वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 81–90
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 81–90
पृष्ठ 81
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० २५-२६ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता ४५ , तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो वो व्राताः, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो नमः । व्रातपतिभ्यो व्रातानां पतयः स्वामिनः पालका व्रातपतयः गृत्साः, गृधेः ' गृधिपण्यो -युष्मभ्यं नमः । गृत्सेभ्यो विषयविषमपहाय कैवल्यमयं भगवन्तमेव गृध्यन्ति वाञ्छन्तीति वीतरागाः ब्रह्मप्रतिपित्सवः तेभ्यो र्दको च ' ( उ ० ३३६ ९ ) इति सप्रत्ययः, धकारस्य दकारादेशश्व मेधाविनो । गृत्सः स्तुत्यो लोकानां रुद्ररूपेभ्यो नमः । यद्वा गृणातेः स्तुतिकर्मणो बाहुलकात् सक्प्रत्ययो ह्रस्वत्वं तुगागमश्च पालकाः, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो वो स्तोता वा देवानाम्, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो नमः । गृत्सपतिभ्यो गृत्सानां पतयः स्वामिनः, एकानेकबाहू र्वक्षि मुखसिंह-युष्मभ्यं नमः । विरूपेभ्यो विविधानि विकृतानि वा रूपाणि येषां नमः । ते विश्वरूपेभ्यो विरूपाः विश्व सर्वं नानाविधं रूपं तुरगखरवानरह्यमुखा नग्नमुण्डजटिलादयो वा तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो रुद्रेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः || २५ ॥ येषां ते विश्वरूपा व्यष्टिसमष्टिकार्यं कारणवाच्यवाचकतदतीत तुरीयरूपेभ्यो नम॒ः सेना॑भ्यः सेना॒निभ्य॑श्च वो नमो नमो रथिभ्यो अरथेभ्यंश्च वो ॥ नमो नमः क्ष॒त्तृभ्य॑ संग्रह॒तृभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमो ' म॒हद्भयो ' अर्भ केभ्य॑श्च वो॒ नम॑ः ॥ २६ बैठकर जाने वाले, मन्त्रार्थ - सेना का स्वरूप धारण किये हुए, सेनापति का रूप धारण किये हुए, रथ पर अल्प प्रमाण के जो रुद्र हैं, उनको रथ पर बैठकर न जाने वाले, रथों स्वामी तथा सारथी भी, जातिगुणों से युक्त और हमारा प्रणाम प्राप्त हो ॥ २६ ॥
सेनान्यः सेनाभ्यः सेनारूपेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । सेनानिभ्यः सेनां नयन्ति नियम्य सञ्चालयन्तीति तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो सेनापतयः, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । रथिभ्यो रथाः सन्ति येषां ते रथिनो रथवन्तः ' ( पा ० सू ० नमः । अरथेभ्यः अविद्यमाना रथा येषां ते अरथाः, ' नञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः रुद्ररूपेभ्यो वो युष्यभ्यं २ । २ । २४ वा ० १ ) इति समासः, उत्तरपदलोपश्च । अश्वारूढगजारूढपदातिरूपेभ्यो धातुः योद्धृभ्यो । अस्मात् ' तृन्तृचौ शंसिक्षदा-नमः । क्षत्तृभ्यः क्षदति संवृणोतीति क्षत्ता द्वारपाल:, ' क्षद संवरणे ' इति सौत्रो हैं, अतः उनको भी = रुद्रस्वरूप पदार्थों को नमस्कार | ' व्रातपतिभ्यः ' नियमित किये हुए व्रतीय पदार्थों के स्वामी भी रुद्ररूप । अर्थात् मेघावी वीतराग नमस्कार | ' गृत्सेभ्यः ' विषयविषमपहाय कैवल्यमयं भगवन्तमेव गृध्यन्ति वाञ्छन्तीति गृत्साः तेभ्यः ' प्रत्यय और धकार को ब्रह्मजिज्ञासु उन रुद्र रूपों को नमस्कार । ' गृघ् ' धातु से ' गृधिपण्योदको च ' ( उ ० ३।६ ९ ) सूत्र से ' स लोगों में जो दकारादेश हुआ है । अथवा गृणातेः स्तुतिकर्मणो बाहुलकात् ' सक् ' प्रत्यय, ह्रस्वत्व और तुगागम हुआ है । ' प्रशंसनीय है अथवा देवताओं की स्तुति करने वाला है, उसे ' गृत्स ' कहते हैं । उन रुद्र रूप गृत्सों को येषां नमस्कार ते विरूपाः | ' गृत्सपतिभ्यः । अनेक गुत्सों के पालक रुद्र रूप तुम्हारे लिये नमस्कार । ' विरूपेभ्यः ' विविधानि विकृतानि वा रूपाणि, तुरंग, खर, प्रकार के अथवा विकृत रूपवालों को विरूप कहते हैं । अथवा एक- अनेक बाहु, ऊरु, अक्षि, मुखवाले, या सिंह । ' विश्वरूपेभ्यः ' विश्वं सर्वं नानाविधं वानर, अश्व के मुखवाले, अथवा नग्न, मुण्ड, जटाधारी उन रुद्र रूपों को नमस्कार, वाच्यवाचक आदि के परे रूपं येषां ते विश्वरूपाः तेभ्यः । समस्त अर्थात् नानाविध रूपवाले, व्यष्टि, समष्टि, कार्यकारण तुरीयरूप तुम रुद्रों को नमस्कार ॥ २५ ॥
' सेनाभ्यः ' सेना रूप रुद्रों के लिये नमस्कार । ' सेनानिभ्यः ' सेनां नयन्ति नियम्य सञ्चालयन्तीति सेनान्यः सेनापतयः, तेभ्यः । तुम सेनापति रूप रुद्रों को नमस्कार । ' रथिभ्यः ' रथाः सन्ति येषां ते रथिनो रथवन्तः तेभ्यः तुम । रुद्रों जिनके को पास रथ हैं, उन रुद्रों को नमस्कार । ' अरथेभ्यः ' अविद्यमाना रथा येषां ते अरथाः, तेभ्यः । और रथरहित उत्तरपद का लोप । नमस्कार । ' नवोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोप: ' ( पा ० सू ० २।२।२४, वा ० २ ) से समास । उस रुद्र रूप अश्वारूढ, गजारूढ, पदातिरूप योद्धा रुद्र रूपों को नमस्कार । ' क्षतृभ्यः क्षरति संवृणोतीति क्षत्ता द्वारपाल: ५ ) से द्वारपाल को नमस्कार । ' क्षद संवरणे ' यह सौत्र धातु है, उससे ' तन्तु चौ शंसिक्षदादिभ्यः संज्ञायां चानिटौ ' ( उ ० २।९
पृष्ठ 82
