयोग करते हैं? यानी शतरुद्रिय कहते हैं । पूर्व काल में देवताओं ने जैसे किया, वैसे ही यजमान भी उस अन्न से रुद्र को शान्त करता है । पुनः शतपथ ब्राह्मण ( ९ ११११1३, ४, ८, १० ) में कहा गया हैं कि प्रकृत में होमीय द्रव्यविशेष का विधान करे, क्योंकि वह उभयविध अन्नात्मक है, इसलिये चयन संस्कार में जातरुद्र देवतोचित रूप में उसको प्रशंसा की जाती है । प्रकृत होम के साधन रूप में प्राप्त हुई जुहु का बाघ करके ' अकंपण ' का विधान किया गया है । प्रकृत होम को परिश्रितों में चितियों के चारों ओर निक्षिप्त क्षुद्र पाषाणों पर करने का विधान है । पुनः उसी होम की शतशीर्ष रुद्र और अन्य रुद्रों की उत्पत्ति के प्रकार को प्रदर्शित कर उसके शमनार्थ प्रशंसा की गई है । होमसाधन के रूप में विहित अपर्ण को प्रकारान्तर से प्रशंसा की गई है । इसी प्रकार शतपथ में अनेक कण्डिकाओं के द्वारा शतरुद्रिय के द्रव्य - देवता आदि की प्रशंसा की गई है । प्रायः इस अध्याय में जो अर्थ है, वह अध्यात्म पक्ष का ही है, अतः उसके निरूपण की पृथक् से आवश्यकता नहीं है । कोई अन्य व्याख्याकार ' रुद्र ' शब्द को राजा के अर्थ में लगातेहैं । तथा च --- - ' ' हे रुद्र यानी दुष्ट रोदक राजन्! तुम्हारे अधीन रहनेवालों के पास नमस्कारार्ह शक्ति- वीर्य शस्त्र आदि सवंदा रहें । तुम्हारे बाणधारी सैनिकों के पास अस आदि सवंदा रहे । तुम्हारे बाहुरूप मित्रों के पास शत्रुओं को पराजित करनेवाला पराक्रम सर्वदा रहे ' । यद्यपि यह प्रार्थना अनुचित नहीं है, तथापि मन्त्र में प्रयुक्त अक्षरों से कोई मेल नहीं खा रही है, यानी मन्त्र के शब्दों से उस प्रार्थना का कोई सम्बन्ध नहीं है । इस मन्त्र में ' नमः ' शब्द का प्रयोग तीन बार हुआ है । उसके योग में तीन बार ही चतुर्थ्यन्त पदों का प्रयोग हुआ है । रुद्र! यह संबोधन का एकवचन है । इन सब पर ध्यान रखते हुए ही व्याख्या-कार को मन्त्रार्थं करना चाहिये । अतः उन्बट, महोधर आदि पूर्ववर्ती भाष्यकारों का अनुसरण करके किया हुआ पूर्व निर्दिष्ट अर्थ ही तत्तत् मन्त्र शब्दों के साथ स्वाभाविक रूप से सम्बद्ध है । संपूर्ण संसार में ' रुद्र ' शब्द देवता के अर्थ में प्रसिद्ध है, किन्तु किसी व्याख्याकार ने उस प्रसिद्धि । ध्यान न देकर ' रुद्र ' शब्द को राजपरक लगाकर मन्त्र का अर्थ किया है, जो अत्यन्त असंगत है, क्योंकि ' रूढियोंगमप -हरति ' यह नियम है, इस नियम का उल्लंघन उसने किया है, जो नहीं करना चाहिये था । ' रुद्र ' शब्द को योगरूढ मानना

पृष्ठ 45

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 45 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० १-२ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता fasts यमेवार्थो यः पुरस्ता निर्दिष्ट: । रुद्रशब्दस्य देवपरत्वप्रसिद्धिमपहाय राजपरत्वयोजनमप्यसङ्गतम्, रूढियोंग-महरतीति न्यायविरोधात् । योगरूढतया च रुद्रशब्दस्य पातकिरोदकत्वेन प्रलये सर्वसंहारकत्वेन च परमेश्वर-परत्वोपपत्तेः । अत्र शस्त्रवीर्याणीति के: शब्दरूपात्तानि? बाहुपदेन सेना कथं गृह्यते? कथञ्चिद् गौण्या वृत्त्या तदुपपत्तावपि तन्मित्रग्रहणस्य क आधारः? सङ्गतिरपि नास्ति तथाविधेष्वर्थेषु । तस्मादुव्वटमहीधरा-नुसार्येवार्थो युक्तः ॥ १ ॥

