वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 91–100
वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ६ - स्वामी करपात्री · पृष्ठ 91–100
पृष्ठ 91
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ३६-३७ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता ५५ धृष्णवे धृष्णोतीति धृष्णुः, तस्मै प्रगल्भाय रुद्राय नमः । ' त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्तुः ' ( पा ० सू ० ३।२।१४० ) इति रूपसिद्धिः । प्रमृशाय प्रकर्षेण मृशति सदसद्विवेकपूर्वकं विचारयतीति प्रमृशः । ' इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ' ( पा ० सू ० ३।१।१३५ ) इति रूपसिद्धि:, तस्मै पण्डिताय रुद्राय नमः । निषङ्गणे खड्गयुताय रुद्राय नमः । sa मते तूणीरधराय रुद्राय नमः । तीक्ष्णेषवे तीक्ष्णा असह्या इषवो बाणा यस्य स तीक्ष्णेषुः तस्मै रुद्राय नमः | आयुधिने आयुधान्यन्यान्यपि सन्तीति आयुधी, तस्मै विविधायुधधारिणे रुद्राय नमः । स्वायुधाय शोभनमायुधं त्रिशूलं यस्य स स्वायुधस्तस्मै रुद्राय नमः । सुधन्वने सु सुष्ठु शोभनं धनुः पिनाकरूपं यस्यासी सुधन्वा, ' धनुषश्च ' ( पा ० सू ० ५ । ४ । १३२ ) इत्यनङ्गादेशे रूपसिद्धिः, तस्मै रुद्राय नमः ॥ ३६ ॥
नम॒ः स्रुत्या॑य च॒ पथ्या॑य च॒ नम॒ः काट्या'य च॒ नीध्या॑य च॒ नम॒ः कुल्या॑य च सर॒स्याय च नमो ' नादे याय च वैश॒न्ताय॑ च॒ ॥ ३७ ॥
मन्त्रार्थ - गली में 1 विस्तृत मार्ग में, संकुचित मार्ग में, पर्वत की तलहटी में छोटी नदी अथवा नहर में, सरोवर में, नदियों में और गोष्पद में विद्यमान रहने वाले रुद्र को प्रणाम है ॥ ३७ ॥
स्रुत्याय नद्या एकदिशोदकवाहिनी स्रुतिः, क्षुद्रमार्गे वा स्रुतिः, तत्र भवः स्रुत्यः तस्मै रुद्राय नमः । पथ्याय पन्था रथाश्वगजादियोग्यो मार्गः, तत्र भवः पथ्यः, तस्ये रुद्राय नमः | शरीरादिस्वास्थ्यानुकूलमशनपान-विहारादिकं पथ्यम्, तस्मै रुद्राय नमः । ऐहिकामुष्मिकाभ्युदयनिःश्रेयसानुगुणो वेदादिशास्त्रसम्मतो मार्गः पन्थाः, तत्र भवं पथ्यम्, तस्मै रुद्राय नमः | काट्याय कुत्सितमति जनो यत्र स काटो विषममार्गः, कूपो वा, कुल्याप्रदेशो वा । तत्र भवः काट्यः, तस्मै रुद्राय नमः । नीप्याय नीचैर्यन्ति पतन्त्यापो यत्र स नीपः, गिर्यधोभागो नीपः । ' ऋक्पूरब्धः पथामानक्षे ' ( पा ० सू ० ५ | ४ | ७४ ) इत्यप्रत्ययः ' द्वयन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ' ( पा ० सू ० ६ / ३ / ९ ७ ) इति ईकारादेशः, तस्मै रुद्राय नमः । कुल्याय को पृथिव्यां लीयन्त इति कुलानि शरीराणि तेषु क्षेत्रज्ञरूपेण अन्तर्यामि-रूपेण वा भवतीति कुल्यः, तस्मै रुद्राय नमः । प्रशस्ते कुले वा भवतीति कुल्यः कुलीनः, तस्मै तद्रूपाय रुद्राय नमः । धृष्णवे घृष्णातीति धृष्णुः, तस्मै । प्रगल्भ रुद्र को नमस्कार । प्रमृशाय प्रकर्षेण मृशति सदसद्विवेकपूर्वकं विचार-यतीति । पण्डित रुद्र को नमस्कार । निषङ्गणे खड्ग से सम्पन्न रुद्र को नमस्कार । इषुधीमते तूणीरधारी रुद्र को नमस्कार । तीक्ष्णेषवे तीक्ष्णा असह्या इषवो बाणा यस्य स तीक्ष्णेषुः " तस्मै । असह्य बाण वाले रुद्र को नमस्कार । आयुध आयुधान्यन्यान्यपि सन्तीत्यायुधी, तस्मै । विविध आयुधों को धारण करने वाले रुद्र को नमस्कार | स्वायुधाय शोभनमायुधं त्रिशूलं यस्य स स्वायुधः, तस्मै । त्रिशूलधारी रुद्र को नमस्कार । सुधन्वने सु सुष्ठु शोभनं धनुः पिनाकरूपं यस्याऽसौ सुघन्वा, तस्मै । पिनाकधारी रुद्र को नमस्कार ॥ ३६ ॥