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १६ दिभ्यः संज्ञायां चानिटी ' ( उ ० २ ९ ५ ) इति तृच् । तस्मै रुद्ररूपाय नमः । संग्रहीतृभ्यः संगृह्णन्ति नमः । अश्वानिति महद्भयो संग्रहीतारः सारथय:, ' ण्वुल्तृची ' ( पा ० सू ० ३ | १ | १३३ ) इति तृच् तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । अर्भकेभ्य मह्यन्ते कुलेन अभिजनेन जात्या वीर्यातिरेकेण विद्यावैभवेन वेति महान्तः, तेभ्यो रुद्रेभ्यो भश्च ऋध्नुवन्ति वर्धन्ते इत्यर्भकाः, ' अर्भक पृथुकपाका वयसि ' ( उ ० ५।५३ ) इति निपातितो वनुप्रत्ययः, धस्य निपात्यते, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । बालरूपेभ्योऽल्पप्रमाणेभ्यो वा नमः ॥ २६ ॥
नम॒स्तक्ष॑भ्यो रथकारेभ्य॑श्च वो॒ नमो॒ नमः कुलालेभ्यः कमरेभ्यश्च वो नमो ' नमो ' निषा॒वेभ्यः पुञ्जिष्ठेभ्यश्च वो नमो नमः श्वनिभ्यो ' मृगयुभ्य॑श्च वो॒ नमः॑ः ॥ २७ ॥
--मन्त्रार्थं - बढ़ई का काम करने वाले, रथ बनाने वाले, कुम्हार, लोहार, भील, तन्तुवाय, अन्स्यज, कुत्तों के गले की डोरी पकड़ने वाले, चिड़ीमार ( व्याध ) के रूप को धारण करने वाले रुद्रों को हमारा प्रणाम प्राप्त हो ॥ २७ ॥
तक्षभ्यः, तक्षाणः शिल्पिविशेषाः, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो नमः । रथकारेभ्यो रथं कुर्वन्तीति रथकाराः, एतेऽपि तद्विशेषा एव न तु रथनिर्मातारः । यतो ह्येतेभ्योऽन्येऽपि रथकारा भवन्ति, योगरूढत्वादस्य पदस्य, तथा च योगियाज्ञवल्क्यः -- ' माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते ' ( या ० स्मृ ० १1 ९ ५ ), तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । कुलालेभ्यः कुं भूमि लालयतीति कुलाल: । ' लड् विलासे ' कर्मण्यण् । डलयोरभेदः । अथवा कुल-मालातीति कुलाल: । आङ् पूर्वकाद् लाधातोः कप्रकरणे ' मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम् ' ( पा ० सू ० ३।२२५ वा ० १ ) इति कः । बहुत्वविवक्षायां कुलाला: कुम्भकाराः, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो नमः । कर्मारभ्यः कर्म क्रियामृच्छन्तीति कर्मारा लोहकाराः, तेभ्यो वो युष्मभ्यं रुद्ररूपेभ्यो नमः । निषादेभ्यो निषीदति पापमेष्विति निषादा गिरिचरा तृच् प्रत्यय हुआ है । ' संग्रहीतृभ्यः ' संगृह्णन्ति अश्वान् इति संग्रहीतारः सारथयः तेभ्यः । उन सारथी स्वरूप तुम रुद्रों को नमस्कार! ' ण्वुल्तृचौ ' ( पा ० सू ० ३।१।१३३ ) से तृच् होता है । ' महद्भयः ' मह्यन्ते कुलेन अभिजनेन जात्या बीर्यातिरेकेण विद्यावैभवेन वेति महान्तः तेभ्यः । कुछ से, अभिजात्य से, अत्यधिक पराक्रम से अथवा विद्या - वैभव से महान् रहनेवाले रुद्रों को नमस्कार । ' अर्भकेभ्यः ' ऋध्रुवन्ति वर्धन्त इति अर्भकाः । उन अभंकरूप रुद्रों को नमस्कार । बालरूप अथवा अल्प प्रमाणवालों को नमस्कार ' अर्भक पृथुकपाका वयसि ' ( उ ०५।२३ ) से निपातित शब्द है । वुन् प्रत्यय और ' घ ' को ' भ ' का निपातन किया है । उससे ' अभंक ' शब्द निष्पन्न होता है ॥ २६ ॥
' तक्षभ्यः ' तक्षाणः शिल्पिविशेषाः तेभ्यः । उन शिल्पिविशेष रुद्रों को नमस्कार । ' रथकारेभ्यः ' रथं कुर्वन्तीति रथकाराः, तेभ्यः । शिल्पिविशेष रथकार रूप रुद्रों को नमस्कार । ये रथकार भी शिल्पिविशेष ही हैं । ये रथ के निर्माण करने वाले नहीं हैं । यह ' रथकार ' शब्द योगरूढ होने से उक्त रथकार के अतिरिक्त भी रथकार होते हैं । जैसा कि योगी याज्ञवल्क्य ने कहा है- ' माहिष्येण करिण्यां तु रथकारः प्रजायते ' ( या ० स्मृ ० ११ ९ ५ ) । ' कुलालेभ्य: ' कुं भूमि लालयतीति कुलालः, जो पृथिवी ( भूमि ) को लालित करता है, उसे कुलाल कहते हैं । ' लड् विलासे ' धातु से ' कर्मण्यण् ' अण् प्रत्यय होता है । उ - लयोरभेदः, ड ल का अभेद माना जाता है । अथवा कुलमालातीति कुलालः । आङ्पूर्वक ' ला ' धातु सेक प्रकरण में ' मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम् ' ( पा ० सू ० ३।२।५, वा ० १ ) से ' क ' प्रत्यय हुआ । बहुत्व की विवक्षा में ' कुलालाः ' कुम्भकाराः । उन कुम्भकारस्वरूप रुद्रों को नमस्कार । कर्मारभ्यः, कर्म क्रियामृच्छन्तीति कर्मारा लोहकाराः, तेभ्यः । लोहकार स्वरूप रुद्रों को नमस्कार । ' निषादेभ्यः ' निषीदति पापम् एषु इति निषादा गिरिचरा मांसाशिनो भिल्लाः, तेभ्यः । पर्वत पर संचार करनेवाले मांसभक्षी भिल्ल ( भील ) स्वरूप रुद्रों को नमस्कार । अथवा निषादा
पृष्ठ 83
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० २७-२८ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ४७ मांसाशिनो भिल्लाः तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो नमः । अथवा निषादा मात्सिकाः, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो नमः । पुञ्जिष्ठेभ्यो जात्यन्तरसम्बद्धाः पक्षिपुञ्जघातकाः पुल्कसादयः पुञ्जिष्ठाः तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । श्वनिभ्यः शुनो नयन्तीति श्वन्यः कण्ठबद्ध रज्जुधारकाः श्वगणिनः, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो नमः । नयतेर्हस्व आर्षः । मृगयुभ्यश्च मृगान् कामयन्ते ये ते मृगयवः, मृगशब्दात् ' सुप आत्मन: क्यच् ' ( पा ० सू ० ३ | १ | ८ ) इति क्यचि, ' क्यचि च ' ( पा ० सू ० ७ | ४ | ३३ ) इति प्राप्तस्य ईत्वस्य न छन्दस्य पुत्रस्य ' ( पा ० सू ० ७ | ४ | ३५ ) इति निषेधे, ' क्याच्छन्दसि ' ( पा ० सू ० ३।२।१७० ) इत्युत्वे रूपसिद्धिः । ' इदयुरिदकामयमानः ' इति यास्काभिप्रायेणेदं व्याख्यानम् । मृगानां वधार्थं यातीति वा मृगयुः, मृगोपपदात् ' या प्रापणे ' इत्यस्मात् ' मृगय्वादयश्व ' ( उ ० ११३७ ) इति कुप्रत्ययान्तनिपात-नाद् रूपसिद्धिः । बहुत्वविवक्षायां मृगयवों लुब्धकाः, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः ॥ २७ ॥
नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमो नमो॑ भ॒वाय॑ च रुद्राय च नमः शर्वाय॑ च पशु-पतये च नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च ॥ २८ ॥
मन्त्रार्थ - श्वान ( कुत्ते ) और उनका पालन करने वाले रुद्रों को प्रणाम है । सम्पूर्ण प्राणियों के उत्पादक, दुःखनाशक, पापों को नष्ट करने वाले, आदेशों का पालन करने वाले, विषभक्षण करने से जिसके कष्ठ का कुछ भाग नीला और उसी कण्ठ का कुछ भाग श्वेत है, उस रुद्र को हम नमस्कार करते हैं ॥ २८ ॥
श्वभ्यः श्वयति गच्छति वर्धते वा असौ श्वा कुक्कुरः । ' श्वन्तुक्षन् ' ( उ ० १।१५ ९ ) इति कनिनन्तो निपातितः । बहुत्वविवक्षायां श्वानः, तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो नमः । श्वपतिभ्यश्च शुनां पतयः श्वपतयस्तेभ्यो रुद्ररूपेभ्यो वो युष्मभ्यं नमः । किरातदेवस्य अनुचरेभ्य इत्यर्थः । इत्युभयतोनमस्काराः समाप्ताः । ' नम इषुमद्भयो धन्वायि-भ्यश्च वो नमः ' ( १६।२२ ) इत्यारभ्य ये वः शब्दा अतिक्रान्तास्ते पूजावचना ज्ञेयाः । यद्यपि व्याख्यायां युष्मदादेशो व्याख्यातः, तथापि तथा सम्बोध्याभावात् पूजार्थत्वमेव तेषां ज्ञेयम् । सर्वस्य वा रुद्ररूपत्वात् सम्बोध्योऽर्थोऽपि मात्स्यिकाः, तेभ्यः । मछुओं का रूप धारण किये हुए रुद्रों को नमस्कार । पुञ्जिष्ठेभ्य, जात्यन्तरसम्बद्धाः पक्षिपुञ्जघातकाः पुल्कसादयः पुञ्जिष्ठाः तेभ्यः । पक्षियों के घातक पुल्कस जातिवाले रुद्रों को नमस्कार । श्वनिभ्यः शुनो नयन्तीति श्वन्यः । श्वकण्ठबद्ध रज्जुधारकाः श्वगणिनः, तेभ्यः । कुत्तों के कण्ठ में बन्धी रज्जु को पकड़ने वाले श्वगणिस्वरूप रुद्रों को नमस्कार | नी का ह्रस्वत्व आर्ष है । ' मृगयुभ्यश्व ' मृगान् कामयन्ते ये ते मृगयवः । जो मृगों को चाहते हैं, वे मृगयु कहलाते हैं । मृग शब्द से ' सुप आत्मनः ' क्यच् ' ( पा ० सू ० ३ | १ | ८ ) से क्यच् करने पर, ' क्यचि च ' ( पा ० सू ० ७ | ४ | ३३ ) से प्राप्त हुए ईत्व का ' न छन्दस्य पुत्रस्य ' ( पा ० सू ० ७ | ४ | १५ ) से निषेध होने पर ' क्याच्छन्दसि ' ( पा ० सू ० ३।२।१७० ) से उत्व करने पर मृगयु शब्द निष्पन्न होता है । ' इदंयुरिदं कामयमान: ' इस यास्काभिप्राय के अनुसार यह व्याख्या की गई है । मृगान् वधार्थं यातीति वा मृगयुः । मृगों के वधार्थं जानेवाले को मृगयु कहते हैं । मृगयवो लुब्धकाः, तेभ्यः । मृगलुब्धक मृगयु रूपधारी रुद्रों को नमस्कार । मृग उपपद वाले ' या प्रापणे ' धातु से ' मृगय्वादयश्च ' ( उ ० १1३७ ) से कुप्रत्ययान्त का निपातन करके इस रूप को निष्पत्ति की गई है । बहुत्व की विवक्षा में ' मृगयवः ' है || २७ ॥ ' श्वभ्यः ' श्वयति गच्छति वर्धते वा असौ श्वा कुक्कुरः । बहुत्वविवक्षायां श्वानः, तेभ्यः । कुक्कुर का रूप धारण करने वाले उन रुद्रों को नमस्कार । ' श्वपतिभ्यश्च शुनां पतयः श्वपतयः तेभ्यः । किरात देव के अनुचरों के रूप में स्थित रुद्रों को नमस्कार । इस प्रकार के उभयतः नमस्कार वाले मन्त्र समाप्त हुए । ' नम इषुमद्रयो धन्वायिभ्यश्च वो नमः ' ( १६।२२ ) से आरंभ कर जो ' वः ' शब्द अतिक्रान्त हुए हैं, उन्हें पूजावाचक समझना चाहिये । यद्यपि व्याख्या में युष्मदादेश की व्याख्या की गई है, तथापि वैसा संबोध्य न होने से उन्हें पूजार्थक ही समझना चाहिये । अथवा सभी कुछ रुद्ररूप होने से सम्बोध्य अर्थ भी असंभव नहीं है ।
पृष्ठ 84
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४८ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० १६ तस्मै भवन्ति उत्पद्यन्ते जन्तवोऽस्मादिति भवः, नासम्भवी । अथ नमस्कारोपक्रमा नाममन्त्रा उच्यन्ते । भवाय । शृणाति हिनस्ति पापमिति शर्वः, तस्मै नमः | पशु-नमः । रुद्राय रुद् दुःखं द्रावयति नाशयतीति रुद्रः, तस्मै पाति नमः रक्षतीति पशुपतिः, तस्मै नमः । नीलग्रीवाय विषपानेन पतये पशून् मायापाशबद्धान् अज्ञान् संसारिणो नमः जीवान् । शितिकण्ठाय शितिः श्वेतः कण्ठो नीलातिरिक्तभागो यस्य स नीला ग्रीवा कण्ठो यस्य स नीलग्रीवः, तस्मै ० ३ ३ ८२ ) इत्यमरकोषात् ॥ २८ ॥
शितिकण्ठः, तस्मै नमः | ' शिती धवलमेचकी ' ( अ ० को च नमो नमः कदने च व्युप्तकेशाय च नमः सहस्राक्षायं च ९ ॥ शतधन्वने गिरिशयायं च शिपिविष्टाय॑ च नमो मीढुष्ट॑माय चेषु मते च ॥ २ है, मन्त्रार्थ - जटा धारण करने वाले, जिसके केशों का मुण्डन हुआ में व्याप्त रहने करने वाले, कैलास पर्वत पर रहने वाले, प्राणीमात्र के शरीरों ॥ २ ९ ॥ अपने पास रखने वाले रुद्र को हम नमस्कार करते हैं सहस्रनयन और सौ धनुषों को धारण वाले, अतिवृष्टि करने वाले, बाणों को :, ' कपर्दोऽस्य जटाजूट: ' ( अ ० कपर्दिने केन सुखेन जलेन वा परं पूर्ति ददातीति तस्मै कपर्दः नमः शिवस्य । व्युप्तकेशाय जटाजूट व्युप्ता मुण्डिताः केशा यस्य स को ० १।१।