या ते रुद्र शि॒वा त॒नू॒रयो॒राऽप॑पकाशिनी ।

तया॑ नस्त॒न्वा शन्त॑मया॒ गिर॑शन्ता॒भि च॑कशीहि ॥ २ ॥

मन्त्रार्थं - कैलास पर रह कर संसार का कल्याण करने वाले हे रुद्र! तुम्हारा जो मङ्गलदायक, सौम्य, केवल पुण्यप्रकाशक शरीर है, उस अनन्त सुखकारक शरीर से हमारी ओर देखो, यानी हमारी रक्षा करो || २ || भक्तानां पुरतस्तु प्रादुर्भवन्ती तनूरनन्त सुखशान्तिपरमविश्रामावहेत्याह हे रुद्र, ते तव या शिवा शान्ता मङ्गलरूपा तनूः शरीरम् अघोरा अविषमा अनुद्वेगिनी, सौम्येति यावत् । अपापकाशिनी पापमसुखं काशयति प्रकाशयति या सा पापकाशिनी, तद्भिन्ना अपापकाशिनी सर्वथा सर्वदा सुखदायिन्येव दिव्यकर्मोपासनादि-फलमेव सा ददाति न पापफलम् । यस्याः स्मरणमात्रेणापि पापतापादिकमपैति तया शन्तमया अतिशयेन शमिति शन्तमा तथा सुखतमया अतिशयेन सुखरूपया सुखवित्र्या च तन्वा हे गिरिशन्त! गिरो कैलासे स्थितः सन् प्राणिनां शं सुखं तनोति विस्तारयतीति गिरिशन्तः, तस्य शुभानुसन्धानेनैव मङ्गलसम्पत्तेः । अनेन पुराणप्रसिद्धः कैलासवासी भगवान् शिवः स्तूयते, तत्सम्बुद्धौ । यद्वा गिरि वाचि स्थितो वाचोच्चार्यमाणः स्तूयमानः शं सुखं तनोतीति गिरिशन्तः । ' यस्य नाम महद्यशः ' ( वा ० सं ० ३२ ३ ) इति मन्त्रवर्णात् तत्सम्बुद्धौ । यद्वा गिरौ मेघेऽव-स्थितस्तदन्तर्यामिरूपेण वृष्ट्या शं सुखं तनोतीति गिरिशन्तः, तत्सम्बुद्धौ । यद्वा गिरी शेत इति गिरिशः, अमति चाहिये | योगरूढ मानने पर पातकियों को रुलाने से और प्रलय काल में सम्पूर्ण संसार का संहार करने से उस ' रुद्र ' शब्द की परमेश्वरपरकता उपपन्न हो जाती है । राजपरकता तो उसकी अनुपपन्न ही है । किञ्च शस्त्र, वीर्य आदि अर्थों को मन्त्र के किन शब्दों ने बताया है? ' बाहु ' शब्द से ' सेना ' का अर्थ, किस प्रकार किया गया है? किसी तरह ' गौणी वृत्ति ' से उसकी उपपत्ति लगाने पर भी उसका ' मित्र ' अर्थ करने में कौन सा आधार है? उस प्रकार के अर्थ करने में कोई किसी प्रकार की संगति भी नहीं है । इसलिये उन्त्रट व महीधर के अनुसार ही अर्थ करना समुचित है ॥ १ ॥

भक्तों के सामने प्रकट होनेवाला शरीर अनन्त सुख, अनन्त शान्ति, परम विश्रामावह रहता है, इस तथ्य को भगवती श्रुति बता रही है है रुद्र! तुम्हारा शान्त मंगलमय शरीर है, वह अघोर, यानी अविषम है, अर्थात् अनुद्वेजक है, सौम्य है | वह ' अपापकाशिनी ' अर्थात् सर्वदा सुखदायी है । वह दिव्य कर्म, उपासना आदि के फल को देता है, पाप फल को नहीं । जिसके स्मरणमात्र से पाप - ताप आदि नष्ट हो जाते हैं, उस सुखस्वरूप और दूसरे को सुखी बनाने वाली अपनी तनू ( शरीर ) से हे गिरिशन्त! अर्थात् कैलास गिरि पर रहते हुए प्राणियों के सुख ( शं ) का विस्तार करने वाले हे भगवान् शिव! आपके नाम का शुभानुसन्धान करने से ही मंगल की सम्पत्ति ( प्राप्ति ) हो जाती है । इस प्रकार से पुराण-प्रसिद्ध कैलासवासी भगवान् शिव की स्तुति की जाती है । उसोका संबोधन के एक वचन में प्रयोग किया गया है । २