स्रुत्याय नद्या एकदेशोदकवाहिनी स्रुतिः, क्षुद्रमार्गे वा स्रुतिः, तत्र भवः स्रुत्यः, तस्मै । नदी के एकदेशोदकवाहिनी को स्रुति कहते हैं, अथवा क्षुद्र मार्ग ( गली ) को स्रुति कहते हैं, उसमें विद्यमान रहने वाले रुद्र को नमस्कार | पध्याय पन्था रथाश्वगजादियोग्य मार्गः, तत्र भवः पथ्यः तस्मै । राजमार्ग में विद्यमान रहने वाले रुद्र को नमस्कार । काटचाय कुत्सित-मति प्रान्ते यत्र सः काटो विषममार्गः कूपो वा, कुल्याप्रदेशो वा तत्र भवः काटयः तस्मै । विषम मार्ग, अथवा कूप, अथवा कृत्रिम सरित् ( नहर आदि ) में विद्यमान रहने वाले रुद्र को नमस्कार | नीप्याय नीचैर्यन्ति पतन्त्यापो यत्र स नोपः, तत्र भवो नोप्यः तस्मै । पर्वत की तलहटी में विद्यमान रहने वाले रुद्र को नमस्कार । कुल्याय कौ पृथिव्यां लोयन्त इति कुलानि शरीराणि तेषु क्षेत्रज्ञरूपेणान्तर्यामिरूपेण वा भवतीति कुल्यः, तस्मै । शरीरों में क्षेत्रज्ञ रूप से अथवा अन्तर्यामी होकर जो
पृष्ठ 92
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १६ ' सजातीयगणे गोत्रे देहेऽपि कथितं कुलम् ' इति विश्वकोषः । सरस्थाय सरसि भवः सरस्यः तस्मै रुद्राय नमः । नादेयाय नद्यां भवं नादेयं जलम् तस्मै रुद्राय नमः । वैशन्ताय वैशन्तोऽल्पसरः, तत्र भवो वैशन्तः, तस्मै रुद्राय नमः । सर्वरूपस्य भगवतः सार्वात्म्यद्योतनाय गौणान्येतानि नामानि ॥ ३७ ॥
नमः कूप्या॑य चाव॒ट्च॒ य च॒ नमो॒ वध्रया॑य चात॒ष्याय च नमो मेध्याय च विद्यु -त्याय च नमो वर्ष्याय चाव॒र्ष्याय च ॥ ३८ ॥
मन्त्रार्थ -- कूप, खड्डे, शरद ऋतु के बादल, धूप ( आतप ) मेघ, विद्युत्, वृष्टि, अनावृष्टि - इन सब में fu द्यमान रहने वाले रुद्र को प्रणाम है ॥ ३८ ॥
कूप्याय कूपे भवः कूप्यः तस्मै रुद्राय नमः | racare अवटो गर्तः, तत्र भवोऽवट्यः, तस्मै रुद्राय नमः । वीयाय विशेषेण इन्धे दीप्यत इति बीघ्रः शरदभ्रं निरभ्रं चन्द्रनक्षत्रादिमण्डलं वा, स्वभावशुद्धं वा । विपूर्वाद् इन्धे: ' वा विन्धे: ' ( उ ० २ २७ ) इति क्रनि, ' अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति ' ( पा ० सू ० ६/४/२४ ) इत्यु-पधालोपे दीर्घे च रूपम् । तत्र भवो वीध्र्यः । तस्मै स्वभावशुद्धाय रुद्राय नमः | ' वीध्रं तु विमलात्मकम् ' ( अ ० को ० ३।११५५ ) इत्यमरः । यद्वा विगत इधो दीप्तिर्यस्मादसौ वीध्रो घनागमः, तत्र भवो वीध्रयः, तस्मे रुद्राय नमः | आतप्याय आतपतीत्यातपः, तत्र धर्मे भव आतप्यः तस्मै रुद्राय नमः । मेध्याय मेघे पर्जन्ये भवो मेध्यः, तस्मै रुद्राय नमः । विद्युत्याय विद्युति तडिति भवो विद्युत्यः तस्मै रुद्राय नमः । वय वर्षे वृष्टो भवो वर्ण्यः, तस्मै रुद्राय नमः । अवर्ष्याय अवर्षेऽवग्रहे वृष्टिप्रतिबन्धे भवोऽवर्ण्यः, तस्मै रुद्राय नमः ॥ ३८ ॥