३५ ) इत्यमरसिंहोक्तेः सोऽस्यास्तीति कपर्दी यस्यासौ , सहस्राक्षः, तस्मै इन्द्ररूपाय विरारूपाय वा रुद्राय व्युप्तकेशः, तस्मै नमः । सहस्राक्षाय सहस्रमक्षीणि ' ( पा ० सू ० ५ | ४ | १२३ ) इत्यनङ्ङादेशः, तस्मै रुद्राय नमः । शतधन्वने शतं धनूंषि यस्यासौ शतधन्वा, ' धनुषश्च रुद्राय नमः । शिपिविष्टाय शिपिविष्टो विष्णुर्महेश्वरो वा नमः । गिरिशाय गिरौ कैलासे शेत इति गिरिशयः, तस्मै ३ । ३४ ) इत्यमरसिंहवचनात् तस्मै विष्णुरूपाय रुद्राय नमः । ' शिपिविष्टस्तु खलतौ दुश्चर्मणि महेश्वरे ' ( अ ० को ० ३ । भवः । बता रहे हैं - ' भवाय ' भवन्ति उत्पद्यन्ते जन्तवोऽस्मादिति अब नमस्कार से आरंभ होने वाले नाम मन्त्रों को रुद्रः तस्मै । दुःख का । ' रुद्राय ' रुद् दुःखं द्रावयति नाशयतीति समस्त प्राणी जिससे उत्पन्न होते हैं, उस भव को नमस्कार हिनस्ति पापमिति शर्वः तस्मै । पाप को नष्ट करनेवाले शव को नाश करनेवाले रुद्र को नमस्कार । ' शर्वाय ' शृणाति पाति रक्षतीति पशुपतिः, तस्मै । मायापाश से बद्ध हुए नमस्कार | ' पशुपतये ' पशून् मायापाशबद्धान् अज्ञान् नमस्कार संसारिणो । जीवान् ' नीलग्रीवाय ' विषपानेन नीला ग्रीवा कण्ठो यस्य स नीलग्रीवः, अज्ञ संसारी जीवों की रक्षा करनेवाले पशुपति को को नमस्कार । ' शितिकण्ठाय ' शितिः श्वेतः कण्ठो नीलातिरिक्त-तस्मै । विषपान करने से नील वर्ण के कण्ठवाले नीलग्रीव श्वेत है, उस शितिकण्ठ को नमस्कार । ' शिती भागो यस्य स शितिकण्ठः, तस्मै । जिसके कण्ठ का नीलातिरिक्तभाग में उक्त कोष प्रमाण है ॥ २८ ॥
धवलमेचकौ ' ( अ ० को ० ३१३/८२ ) शिति के श्वेतार्थक होने , सोऽस्यास्तीति कपर्दी, तस्मै । सुख ' कर्पादने ' केन सुखेन जलेन वा परं पूर्ति ददातीति कपर्द: शिवस्य जटाजूटः ' कपर्द का | अमरकोशकार ने ' कपर्दोऽस्य जटाजूटः अथवा जल के पूरक जटाजट को धारण करने वाले कपर्दी को नमस्कार केशा यस्य स व्युप्तकेशः, तस्मै । मुण्डित केशवाले व्युप्तकेश को अर्थं शिव का जटाजूट बताया है । ' व्युप्तकेशाय ' व्युप्ता गुण्डिताः, तस्मै । इन्द्रसंज्ञक सहस्राक्ष को नमस्कार । अथवा विराड् रूपी नमस्कार | ' सहस्राक्षाय सहस्रम् अक्षीणि यस्याऽपौ सहस्राक्षः तस्मै । सौ धनुषों को धारण करनेवाले रुद्र को नमस्कार । रुद्र को नमस्कार । ' शतधन्वने ' शतं धनूंषि यस्यासौ शतधन्वा, ' गिरी कैलासे शेत इति गिरिशयः, तस्मै । कैलास ' धनुष ' ( पा ० सू ० ५ । ४ । १२३ ) से अनङ् आदेश हुआ है । ' गिरिशयाय अथवा महेश्वर । ' शिपिविष्टस्तु खलतौ दुश्चर्मणि महेश्वरे ' पर्वत पर शयन करने वाले रुद्र को नमस्कार । ' शिपिविष्टाय ' विष्णु ' शिपिषु पशुषु विष्टः प्रविष्टः शिपिविष्ट, इत्यमरः । इस कोशप्रामाण्य से विष्णुरूप रुद्र को नमस्कार । अथवा
पृष्ठ 85
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० २ ९ -३० ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ४ ९ यद्वा शिपिषु पशुषु विष्टः प्रविष्टः शिपिविष्टः, ' पशवः शिपि: ' ( तै ० ब्रा ० १ | ३ | ८ | ५ ) इति श्रुतेः । सर्वप्राणिष्वन्तर्यामि-तथा स्थित इत्यर्थः, तस्मै रुद्राय नमः । यद्वा ' यज्ञो वै विष्णुः ' ( ता ० म ० ब्रा ० ९ / ७ / १० ) इति श्रुतेर्यज्ञेऽधिदेवतात्वेन प्रविष्टः । अथवा शिपयो बालरश्मयः, तैराविष्टः शिपिविष्ट आदित्यो वा मण्डलाधिष्ठाता । तथा च यास्कः — ' शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते, तैराविष्टो भवतीति ' ( निरु ० ५१८ ), तस्मै शिपिविष्टाय रुद्राय नमः । मीढुष्टमाय मीढ्वान् मेघरूपेण सेक्ता, अतिशयेन मीढ्वान् मीढुष्टमः, तस्मै रुद्राय नमः । इषुमते इषवः सन्त्यस्येति इषुमान्, तस्मै बाणधारिणे रुद्राय नमः ॥ २ ९ ॥ नमो ' ह्रस्वायं च वामनाय च नमो बृह ते च वर्षी यसे च नमो ' वृद्धायं च सवृधे ' च नमोऽग्रयाय च प्रथ॒माव॑ च ॥ ३० ॥
मन्त्रार्थ - छोटा, ठिगना, बड़ा, विद्या विनयादि गुणों से विशिष्ट, वृद्धों के साथ रहने वाला, सर्वश्रेष्ठ और सर्वप्रथम जो रुद्र है, उसे हम प्रणाम करते हैं ॥ ३० ॥
अथ रूपतो नमस्कारमन्त्राः । ह्रस्वाय ह्रसति प्रमाणेन लघुतया यं कमपि दृष्ट्वा शब्दायत इति ह्रस्वः । ह्रस्वं लघु ' ( पा सू ० १ | ४ | १० ) इति निर्देशाद् बाहुलकाद् वप्रत्ययः । तस्मै लघुप्रमाणदेहाय रुद्राय नमः । वामनाय वमति उद्गिरति सुषमादिकमिति वामः, ' ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ' ( पा ० सू ० ३ | १ | १४० ) इति प्रत्ययः, सोऽस्यास्तीति वामनः, ' लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलच: ' ( पा ० सू ० ५ | २ | १०० ) इति नप्रत्ययः, तस्मै सङ्कुचितावयवाय रुद्राय नमः । बृहते बर्हति वर्धत इति बृहतू, ' वर्तमाने पृषदबृहन्महज्ज गच्छतृवच्च ' ( उ ० २८५ ) इति निपातनात् साधु, प्रौढाङ्गः, तस्मै रुद्राय नमः | वर्षीयसे अतिशयेन वृद्ध इति वर्षीयान् ' प्रिय-स्थिरस्फिरोरु बहुल गुरुवृद्धतृप्रदीर्घ वृन्दारकाणां प्रस्थस्फवर्बं हिगर्वर्षि त्रन्द्राघिवृन्दाः ' ( पा ० सू ० ६ | ४ | १५७ ) इति वर्षादेशः, तस्मै रुद्राय नमः । वृद्धाय वर्धनं वृद्धिः, सास्यास्तीति वृद्धः तस्मै रुद्राय नमः । ' अर्शआदिभ्योऽच् ' ( पा ० सू ० शिपिविष्टाय । ' पशवः शिपिः ' ( तै ० ब्रा ० १ | ३ | ८ | ५ ) इस श्रुतिवचन से ' शिपि ' का अर्थ ' पशु ' है । समस्त पशुओं में प्रविष्ट हुए उस रुद्र को नमस्कार, अर्थात् सभी प्राणियों में अन्तर्यामी के रूप में वह स्थित है । अथवा ' यज्ञो वै विष्णुः ' ( ता ० म ० ब्रा ० ९ / ७ / १० ) इस श्रुतिवचन के अनुसार यज्ञ में अधिदेवता के रूप से प्रविष्ट हुए उस रुद्र को नमस्कार । अथवा शिपयो बालरश्मयः, तैराविष्टः शिपिविष्टः, आदित्यो वा मण्डलाधिष्ठाता, तस्मै । बाल किरणों से व्याप्त आदित्य या मण्डलाधिष्ठाता रूप शिपिविष्ट रुद्र को नमस्कार । यास्क ने बताया है - ' शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते, तैराविष्टो भवतीति ' ( निरु ० ५1८ ) | ' मीढुष्टमाय ' मीढ्वान् मेघरूपेण सेक्ता । अतिशयेन मीढ्वान् मीढुष्टमः, तस्मै । मेघ का रूप धारण कर अच्छी तरह से सिंचन करने वाले रुद्र को नमस्कार । ' इषुमते ' इषवः सन्त्यस्येति इषुमान्, तस्मै । बाणधारी रुद्र को नमस्कार ॥ २ ९ । अब रूप को बताने वाले नमस्कार मन्त्र - ' ह्रस्वाय ' ह्रसति प्रमाणेन लघुतया यं कमपि दृष्ट्वा शब्दाय इति ह्रस्वः, तस्मै । लघु प्रमाण के देह वाले रुद्र को नमस्कार है । ' ह्रस्वं लघु ' ( पा ० सू ० १ | ४ | १० ) इस निर्देश के कारण बाहुलकात् ' व ' प्रत्यय हुआ है । ' वामनाय ' वमति उद्गिरति सुषमादिकमिति वामः सोऽस्यास्तीति वामनः, तस्मै । ' लोमादिपामादि-पिच्छादिभ्यः शनेलचः ' ( पा ० सू ० ५।२1१०० ) से ' न ' प्रत्यय | संकुचित विभव वाले रुद्र को नमस्कार । ' बृहते ' बर्हति वर्धत इति बृहत् प्रौढाङ्गः तस्मै । प्रौढ अंग वाले रुद्र को नमस्कार । ' वर्षीयसे ' अतिशयेन वृद्ध इति वर्षीयान् तस्मै । अत्यधिक वृद्ध रुद्र को नमस्कार | ' वृद्धाय ' वर्धनं वृद्धिः, सास्यास्तीति वृद्धः, तस्मै । अधिक अवस्था वाले रुद्र को नमस्कार । ' सवृधे ' वर्धन्ते ७
पृष्ठ 86
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५० शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १६ तैः सह वर्तत ५।२।१२७ ) इत्यजन्तः, वयसाधिकाय नमः । सवृधे वर्धन्ते विद्याविनयादिगुणैरिति सर्वतः वृधः पण्डिताः प्रथमं भवतीति , अग्रथः, इति सवृत् तस्मै विद्वद्वरिष्ठपरिवृताय रुद्राय नमः । अग्रथाय अग्रे संसारे प्रथते प्रख्यातो भवतीति प्रथमः, ' अग्राद्यत् ' ( पा ० सू ० ४ | ४ | ११६ ) इति यत्प्रत्ययः, तस्मै रुद्राय नमः । प्रथमाय ॥ ३० ॥
' प्रथेरमच् ' ( उ ० ५।६८ ) इत्यमच्प्रत्ययः, सर्वत्र मुख्यः, तस्मै रुद्राय नमः नम॑ आशवे ' चाजिराय॑ च नमः शीघ्रया॑य॒ च॒ शीभ्या॑य च॒ नम॒ ऊर्म्याय चावस्व॒ -न्याय च च द्वोप्या॑य च ॥ ३१ ॥
में विद्यमान रहने वाले, मन्त्रार्थ - सर्वव्यापक, गतिशील, शीघ्रताशील, जल - प्रवाह में रहने वाले, लहरों ॥ स्थिर जल में, गतं के जल में, नदी में, द्वीप में रहने वाले रुद्र को नमस्कार है ॥ ३१ आशवे अश्नुते व्याप्नोति जगदित्याशुः तस्मै विभवे रुद्राय नमः । ' कृवापिजि ( उ ० ० ( ११५६ उ ० १११ ) इति ) इत्युनि निपा-साधुः | अजिराय अजति क्षिपति व्याध्यादिकं गच्छत्यचिरं वेति अजिरः, ' अजिरशिशिर ' ( वा ० सं ० ४० ५ ) इति मन्त्रवर्णात् । तितः । व्यापकत्वान्न चलति परिच्छिन्नत्वाच्चलति च, ' तदेजति २।१५ | तन्नैजति १३ ) । शीघ्राय च शीभ्याय च । शीघ्रशीभ-तस्मै रुद्राय नमः | ' उभावपि क्षिप्रनामसु ( निघ ० २।१५।१६, छान्दसो यद् अधिष्ठातृदेवतावचनः । शीघ्र शब्दौ क्षिप्रनामनी इत्युक्वटाचार्य:, ' तत्र भवः ' ( पा ० सू ० ४ | ३ | ५३ ) इति नमः । शीभ्याय शीभते कत्थते स्वात्मानमिति वेगवद्वस्तुनि वाय्वादो भवः शीघ्रयः, तस्मै वाय्वाद्यधिष्ठातृदेवताय वा शोभः । स हि सर्वैरपि उष्णार्दितैर्जन्तुभिः शीभः पचाद्यच्, आत्मश्लाघी, तत्र भवः शीभ्यः । जलप्रवाहो नमः । ऊर्म्याय ऋच्छतीति ऊर्मिः । ' अर्तेरुच्च ' ( उ ० कत्थते । क्षिप्रो वा शीभः । तत्र भवः शीभ्यः । तस्मै रुद्राय ) इति दीर्घः । यत्तु दयानन्दस्वामिना ४/४५ ) इति त्रिः, अर्तेरुदादेशः, रपरत्वम्, ' हलि च ' ( पा ० सू ० ८ २७७ प्रत्यय उकारादेशश्च ' इत्युक्तम्, तत्तु स्वीये ऋग्भाष्ये ( १ | ९ ५ / १० ) ' अर्तेरुच्च ' इति सूत्रमुद्धृत्य ऋधातोभिः । वरिष्ठ विद्वानों से परिवृत हुए विद्याविनयादिगुणैरिति वृधः पण्डिताः तैः सह वर्तत इति सवृत् तस्मै विद्वद्वरिष्ठपरिवृताय , तस्मै । संसार में सबसे प्रथम गणनीय उस रुद्र को रुद्र को नमस्कार । ' अग्रचाय ' अग्रे संसारे सर्वतः प्रथमं भवतीति अग्रयः उस रुद्र को नमस्कार । ' प्रथेरमच् ' से नमस्कार । ' प्रथमाय ' प्रथते प्रख्यातो भवतीति प्रथमः । सर्वत्र मुख्य रूप से माननीय अमच् प्रत्यय ॥ ३० ॥
नमस्कार । ' आशवे ' अश्नुते व्याप्नोति जगदित्याशुः 1 तस्मै । जगत् को व्याप्त करके रहने वाले परिच्छिन्नत्वाच्चलति उस रुद्र को च तस्मै । ' अजिराय ' अजति क्षिपति व्याध्यादिकं गच्छति अचिरं वेत्यजिरः, व्यापकत्वान्न चलति । ' शीघ्रयाय च शोभ्याय च ' शीघ्र और व्याधि आदि के प्रक्षेप करने वाले अथवा शीघ्र चलने वाले उस रुद्र को नमस्कार ' यत् ' किया गया है । शीघ्र भवः शीभ्य शब्द दोनों क्षिप्र के नाम हैं, ऐसा उव्वटाचार्य का कहना है । अधिष्ठातृवाचक ' शीभ्याय छान्दस ' शोभते कत्थते स्वात्मानमिति शोभ शीघ्रयः, तस्मै । अर्थात् वायु आदि के अधिष्ठातृदेवता को नमस्कार । सभी प्राणियों के द्वारा उसकी प्रशंसा की जाती आत्मश्लाघी, तत्र भवः शीभ्यः, जलप्रवाहो वा शीभः । गर्मी से पीड़ित हुए में रहने वाले उस रुद्र को नमस्कार । है । क्षिप्रो वा शीभः, तत्र भवः शीभ्यः तस्मै । शीघ्र गति वाले, शीघ्र गति की वस्तुओं, रपर और ' हलि च ' ( पा ० ' ऊर्याय ' ऋच्छतीति ऊर्मिः । ' अर्तेरुच्च ' ( ३ | ४१४५ ) से ' मि ' प्रत्यय और अति को उदादेश वाले या जलतरंग में रहने सू ० ८ | २ | ७७ ) से दीर्घं हुआ है । तत्र कल्लोले भव ऊर्म्यः, तस्मै रुद्राय नमः । जलप्रवाह में रहने