पृष्ठ 46

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 46 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१० शुक्लयजुर्वेद संहिता [ [ अ ० ] १६ । गच्छति जानाति सर्वमित्यन्तः सर्वज्ञः, गिरिशश्वासावन्तश्चेति गिरिशन्तः, शकन्ध्वादित्वात् पररूपम्, तत्सम्बुद्धौ ' अभिचाकशीहि अभितः करुणापूर्णदृष्ट्या पश्य । ' चाकशीतिः पश्यतिकर्मा नः अस्मान् सुखयितुम् ( निध ० ३ | ११ | ८ ) । इदमत्रावधेयम् - निर्गुणनिराकारनिर्विका रसच्चिदानन्दात्मकस्य ब्रह्मणोऽतनुत्वेऽपि दाहकत्वप्रकाशकत्व- स्वतोऽचिन्त्यदिव्य-शक्त्या दिव्यतनुत्वं भवति । यथा काष्ठगतोऽव्यक्तोऽग्निनिराकारोऽपि मन्थनादिभिरभिव्यज्यते , तथैव भक्तभक्तिभावनया दिव्यशक्त्या च रूपेण, यथा वा घृतवर्तिकाद्युपाधिभिर्दीपकलिकारूपेणाग्निरेव व्यज्यते तरङ्गमालि भवति, तथैव निर्गुणं परमेश्वरस्तनुमान् भवति । यथा वा निस्तरङ्गमेव गङ्गाजलं वायुसङ्घट्टनया घनीभूतं सद् हिमतामुपैति, निराकारमपि ब्रह्म सगुणं साकारं च भवति । यथा वा अतिशयशैत्ययोगेन गङ्गाजलमेव एव ' ब्रह्म देवेभ्यो विजिग्ये ' । ' तथैव निर्गुणं निराकारं ब्रह्म भक्तिशक्त्येशशक्त्या च सगुणं साकारं भवति । श्रूयते तत । ( केनो ० ३।१ ) इत्यादिप्रघट्टकेन केनोपनिषदि ब्रह्मणो महायक्षरूपेण प्रादुर्भावः दक्षिणेऽक्षिणि छान्दोग्ये हिरण्यमश्रुत्वहिरण्यकेशत्वविशिष्टस्य हिरण्यमयस्य परमेश्वरस्य आदित्यमण्डले ब्रा ० ३ | १२ | ९ | ७ ), ' तमेव चोपासनं विहितम् । हिरण्यं ज्योतिरित्यनर्थान्तरम् । येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध: ' ( तै ० भान्तमनु भाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ' ( मु ० २ | २ | १० ) इत्यादिमन्त्रवर्णश्रुतिसिद्धब्रह्मज्योतिरेव अथवा हे गिरिशन्त! ' गिरि = वाणी में स्थित, यानी वाणी से उच्चारण किया जाने वाला, अर्थात् स्तुति करता है, अतः उसे ' गिरिशन्त ' कहते हैं । ' यस्य नाम महद्यशः ' किया जाने वाला वह ' शं ' सुख का ' तनोति ' विस्तार । ( वा ० सं ० ३२।३ ) ऐसी मन्त्रवर्णात्मक श्रुति है । ' गिरिशन्त ' यह संबोधन के एकवचन का रूप है ' सुख का विस्तार अथवा हे गिरिशन्त! ' गिरौ ' = मेघ में तदन्तर्यामी रूप से अवस्थित रह कर वृष्टि के द्वारा ' शं करता है, उसे ' गिरिशन्त ' कहा जाता है, उसके संबोधन में एकवचन का यह रूप है ।, गिरिशश्चासावन्तश्चेति अथवा गिरौ शेत इति गिरिशः, अयति गच्छति जानाति सर्वमिति अन्तः सर्वज्ञः अतः हे गिरिशन्त! गिरिशन्त ः ' | शकन्ध्वादित्वात् पररूप होकर संबोधन के एकवचन में गिरिशन्त रूप निष्पन्न हो जाता है । से देखो । हे कैलासवासी सर्वज्ञ शिव! ' न ' हम लोगों को सुखो बनाने के लिये ' अभिचाकशीहि ' अभितः करुणापूर्ण दृष्टि ' चाकशीतिः पश्यतिकर्मा ' ( निघ ० ३।११।८ ) । होने पर भी यहाँ ध्यान देने की बात यह है कि निर्गुण, निराकार निर्विकार सच्चिदानन्द ब्रह्म अशरीरी हुआ भी अपनी अचिन्त्य शक्ति से दिव्य शरीर से भी सम्पन्न हो जाता है । जैसे काष्ठगत अव्यक्त अग्नि निराकार जैसे रहता घृत, वर्तिका मन्थन आदि के द्वारा उसे अभिव्यक्त किया जाता है, जो तब दाहक, प्रकाशक कहलाता है । भक्तों अथवा की भक्तिभावना और ( बत्ती ) आदि उपाधि के कारण दीपकलिका के रूप में अग्नि ही प्रकट होता है, वैसे वायु ही के संघट्टन से अनेक तरंगों को दिव्य शक्ति से परमेश्वर शरीर धारण भी कर लेता है । जैसे - तरंगरहित भी गंगाजल है । अथवा जैसे अत्यन्त धारण कर तरंगमाली बन जाता है, तथैव निर्गुण निराकार भी ब्रह्म सगुण और साकार हो ब्रह्म जाता भक्तों की भक्तिमयी शक्ति शैत्य के कारण गंगाजल ही घनीभूत होकर ' हिम ' बन जाता है, वैसे ही निर्गुण निराकार | १ ) साकार भी हो जाते हैं । यही कारण है कि ' ब्रह्म देवेभ्यो विजिग्ये ' ( केनोप ० ३ और अपनी ईशन शक्ति से सगुण बताया गया है । इत्यादि प्रघट्टक से केनोपनिषद् में महान् यक्ष के रूप में ' ब्रह्म ' का प्रादुर्भाव होना की उपासना करने का विधान छान्दोग्योपनिषद् में हिरण्यश्मश्रुत्व, हिरण्यकेशत्व से युक्त हिरण्यमय परमेश्वर तैत्तिरीय ब्राह्मण, मुण्डक आदित्य - मण्डल के दक्षिण नेत्र में कहा गया है । ' हिरण्य ' और ' ज्योति ' पर्याय शब्द हैं, क्योंकि को हिरण्यश्मश्रुत्वादि विशिष्ट हिरण्यमय-उपनिषद् इत्यादि मन्त्रवर्ण - श्रुतिसिद्ध जो ब्रह्म है, वह ज्योति ही है, उसी, नृसिंह आदि देवताओं के रूप में परमेश्वर के रूप में भी प्रकट किया गया है । उसो को ब्रह्म, शक्ति, विष्णु, राम, कृष्ण

पृष्ठ 47

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 47 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० २-३ ] पारिजात भाष्यसहिता ११ हिरण्यमश्रुत्वा दिविशिष्ट हिरण्यमयपरमेश्वररूपेणापि व्यज्यते । तदेव ब्रह्म शक्ति - विष्णु - राम - कृष्ण - नृसिंहादिरूपेणापि व्यज्यते । ' वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ । आदौ चान्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते ॥ ' ( हरिवंशेऽन्ति-मेऽध्याये ) इत्येवं वेदवेद्यो भगवान् परमात्मैव रामायण - महाभारत- पुराणादिषु शिव - विष्णु- राम कृष्णादिरूपेण प्रतिपिपादयिषितः । अपर आह- हे ' रुद्र राजन् त्वदीयकल्याणकारिणी सौम्या पापातिरिक्तस्य पुण्यस्यैव प्रकाशिका विस्तृत विधिव्यवस्था आज्ञारूपा वाग्वास्ते, तच्छान्तिविस्तारिण्या वाचा व्यवस्थया वाण्या वा हे सर्वशान्तिप्रद त्वं सर्वमभिपश्य ' इति, तदपि पूर्वव्याख्यानुकारि इति किमुपालम्भनीयम् । अत्रापि व्याख्यायां तनूशब्दस्य व्यवस्थार्थ -कत्वमप्रामाणिकमेव । गिरिशन्तशब्दस्तु व्याख्यात्रा सर्वथाप्यस्पृष्टः । अन्येऽपि सर्वेऽर्थाः सायणादिभाष्य दृष्ट्यैव गृहीता विकृतिमुपनीताश्च ॥ २ ॥

यामिषु ' गिरिशन्त हस्ते ' भिस्तवे | ३ ॥ शि॒वां ग़रित्र॒ तां कु॑रु॒ मा हिंसीः पुरु॑षं॒ जग॑त् ॥ मन्त्रार्थ - कैलास पर रह कर जगत् का कल्याण करने वाले हे रुद्र! तथा मेघों में स्थित होकर वृष्टि के द्वारा जगत् की रक्षा करने वाले हे सर्वज्ञ रुद्र! शत्रुओं का नाश करने के लिये जिस बाण को तुम अपने हाथ में धारण किये हो, वह सबके लिये कल्याणकारक हो और जंगम जो पुत्र - पौत्र आदि तथा गो, अश्व आदि हैं, उनका नाश तुम करो || ३ || हे गिरिशन्त स्मृतिमात्रेण सुखप्रद यामिषं यं शरं त्वमस्तवे शत्रून् प्रति क्षेप्तुं हस्ते बिभषि धारयसि, गिरि, गिरौ कैलासे स्थितो भक्तान् भूतजातं वा त्रायत इति गिरित्रः, तत्सम्बुद्धी । तामिषं शिवां कल्याण-कारिणीं कुरु । यथा व्याघ्रस्य या दंष्ट्रा भूतोद्वेगिनी सैव स्वशावकान् प्रति शिवेव भवति तद्वत् । अत एव भगवतो भी व्यक्त किया जाता है । इस तथ्य को हरिवंश के अन्तिम अध्याय में - ' वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ । आदौ चान्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते ॥ ' कहा गया है । वेदवेद्य भगवान् परमात्मा को ही रामायण, महाभारत, पुराण आदि में शिव, विष्णु, राम, कृष्ण आदि के रूप में प्रतिपादन करने की इच्छा की है । किसी ने उक्त मन्त्र की व्याख्या यह की है कि ' हे रुद्र राजन्! तुम्हारी कल्याणकारिणी सौम्या पापातिरिक्त की = पुण्य की ही प्रकाशिका विस्तृत विधिव्यवस्था आज्ञारूपा वाक् तुम्हारी शान्ति का विस्तार करनेवाली वाचा = व्यवस्था अथवा वाणी से हे सर्वशान्तिप्रद! तुम सत्र देखो ' । यह व्याख्या भी उनकी अपनी पूर्व व्याख्या के अनुसार ही मन्त्र से असम्बद्ध है, अतः क्या पुनः पुनः उस असम्बद्धता को बतावें? इस व्याख्या में भी ' तनू ' शब्द को व्यवस्थार्थंक ताना अप्रामाणिक ही है । ' गिरिशन्त ' शब्द को तो व्याख्याकार ने छुआ तक नहीं है । अन्य अर्थ भी सायण आदि के भाष्य के अनुसार ही ग्रहण कर उनको विकृत कर दिया है ॥ २ ॥