पृष्ठ 87
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ३१-३२ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसंहिता ५१ सर्वथापि प्रामादिकम् उद्धृतसूत्रपाठविरोधात् केनापि पूर्वाचार्येण तथा पाठानादराच्च । तत्र कल्लोले भव ऊर्म्यः, तस्मै रुद्राय नमः । अवस्वन्याय अवाचीनमुदकस्य गच्छतः स्वनो ध्वनिरवस्वनः । यद्वा अवगतो व्यपगतः स्वनो यस्मात् तद् अवस्वनं स्थिरजलम् । तत्र भवोऽवस्वन्यः तस्मै रुद्राय नमः । नादेयाय नद्यां भवो नादेयः ' स्त्रीभ्यो ढक् ' ( पा ० सू ० ४।१।१२० ), तस्मै रुद्राय नमः । द्वीप्याय द्विर्गता आपो यस्मिन् तद् द्वीपम् । द्वाभ्यां दिग्भ्यां वा अनुकूला आपो यस्मिन् तद् द्वीपम् । ' ऋक्पूरब्धूः पथामानक्षे ' ( पा ० सू ० ५।४।७४ ) इति समासान्ते अप्रत्यये ' द्वन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ' ( पा ० सू ० ६ | ३ | ९ ७ ) इत्यपोऽकारस्य ईकारे रूपम् । तत्र जलान्तर्वर्तितनिर्जल भूमौ भवो
द्वयः । समुद्राद्विप्रकृष्टं द्वीपमेतत् । तस्मै रुद्राय नमः ॥ ३१ ॥
' नमो ' ज्येष्ठाय॑ च कनि॒ष्ठाय॑ च॒ नमः॑ पूर्व॒जाय॑ चापर॒जाय॑ च॒ नमो॑ मध्य॒माय॑ चापग॒भय॑ च॒ नमो॑ जघन्याय च बुध्न्याय च ॥ ३२ ॥
मन्त्रार्थ - सबसे ज्येष्ठ और सबसे कनिष्ठ, सृष्टि के आदि में, प्रलय काल में और मध्य काल में विद्यमान रहने वाले, अज्ञानी, गाय आदि के जघन भाग से तथा वृक्षों के मूल भाग ( जड़ ) से प्रकट होने वाले रुद्र को हम प्रणाम करते हैं ॥ ३२ ॥
aasa स्थाभिप्रायाः, अर्थाद् अवस्थाभेदाभिधायकाः षण्नमस्काराः । ज्येष्ठाय अत्यन्तं प्रशस्यो ज्येष्ठः । ' ज्य च ' ( पा ० सू ० ५ | ३ | ६१ ) इति इष्ठनि ज्यादेशः, तस्मै प्रशस्यतमाय रुद्राय नमः | कनिष्ठाय अत्यन्तं युवा अल्पो वा कनिष्ठ: । ' युवापयोः कनन्यतरस्याम् ' ( पा ० सू ० ५/३/६४ ) इति कनादेशः, तस्मै युवतमाय अल्पतमाय वा नमः, ' अणोरणीयान् ' ( कठो ० २ ( २१ ) इति श्रुत्यन्तरात् । पूर्वजाय पूर्व सृष्ट्यादौ हिरण्यगर्भरूपेण जात ईश्वरः वाले उस रुद्र को नमस्कार | दयानन्द स्वामी ने अपने ऋग्भाष्य ( १।१५।१० ) में ' अर्तेरुच्च ' सूत्र का उल्लेख करके ' ऋ धातु ' से ' मि ' प्रत्यय और उकारादेश जो बताया है, वह सर्वथा ही प्रामादिक है । वह उद्धृत सूत्रपाठ के विरुद्ध है । किसी भी पूर्वाचार्य ने वैसा पाठ स्वीकार नहीं किया है । ' अवस्वन्याय ' अवाचीन मुदकस्य गच्छतः स्वनो ध्वनिरवस्वनः । अथवा अवगतो व्यपगतः स्वनो यस्मात् तद् अवस्वानं स्थिरजलम्, तत्र भवोऽवस्वन्यः तस्मै रुद्राय नमः । गतं स्थित जल में अथवा स्थिर जल में रहने वाले । ' नादेयाय ' नद्यां भवो नादेयः । ' स्त्रीभ्यो ढक् ' ( पा ० सू ० ४।१।१२० ) सूत्र से ढक और एयादेश हुआ है । नदी के जल में रहने वाले । ' द्वीप्याय ' द्विता आपो यस्मिन् तद् द्वीपम् । द्विर्गत हुआ है जल जिसमें, उसे द्वीप कहते हैं, अथवा ' द्वाभ्यां दिग्भ्यां वा अनुकूला आपो यस्मिन् तद् द्वोपम् । ' ऋक्पूरब्धूः पथामानक्षे ' ( पा ० सू ० ५।४।७४ ) से समासान्त अप्रत्यय करके ' द्वन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ' ( पा ० सू ० ६।३ । ९ ७ ) से अप् के अकार को ईकार करके ' द्वीप ' शब्द निष्पन्न होता है । तत्र जलान्तर्वर्ति निर्जलभूमौ भवो द्वीपः समुद्राद्विप्रकृष्टं द्वीपमेतत् तस्मै रुद्राय नमः । जलान्तर्वर्ती निर्जल भूमि पर होने वाला द्वीप कहलाता है । यह द्वीप समुद्र से कुछ दूर है । ऐसे द्वीप में रहने वाले उस रुद्र को नमस्कार || ३१ ॥ • अवस्था ( वय ) का भेद बताने वाले छह नमस्कार कहे जा रहे हैं - ' ज्येष्ठाय ' अत्यन्तं प्रशस्यो ज्येष्ठः । ‘ ज्य च ’ ( पा ० सू ० ५/३/६१ ) से इष्ठन् प्रत्यय होने पर ज्यादेश हुआ है, तस्मै । प्रशस्यतम रुद्र के लिये नमस्कार । ' कनिष्ठाय ' अत्यन्तं युवा अल्पो वा कनिष्ठः, तस्मै । ' युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम् ' ( पा ० सू ० ५/३/६४ ) से कनादेश हुआ है । उस युवतम अथवा अल्पतम को नमस्कार । ' अणोरणीयान् ' यह श्रुति भी इसी बात को बता रही है ।
पृष्ठ 88
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० १६ पूर्वजः, तस्मै रुद्राय नमः । अपरजाय अपरस्मिन् प्रलयकाले कालाग्निरूपेण जातोऽपरजः, तस्मै रुद्राय नमः । मध्यमाय मध्ये सृष्टिसंहारयोरन्तराले देवन रतिर्यगादिरूपेण भवो मध्यमः, तस्मै रुद्राय नमः । अपगत्भाय गल्भनं गल्भो धाष्टर्यम्, अपगतो गल्भो यस्मात् सोऽपगल्भः अव्युत्पन्नेन्द्रियः तस्मै रुद्राय नमः । विनीतो वा अपगल्भः, तस्मै रुद्राय नमः । अगतो गर्भो वा अपगर्भः, रेफलकारयोरभेदेऽपगल्भः, एकगर्भान्तिरितः, तस्मै रुद्राय, नमः तस्मै । जघन्याय जघनं गवादीनां पश्चाद् भागः, तत्र भवो जघन्यः, ' शरीरावयवाच्च ' ( पा ० सू ० ४ | ३ | ५५ ) इति यत् पवित्रतमपुच्छगोमूत्र गोमयादिरूपाय रुद्राय नमः । बुध्न्याय बुध्नम् आदिः, मूलमित्यर्थः तत्र अश्वत्थवृक्षादिमूले दिगादिभ्यो भवतीति बुध्न्यो ब्रह्मा, तस्मै अश्वत्थमूलनिवासि ब्रह्मरूपाय रुद्राय नमः । अथवा जघनमिव जघन्यः सर्वोत्कृष्ट , ' इत्यर्थः, यत् ' ( पा ० सू ० ४ | ३ | ५४ ), अपकृष्ट इति यावत् तस्मै रुद्राय नमः । बुध्नं मूलम् आदिपुरुषः, तस्मै रुद्राय नमः ॥। ३२ ॥ नम॒ः सोभ्या॑य च प्रतिस॒र्या॑य च॒ नमो॒ याम्य॑य च सा॒न्याय च॒ नम॑ उर्व्या॒य च॒ खल्या॑य च ॥ ३३ ॥