हे गिरिशन्त! स्मरण करने मात्र से सुख देने वाले! जिस बाण को तुम शत्रुओं पर फेंकने के लिये हाथ में धारण करते हो, हे गिरित्र! गिरौ = कैलास गिरि पर स्थित होता हुआ भक्त जनों का अथवा प्राणी मात्र का जो रक्षण करता है, उसे ' गिरित्र ' कहते हैं, उसके सम्बोधन में - हे गिरित्र! कहा गया है । ताम् = उस बाण को तुम कल्याणकारक बनाओ, जैसे व्याघ्र की दंष्ट्रा प्राणियों की उद्वेजक होती है, वही अपने शावकों के प्रति कल्याणमयी भी होती है । अत एव भगवान्

पृष्ठ 48

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 48 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १६ जगद् जङ्गममन्य-नृसिंहस्य नखा दंष्ट्राश्च प्रह्लादस्य कृते सुखकरा एव जाताः । किञ्च पुरुषं कसे मम नध्ये पुत्रपौत्रादिकं अध्यैन् कध्ये कध्ये न्शध्यैशध्यैन् -दपि गवाश्वादिकं मा हिसीर्मा वधीः । अस्धातोः ' तुमर्थे सेसेनसेऽसेन्क्से गतिदीप्त्यादानार्थः, आदि तबेतवेङ्तवेनः ' ( पा ० सू ० ३ । ४ । ९ ) इति तवेङ्प्रत्ययस्तुमर्थे । असिभवादिको सर्वेऽप्यर्थाः सम्भावयितुं सुशकाः । सत्तार्थकः, दैवादिकश्च क्षेपणार्थकः, काण्ड्वादिकश्च उपतापार्थकः । तदेते अपरस्तु - ' हे गिरिशन्त आज्ञप्तिरूपायां वाचि सर्वशान्तिदायक! यद्वा विभषि हे मेघवत् , हे विद्वद्भक्षक सर्वसुखवर्षकरूपेण , यद्वा है सर्वशान्तिदायक, यं बाणादिशस्त्रगणं शत्रूणामुपरि प्रक्षेप्तुं हननकारिणि स्वहस्ते गवादिपशून् मा हिंसीः ' इति, तदत्रापि स्वव्यवस्थायां सर्वरक्षक, तन्माङ्गल्यकारकं रक्ष मनुष्यानन्यान् जङ्गमान् शब्दस्यार्थः । तस्मादत्राप्युव्वट-सैव दिक् । मेघवत् सुखवर्षकत्वं हस्तस्य हननकारित्वं च न मन्त्रगतस्य कस्यचनापि महीधरानुसार्येवार्थो युक्तः ॥ ३ ॥

शिवेन॒ वच॑सा त्वा गिरिशाऽच्छावदामसि । यथा॑ नः॒ सर्वा॑ मिज्जग॑दय॒क्ष्म ं सु मना॒ अस॑त् ॥ ४ ॥

स्तुति करते हैं और मन्त्रार्थ - हे कैलास निवासी रुद्र! तुम्हें प्राप्त करने के लिये हम लोग तुम्हारी के बना आदि सबको नीरोग और निर्मल मन प्रार्थना करते हैं कि तुम हमारे जंगम पुत्र - पौत्र आदि को तथा गो, अश्व दो ॥ ४ ॥

हे गिरिश, गिरौ कैलासे शेते विश्राम्यतीति गिरिशः, तत्सम्बुद्धौ । अथवा वैदिकेन गिरि वचसा भक्तानां वचनेन स्तुतिरूपायां त्वा त्वाम् वाचि शेते विश्राम्यतीति गिरिशः, तत्सम्बुद्धौ । शिवेन मङ्गलमयेन च स्तुतिरूपेण निरुक्तम्- ' अच्छाभेराप्तुमिति शाकपूणिः ' अच्छ त्वामेव प्राप्तुम् । अच्छेत्यस्य आप्तुमित्यर्थः । तथा मेरे पुत्र - पौत्र, गो अश्त्र आदि जङ्गम-नृसिंह के जो नख और दंष्ट्राएँ थीं, वे प्रह्लाद के लिये सुखकर हो सिद्ध हुईं । किञ्च, ' ( पा ० सू ० ३।४।९ ) से विनाश मत करो । ‘ अस्तवे ’ = ‘ अस् ’ + तवेङ् । ' अस् ' धातु से ' तुमर्थे सेसेनसे स्थावर जगत् का आया है । स्वादिगण के ' अस् ' धातु का ' तवेङ् ' प्रत्यय ' तुमुन् ' के अर्थ में किया गया है । यह ' अस् ' धातु अनेक गणों में के ' अस् ' धातु का अर्थ ' क्षेपण ' है, अर्थ ' गति - दीप्ति - आदान ' है अदादिगण के ' अस् ' धातु का अर्थ ' सत्ता ' है, सम्भावना दिवादिगण यहाँ की जा सकती है । कण्ड्वादिगण के ' अस् ' धातु का अर्थ ' उपताप ' है । अतः इन सभी अर्थों की वाणी में सर्वशान्ति-किसी व्याख्याकार ने उक्त मन्त्र की व्याख्या इस प्रकार है - ' हे गिरिशन्त! शत्रुओं आज्ञप्तिरूप के ऊपर फेंकने के लिये तुम दायक! अथवा हे सर्वसुखवर्षकरूप से सर्वंशान्तिदायक! जिस बाण आदि शस्त्रसमूह में हे सर्वरक्षक को! उसके मंगलकारक की रक्षा अपने हननकारी हाथ में धारण करते हो । हे विद्वद्रक्षक अथवा अपनी व्यवस्था करो, मनुष्यों के अन्य जंगम गाय आदि पशुओं की हिंसा मत करो ' इति । ' यह इस व्याख्या में भी वही उनकी अपनी दिशा हैं । ' मेघ के समान सुखवर्षकत्व और हस्त का हननकारित्व ही उचित होगा ॥ ३ ॥

अर्थ मन्त्रगत किसी शब्द का नहीं है । इसलिये यहाँ भी उव्वट - महोधरानुसारी अर्थं करना है, उसे गिरिश हे गिरिश! ' गिरी शेते इति गिरिशः, तत्सम्बुद्धौ इति ' । कैलास गिरि पर जो विश्राम करता रूप वाणी में जो शेते = विश्राम कहते हैं, उसे संबोधित करने में हे गिरिश! कहा गया है । अथवा ' गिरि ' भक्तों की स्तुति के द्वारा तुम्हें ही ' अच्छ ' करता है, उसे ' गिरिश ' कहते हैं, उसका संबोधन में यह रूप है | मंगलमय स्तुतिरूप वैदिक वचन ' अच्छाभेराप्तुमिति शाक-प्राप्त करने के लिये | ‘ अच्छ ' का अर्थ ' आप्तुम् ' है । तथा च निरुक्त का प्रमाण दिया जा रहा है-

पृष्ठ 49

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 49 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