क्षे च नमःश्लोक्य चाव-मन्त्रार्थ -- गन्धर्वनगर में और अभिचार कर्म में प्रकट हुआ, नरक की पोडा देने वाला, कुशल कर्म में और afe मन्त्रों में विद्यमान रहने वाला, वेदों में दृष्टिगोचर होने वाला, भूमि में धान्य के रूप में उत्पन्न होने वाला, गर्त में विद्यमान रहने वाला जो रुद्र है, उसे हम प्रणाम करते हैं ॥ ३३ ॥
सोभ्याय सोभं गन्धर्वनगरम्, तत्र भवः सोभ्यः, तस्मै प्रतिभासमात्रशरीरेषु गन्धर्वनगरादिष्वपि सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन विद्यमानाय रुद्राय नमः । यद्वा उभाभ्यां पुण्यपापाभ्यां सहितः सोभो मनुष्यलोकः दत्तात्रेय- , ' पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यां मनुष्यलोकम् ' ( प्रश्नो ० १ ) इत्याथर्वणश्रुतेः । तत्र ब्रह्मविद्वरिष्ठ में हिरण्यगर्भ ' पूर्वजाय ' पूर्व सृष्ट्यादी हिरण्यगर्भरूपेण जात ईश्वरः पूर्वजः तस्मै रुद्राय नमः । सृष्टि के आरंभ के रूप में हुआ ईश्वर ही सबका पूर्वज है, उस रुद्र को नमस्कार । ' अपरजाय ' अपरस्मिन् प्रलयकाले कालाग्निरूपेण जातोऽपरजः, तस्मै । प्रलय काल में कालाग्नि रूप से सृष्टि होने वाले और उस रुद्र को नमस्कार । ' मध्यमाय ' मध्ये सृष्टि संहारयोरन्तराले देव - नर - तियंगादिरूपेण भवो मध्यमः गल्भनं , तस्मै गल्भो । घाष्टयंम्, संहार के मध्यकाल में देव - नर- तिर्यक् आदि रूप से रहने वाले उस रुद्र को नमस्कार । ' अपगल्भाय ' वा अपगल्भः ' अपगतो गल्भो यस्मात् स अपगल्भोऽव्युत्पन्नेन्द्रियः तस्मै । अव्युत्पन्नेन्द्रिय रुद्र को नमस्कार । अथवा ' विनीतो रुद्र को विनीत रुद्र को नमस्कार । अथवा ' अपगतो गर्भो वा अपगर्भः, रेफ - लकारयोरभेदेऽपगल्भः । एकगर्भान्तरित ) से नमस्कार । ' जघन्याय ' जघनं गवादीनां पश्चाद्भागः, तत्र भवो जघन्यः, तस्मै । ' शरीरावयवाच्च ' ( पा ० सू ० ४।३।५५ आदिः, ' यत् ' प्रत्यय हुआ है । तस्मै उस पवित्रतम पुच्छ, गोमूत्र, गोमयादि रूप रुद्र को नमस्कार । ' बुध्न्याय ' बुध्नम् नमस्कार | मूलमित्यर्थः, तत्र अश्वत्थ वृक्षादिमूले भवतीति बुध्न्यो ब्रह्मा तस्मै । अश्वत्थमूल निवासी ब्रह्मरूप रुद्र को, अथवा जघनमिव जघन्यः । ' दिगादिभ्यो यत् ' ( पा ० सू ० ४ | ३ | ५४ ) सूत्र से यत् प्रत्यय हुआ है, अपकृष्ट इति यावत् सर्वोत्कृष्ट रुद्र को तस्मै । अपकृष्ट रुद्र को नमस्कार । बुघ्नं मूलम् आदिपुरुषः, सर्वोत्कृष्ट इत्यर्थः तस्मै । नमस्कार ॥ ३२ ॥
सत्ता-सोभ्याय सोभं गन्धर्वनगरम्, तत्र भवः सोभ्यः, तस्मै । प्रतिभासमात्र शरीर वाले गन्धर्वनगरादि में भी स्फूर्तिप्रद के रूप में विद्यमान रहने वाले रुद्र को नमस्कार । अथवा ' उभाभ्यां पुण्यपापाभ्यां सहितः सोभो मनुष्यलोक, क्योंकि ' पुण्येन पुण्यं लोकं नयति, पापेन पापपू, उभाभ्यां मनुष्यलोकः ( प्रश्न ० १ ) यह आथर्वण श्रुति प्रमाण है । तत्र ब्रह्म-
पृष्ठ 89
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ३३-३४ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता ५३ दुर्वास आदिरूपेण भवतीति सोभ्यः, तस्मै रुद्राय नमः । प्रतिसर्याय सरति निरन्तरं मलमनेनेति सरः अभिचारकर्म । तस्य प्रतिकूलः प्रतिसरः प्रत्यभिचारः, तत्र भवः प्रतिसर्यः तस्मै रुद्राय नमः । अथवा प्रतिसरो विवाहोचितं हस्तकङ्कणम्, ' भवेत् प्रतिसरो मन्त्रभेदे माल्ये च कङ्कणे । व्रणशुद्धौ चमूपृष्ठे पुंसि न स्त्री तु मण्डले । आरक्षे करसूत्रे च नियोज्ये त्वन्यलिङ्गकः ॥ ' इति मेदिनीकोषात् । तत्र भवः प्रतिसर्यः, तस्मै रुद्राय नमः । याम्याय यमः पापिनां नरकार्तिदाता, तत्र भवो याम्यः, यमान्तर्यामी, तस्मै रुद्राय नमः । क्षेम्याय क्षेमः प्राप्तस्य परिरक्षणम्, तत्र भवः क्षेम्यः, तस्मै रुद्राय नमः । श्लोक्याय श्लोका वैदिका मन्त्रा यशो वा तत्र भवः श्लोक्यो वेदपरमतात्पर्यभूतः, तस्मै रुद्राय नमः | अवसान्याय अवसानं समाप्तिः, वेदानामन्तभागो वेदान्तो वा तत्र भवोऽवसान्यः, वेदान्ततात्पर्य-विषयः, तस्मै रुद्राय नमः । उर्वर्याय उर्वरः सर्वसस्याढ्य भूभागः, ' उर्वरा सर्वसस्याढ्या ' ( अ ० को ० २१११४ ) इत्यमर-कोषवचनात् । सर्वसस्याढ्ययोर्लाङ्गलपद्धत्योरन्तराल उर्वर इत्युव्वटाचार्यः, तत्र भव उर्वर्यः, तस्मै धान्यरूपाय रुद्राय नमः । खल्याय खलो तुषादिभ्यो धान्यविवेचनदेशः, तत्र भवः खल्यः स्फीतधान्यम्, तस्मै रुद्राय नमः || ३३ || नमो॒ वन्या॑य च॒ कक्ष्या॑य च॒ नमः॑ श॒वाय॑ च प्रतिध॒वाय॑ च॒ नम॑ आ॒शुषे॑णाय॒ चा॒शुरं-थाय च॒ नम॒ः शूरा॑य चावभ्_दिने ' च ॥ ३४ ॥