म ० ४ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता १३ ५।२८ ) इति । ' संहितायाम् ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | ११४ ) इत्यधिकारे ' निपातस्य च ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | १३६ ) इति दीर्घः । तेन ' अच्छा ' इति रूपम् । वदामसि वदामः प्रार्थयामह इति यावत् । ' इदन्तो मसि ' ( पा ० सू ० ७ १/४६ ) इतीगा-गमे वदामसीति रूपम् | किमर्थं प्रार्थयामह इति चेत्, तवैव परमपुरुषार्थरूपत्वाय अन्यस्य सर्वस्य गौणपुरुषार्थत्व-मेव, ' निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः ' ( तत्त्वप्रदीपिका ४ ८ ) इति रीत्या ज्ञातत्वोपलक्षितस्य आत्मनो मोक्षरूपतोक्ता | भक्तिसिद्धान्तरीत्यापि सर्वनैरपेक्ष्येण भगवदर्थेव भगवत्स्तुतिरभिप्रेयते । अत एव ज्ञानी वेक-भक्तित्वाद् विशिष्यते । तथा च श्रीभगवानाह - - ' चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते 1 । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् | आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ ' ( भ ० गी ० ७।१६-१८ ) | आर्तादय आर्तिनिवृत्त्यादिकामा अपि भगवद्भक्ता भवन्ति । ज्ञानी तु निष्कामत्वान्नान्यभक्तः, किन्तु स एकभक्तिरेव । एकस्मिन् भगवत्येव भक्तिर्यस्य स एकभक्तिः । केचित्तु यथा लब्धजेनापि राज्ञाऽश्वः काम्यते, तथैव लब्धब्रह्मानन्देनापि पुत्रादयः काम्यन्त इत्यधि-कारिभेदेन वा अन्यकामनापि युज्यते । किञ्च यथा येन प्रकारेण नोऽस्माकं सर्वमित् सर्वमेव, इच्छन्द एवार्थकः, जगद् जङ्गमादि पुत्रपश्वादि, अयक्ष्मं यक्ष्मादिसर्वव्याधिरहितम्, सुमनाः शोभनमनस्कं च असद् भवति, तथा कुरु । जगद्विशेषणत्वात् सुमन इति प्रयोगेण भाव्यम् । तत्स्थाने सुमना इति पुम्प्रयोग आर्ष, छन्दसि दृष्टानुविधेः । अदिति अस्धातोर्लेटि लेटस्तिपि ' लेटोऽडाटो ' ( पा ० सू ० ३ | ४ | ९ ४ ) इत्यडागमे ङिद्वदतिदेशाच्च ' इतश्व ' ( पा ० सू ० पूणिः ( नि ० ५१२८ ) इति । ' संहितायाम् ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | ११४ ) इस अधिकार में ' निपातस्य च ( पा ० सू ० ६ | ३ | १३६ ) सेदीर्घं हुआ है । तब ' अच्छा ' यह रूप निष्पन्न हुआ । ' वदामसि ' = हम बोलते हैं, यानी हम प्रार्थना करते हैं । ' इदन्तो मसि ' ( पा ० सू ० ७ । १ । ४६ ) सूत्र से इगागम होने पर ' वदामसि ' रूप बना है । किसलिये प्रार्थना कर रहे हैं? इस प्रश्न के उत्तर में यही कहना है कि जिसकी प्रार्थना की जा रही है, वह परम पुरुषार्थ रूप है । उससे भिन्न अन्य अन्य जो पदार्थ हैं, उनमें पुरुषार्थत्व का व्यवहार ' गौण ' रूप में ही किया जाता है । ' निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः ' ( त ० प्र ० ४१८ ) इस रीति से ज्ञातत्वोपलक्षित आत्मा की मोक्षरूपता बताई गई है । भक्ति सिद्धान्त की रीति से भी सर्वनैरपेक्ष्येण यानी सांसारिक किसी भी विषय की अपेक्षा न करते हुए एकमात्र भगवत्प्रीत्यर्थं भगवत्स्तुति करना ही अभिप्रेत है । अत एव एकमात्र भगवान् में ही भक्ति के कारण ' ज्ञानी ' को विशेषता बताई गई है । तथा च श्रीकृष्ण भगवान् कह रहे हैं - ' चतुविधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतवर्षभ ॥ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः । उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी स्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवाऽनुत्तमां गतिम् ॥ ' ( भ ० गो ० ७ १६-१८ ) आर्त आदि, आर्ति ( पीडा ) निवृत्ति की इच्छा करने वाले भी भगवद्भक्त कहे जाते हैं, किन्तु ज्ञानी सो निष्काम होने के कारण अन्य भक्त नहीं है, अपि तु वह ' एकभक्ति ' कहलाता है । ' एकस्मिन् भगवत्येव भक्तिर्यस्य स एकभक्ति: ' एक भगवान् में ही है भक्ति जिसकी, उसे ' एकभक्ति ' कहा जाता है । कुछ लोगों का कहना है कि जैसे किसी राजा को हाथी के उपलब्ध होने पर भी घोड़े की कामना रहती है, वैसे ही ब्रह्मानन्द की उपलब्धि हो जाने पर भी पुत्र आदि की कामना रहती ही है, अथवा अधिकारी के भेद से अन्यान्य कामना भी हो सकती है । किञ्च, जिस प्रकार से हमारा सारा जगत्, अर्थात् पुत्र - पशु आदि जङ्गम- सम्पत्तियुक्त यक्ष्मादि सर्व-व्याधियों से रहित, अच्छे मनवाला हो, वैसा करो । जगत् का विशेषण होने से ' सुमन ' प्रयोग होना चाहिये । तथापि उसके बजाय ' सुमनाः ' प्रयोग किया गया है, अतः उसे आषं प्रयोग समझना चाहिये, क्योंकि ' छन्दसि दृष्टानुविषयः ' कहा गया है । ' असत् ' यह ' अस ' धातु का ' लेट् ' लकार का रूप है । ' तिपु ' करके ' लेटो s डाटो ' ( पा ० सू ० ३।४१ ९ ४ ) सूत्र से अडगम