मन्त्रार्थ - वनों में और गुल्मों में रहने वाले, ध्वनि और प्रतिध्वनि का स्वरूप धारण करने वाले, जिसकी सेना और रथ शीघ्रगामी हैं और जो शूर एवं शत्रुनाशक है, उस दद्र को प्रणाम है || ३४ ॥ वन्याय वनं कान्ताररूपवृक्षसमूह उदकं वा तत्र भवो वन्यः, वृक्षलतादिरूपो वरुणो वा, रुद्राय तस्मै नमः । कक्ष्याय कक्षः शुष्कं तृणं वल्ली वा तत्र भवः कक्ष्यः, तस्मै रुद्राय नमः । श्रवाय श्रूयत इति श्रवः शब्दः, विद्वरिष्ठदत्तात्रेयदुर्वास - आदिरूपेण भवतीति सोभ्यः, तस्मै । मनुष्य लोक में ब्रह्मज्ञानी दत्तात्रेय, दुर्वासा आदि के रूप में अवतीर्ण होने वाले उस रुद्र को नमस्कार | प्रतिसर्याय सरति निरन्तरं मलमनेनेति सरः, अभिचारकर्म, तस्य प्रतिकूल प्रतिसरः प्रत्यभिचारः, तत्र भवः प्रतिसयः तस्मै । प्रत्यभिचार में रहने वाले रुद्र को नमस्कार । अथवा प्रतिसरो विवाहोचितं हस्त-कङ्कणम्, तत्र भवः प्रतिसर्यः तस्मै । माङ्गलिक हस्तकङ्कण में रहनेवाले रुद्र को नमस्कार । याम्याय यमः पापिनां कार्तिदाता, तत्र भवो याम्यो यमान्तर्यामी, तस्मै । यम के अन्तर्यामी रुद्र को नमस्कार । क्षेम्याय क्षेमः प्राप्तस्य परिरक्षणम्, तत्र भवः क्षेम्यः, तस्मै । कुशल कर्म में रहने वाले रुद्र को नमस्कार । श्लोक्याय श्लोका वैदिका मन्त्रा यशो वा तत्र भवः
श्लोक्यो वेदपरमतात्पर्यभूतः तस्मै । वैदिक मन्त्रों में अथवा यश में रहने वाले परमतात्पर्यभूत उस रुद्र को नमस्कार |
अवसान्याय अवसानं समाप्तिः, वेदानामन्तभागो वेदान्तो वा तत्र भवोऽवसान्यो वेदान्ततात्पर्यविषयः, तस्मै । वेदान्ततात्पर्यविषय-भूत उस रुद्र को नमस्कार । उर्वर्याय, उर्वरः सर्वसस्याढ्य भूभागः, सर्वसस्याढ्ययोर्लाङ्गलपद्धत्योरन्तराल उर्वर इत्युव्वटाचार्यः । तत्र भव उर्वर्यः, तस्मै । धान्यरूप रुद्र को नमस्कार । खल्याय खलस्तुषादिभ्यो धान्यविवेचनदेशः, तत्र भवः खल्यः स्फीतधान्यम्, तस्मै । खलिहान के देश में रहने वाले रुद्र को नमस्कार ॥ ३३ ॥
वन्याय, कान्ताररूप वृक्षसमूह को ' वन ' कहते हैं । अथवा ' उदक ' को भी वन कहते हैं । उसमें होने वाला ' वन्य ' कहलाता है । एवं च वृक्षलतादिरूप अथवा वरुणस्वरूप रुद्र को नमस्कार । कक्ष्याय शुष्क तृण अथवा वल्ली को कक्ष कहते हैं । उसमें होने वाला कक्ष्य कहलाता है । शुष्क तृण अथवा गुल्मों में रहने वाले रुद्र को नमस्कार । श्रवाय शब्दरूप को नमस्कार ।
पृष्ठ 90
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १६ यस्य स तस्मै शब्दरूपाय रुद्राय नमः । प्रतिश्रवः प्रतिशब्दः, तस्मै रुद्राय नमः । आशुषेणाय आशुरथः आशुः , तस्मै शीघ्रगा रुद्राय नमः सेना । शूराय आशुषेणः, तस्मै रुद्राय नमः । आशुरथाय आशुः शीघ्रग्रामी रथो यस्यासी नमः । अवभेदिने अवभिनत्ति रिपून् शूरयत इति शूरः, ' शूर वीर विक्रान्तौ पचाद्यच् तस्मै युद्धधीराय रुद्राय नीचे विदारयतीत्यवभेदी, तस्मै रुद्राय नमः ॥ ३४ ॥
' नमो ' ब॒ल्मने ' च व॒चिने ' च नमो ' व॒र्मिणे ' च वरू॒थिने ' 1 च॒ नम॑ः श्रुताय॑ च श्रुतसेनाय॑ च॒ नमो॑ ' दुन्नु भ्याय चाहनन्याय च ॥ ३५ ॥
पर गुम्मट लगा मन्त्रार्थ - पगड़ी, रुई का अंगरखा और लोहे के कवच को धारण करने वाले और, जिसके उसे बजाने रथ के दण्ड में जो है तथा जो स्वयं प्रसिद्ध है और जिसकी सेना भी प्रसिद्ध है, दुन्दुभि ( नगाड़ा ) में विद्यमान रहता है, उस रुद्र को प्रणाम है ॥ ३५ ॥
बिल्मिने बिल्म शिरस्त्राणमस्यास्तीति बिल्मी, तस्मै रुद्राय नमः । कवचिने कवचं पटस्यूतं वर्मी कार्पासगर्भ , तस्मै देहरक्षकमस्यास्तीति कवची, तस्मै रुद्राय नमः | वर्मिणे वर्म लोहमयं शरीररक्षकमस्यास्तीति वरूथी, तस्मै रुद्राय नमः । रुद्राय नमः । वरूथिने वरूथो गजोपरिस्थो गृहाकारो कोष्ठकः, रथगुप्तिर्वा, सोऽस्यास्तीति स श्रुतसेनः, तस्मै रुद्राय श्रुताय प्रसिद्धाय सर्वलोकविदिताय रुद्राय नमः । श्रुतसेनाय श्रुता प्रसिद्धा सेना यस्य ताड्यतेऽनेनेत्याहननम्, नमः । दुन्दुभ्याय दुन्दुभौ भेर्यां भवो दुन्दुभ्यः, तस्मै रुद्राय नमः । आहनन्याय आहन्यते रुद्राय नमः ॥ ३५ ॥
वाद्यसाधनं दण्डादि, तत्र भव आहनन्यो दण्डादिनिष्ठ वादन सौष्ठव जनन सामर्थ्यरूपः तस्मै नमो ' धूष्णवे च प्रमृशाय॑ च॒ नमो॑ नमः च सुधन्व॑ने च ॥ च स्वायुधायं निष॒ङ्गणे ' चेषुध॒मते ' च॒ नम॑स्ति॒क्ष्णेष॑वे ३६ ॥ मन्त्रार्थ - जो प्रगल्भ और विचारशील है, जिसके पास खड्ग, तूणीर, तीक्ष्ण बाण और आयुधसमूह है, हैं ॥ ३६ ॥
तथा जो त्रिशूल और उत्तम धनुष धारण करने वाला है, उस रुद्र को हम प्रणाम करते शीघ्रगामी रथ प्रतिश्रवाय प्रतिध्वनिरूप रुद्र को नमस्कार । आशुषेणाय शीघ्रगतिक सेना वाले रुद्र को नमस्कार नीचैविदारयतीत्यवभेदी । आशुरथाय, तस्मै । वाले रुद्र को नमस्कार । शूराय शूरस्वरूपी रुद्र को नमस्कार । अवभेदिने अवभिनत्ति रिपून् शत्रुविनाशक रुद्र को नमस्कार ॥ ३४ ॥
को नमस्कार । कवचिने विल्मिने बिल्मं शिरस्त्राणमस्यास्तीति बिल्मी, तस्मै । शिरस्त्राण धारण करने वाले रुद्र पहने हुए रुद्र को नमस्कार । वर्मिणे वर्मं कवचं पटस्यूतं कार्पासगर्भं देहरक्षकमस्यास्तीति कवची, तस्मै । रुई का अंगरखा रुद्र को नमस्कार । वरूथिने वरूथो गजोपरिरथो लोहमयं शरीररक्षकमस्यास्तीति वर्मी, तस्मै । लोहमय कवच पहने हुए रथ वाले रुद्र को नमस्कार । श्रुताय गृहाकारकोष्ठको रथगुप्तिर्वा, सोऽस्यास्तीति वरूथी, तस्मै । हाथी पर श्रुतसेनाय घुम्मटदार श्रुता प्रसिद्धा सेना यस्य स श्रुतसेनः, तस्मै । प्रसिद्धाय सर्वलोकविदिताय । सर्वलोक के विदित रुद्र को नमस्कार । दुन्दुभ्यः तस्मै । दुन्दुभी ( नगाडा ) में रहने वाले रुद्र प्रसिद्ध सेना वाले रुद्र को नमस्कार । दुन्दुभ्याय दुन्दुभी भेर्यां भवो, तत्र भव आहनन्यः दण्डादिनिष्ठवादनसौष्ठव-को नमस्कार । आहनन्याय आहन्यते ताड्यतेऽनेनेत्याह्ननं वाद्यसाधनदण्डादि सामर्थ्य सम्पन्न रुद्र को नमस्कार ॥ ३५ ॥
जननसामथ्यंरूपः, तस्मै । नगाड़ा बजाने के दण्ड में सौष्ठवोत्पादक