पृष्ठ 50

वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री, पृष्ठ 50 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० ] १६ ३।४।१०० ) इतीकारलोपे असदिति रूपम् । एतेन भगवत्कामनया पुत्रादिकामनया सर्वकामनया च भगवांस्तोतव्य इत्यायातम् । ' अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ ' ( भा २ ( ३ । १० ) इति श्रीमद्भागवतवचनात् । ० पु ० अपरस्तु - ' हे समस्ताज्ञप्तिषु स्वयमाज्ञापकरूपेण व्यवस्थापकरूपेण वा विद्यमान राजन् तुभ्यं कल्याण-कारिणा वचसा सम्यङ् निवेदयामि - यथास्माकं समस्तप्राणिवर्गो राज्यव्यवहारश्च राजयक्ष्मादि परस्परं सुमना भवेत्, तथा यतस्वेति शेष: ' इति, तदपि न चारु, यतो हि वैदिकानां वेद एव व्यवस्थापको रोगरहितः कश्चिद्राजा पर्षद्वा, वैदिकानां सर्वेषां नियमानां शास्त्रमुलकत्वात् । सर्वास्वपि वाक्षु भवति, न तमेव राज्ञः स्वातन्त्र्ये बेतरावणादिवाक्ष्वपि तथात्वापतेः । प्राणिवर्गस्य यक्ष्मादिराहित्येन राज्ञ सौमनस्येन आज्ञापकत्वमप्यसङ्ग-च सम्बन्ध-सत्त्वेऽपि राज्यव्यवहारस्य तदसम्बन्धादसङ्गतिश्च राजव्यवहारबोधकशब्दस्य मन्त्रेऽभावादस्यार्थस्य स्वकपोल-कल्पितत्वात् । तस्मादुव्वटमहीधरोक्त एवार्थः कण्डिकायाः साधीयान् ॥ ४ ॥

अध्य॑वोचदधिव॒क्ता प्र॑थ॒मो देव्यो ' भि॒षक् । अहश्च॒ सर्वा॑न् ज॒म्भय॒न् सर्वाश्चि यातुधान्योऽध॒राचीः परासुव ॥ ५ ॥

मन्त्रार्थ - जिसका स्वभाव दूसरे को सर्वश्रेष्ठ बनाने का है, ऐसा सर्वश्रेष्ठ देव कल्याणकारी रोगनाशक मुझे सर्वश्रेष्ठ बना दे । हे रुद्र! समस्त सर्प, व्याघ्र आदि हिंसकों का नाश करके अद्योगमन कराने वाली राक्षसियों द्र को तुम हमसे दूर कर दो ॥ ५ ॥

अध्यवोचत्, अधोत्युपरिभावमैश्वर्यं वेत्युव्वटः । सर्वोपरि भाविना ऐश्वर्यण अधिवदतु ब्रवीतु स्वकीयं पुरुषं भगवान् रुद्रः । स च अधिवक्ता य ऐश्वर्येणैव वक्तुं जानाति । प्रथमो मुख्यः, दैव्यो देवसम्बन्धी कञ्चित्, और ङित के समान अतिदेश होने से ' इतश्च ' ( वा ० सू ० ३।४।१०० ) सूत्र से इकार है । इससे यह निष्कर्ष निकलता है कि भगवत्कामना से, पुत्र आदि की कामना का लोप होने पर ' असत् ' यह रूप बना की स्तुति करनी चाहिये । कहा भी है- ' अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः से और । सर्वकामना तोत्रेण से मनुष्य को भगवान् परम् ॥ ' ( भाग ० २।३।१० ) । भक्तियोगेन यजेत पुरुषं किसी ने उक्त मन्त्र की व्याख्या इस प्रकार की है - ' समस्त आज्ञाओं रूप से विद्यमान हे राजन्! कल्याणकारक वाणी से आपको मैं अच्छी तरह में स्वयं आज्ञापक रूप से अथवा व्यवस्थापक और राज्य - व्यवहार जिस प्रकार से भी राजयक्ष्म आदि रोग से रहित और परस्पर निवेदन कर रहा हूँ कि हमारा सम्पूर्ण प्राणी वर्ग किन्तु ये सभी व्याख्याएँ ठीक नहीं है, क्योंकि वैदिक जनों का व्यवस्थापक सुमनस्क हो जाय, वैसा आप प्रयत्न करें ' । राजा अथवा परिषद् नहीं हुआ करती । वैदिक जनों के सभी नियम शास्त्रमूलक भगवान् वेद ही होता है, उनका व्यवस्थापक कोई आज्ञापकत्व बताना असंगत ही है, क्योंकि राजा को यदि स्वतन्त्र माना जाय तो हुआ वेन, करते रावण हैं । सभी वाणियों में राजा का मानना होगा । प्राणी वर्ग का यक्ष्मादिराहित्य से और सौमनस्य से संबन्ध आदि की वाणियों में भी वैसा रहने पर भी राज्यव्यवहार का उसके संबन्ध न रहने से असंगति है । मन्त्र में राजव्यवहारबोधक किसी भी शब्द साथ ही समझना चाहिये | इसलिये उन्बट, महीधर आदि के द्वारा बताया गया के कण्डिकार्थं न रहने से उक्त व्याख्या को कपोल कल्पित ही सुसंगत समझना चाहिये ॥ ४ ॥

' अध्यवोचत् ' । ' अघि ' शब्द उपरिभाग अथवा ऐश्वर्य अर्थ में है, ऐसा स्वकीय पुरुष को सर्वोपरि रहने वाले ऐश्वर्य के साथ कहें । अधिवक्ता वही है, जो उव्जट अपने कहते हैं । भगवान् रुद्र अपने किसी ऐश्वर्यं के साथ बोलना जानता है ।