नमो॒ वात्या॑य च॒ रेष्म्याय च नमो वास्तव्याय च वास्तुपायं च नमः सोमाय च रुद्राय॑ च॒ नम॑स्ताम्राय चारु॒णाय॑ च ॥ ३ ९ ॥ मन्त्रार्थ - वायु, प्रलयकाल और गृहों में वर्तमान रहने वाले, गृहपालक के स्वरूप में स्थित, पार्वती के साथ रहने वाले, दुःख नाशक, ताम्र और अहण वर्ण के रुद्र को हम नमस्कार करते हैं ॥ ३ ९ ॥ रहता है, उस रुद्र को नमस्कार । अथवा प्रशस्ते कुले भवतीति कुल्यः कुलीन, तस्मै । उस कुलीन रुद्र को नमस्कार । सरस्याय सरसि भवः सरस्यः, तस्मै । सरोवर में विद्यमान रहने वाले रुद्र को नमस्कार । नादेयाय नद्यां भवं नादेयं जलम्, तस्मै । जल विद्यमान रहने वाले रुद्र को नमस्कार । वैशन्ताय वैशन्तोऽल्पसरः, तत्र भवो वैशन्तः, तस्मै । अल्प सरोवर में रहने वाले रुद्र को नमस्कार । सर्वरूप भगवान् के सात्म्य का द्योतन करने के लिये ये गौण नाम हैं ॥ ३७ ॥
कूप्याय कूपे भवः कूप्यः तस्मै । कूप में विद्यमान रहने वाले रुद्र को नमस्कार । अवट्याय अवटो गर्तः, तत्र भवः अवट्यः तस्मै । गर्त में रहने वाले रुद्र को नमस्कार । वोघ्रयाय विशेषेण इन्धे दीप्यत इति बीघ्रः शरवभ्रम्, निरभ्रं चन्द्रनक्षत्रादि-मण्डलं वा, स्वभावशुद्धं वा तत्र भवो वीध्रयः, तस्मै । स्वभावशुद्ध, अथवा शरदृतु के मेघ, अथवा नीरभ्र अथवा चन्द्र - नक्षत्रादि-मण्डल के रूप में स्थित रुद्र को नमस्कार । अथवा विगत इधो दीप्तिर्यस्मादसौ त्रीधो धनागमः, तत्र भवो वीघ्रधः, तस्मै । घनागम में विद्यमान रुद्र को नमस्कार । आतप्याय आतपतीत्यातपः, तत्र धर्मे भव आतप्यः तस्मै । आप ( धर्म ) में रहने वाले रुद्र को नमस्कार । मेध्याय मेघे पर्जन्ये भवो मेध्यः, तस्मै । पर्जन्य में रहने वाले रुद्र को नमस्कार । विद्युत्याय विद्युति ङिति भवो विद्युत्यः तस्मै । विद्युत् में विद्यमान रुद्र को नमस्कार । वय वर्षे वृष्टौ भवो वयः तस्मै । वृष्टि में विद्यमान रुद्र को नमस्कार | अवयय अवर्षे अवग्रहे बृष्टिप्रतिबन्धे भवोऽवर्ण्यः तस्मै । अवर्षण में रहनेवाले रुद्र को नमस्कार ॥ ३८ ॥
पृष्ठ 93
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ३ ९ -४० ] पारिजातभाष्यसहिता ५७ वात्याय वाते भवो वात्यः तस्मै रुद्राय नमः । रेष्म्याय रिष्यन्ते नश्यन्ति भूतानि यत्र स रेष्मा, ' रिष् हिंसायाम् ' इत्यस्मात् ' अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ' ( पा ० सू ० ३।२।७५ ) इति मनिन्, तत्र भवो रेष्म्यः परमात्मा प्रलय-कालेऽपि विद्यमानत्वात् । वास्तव्याय वास्तुनि गृहभूमी भवो वास्तव्यः, ' वेश्यभूर्वास्तुरस्त्रिणाम् ' ( अ ० को ० २ | २ | १ ९ ) इत्यमरः, तस्मै रुद्राय नमः । यद्वा वसतीति वास्तव्यः, ' वसेस्तव्यत् कर्तरि णिच्च ' ( पा ० सू ० ३।१।९ ६, वा ० १ ) इति वार्तिकात् सिद्धिः सर्वशरीरवासी रुद्रः, तस्मै रुद्राय नमः । वास्तुपाय वास्तुं गृहं भुवं पातीति वास्तुपः, तस्मै रुद्राय नमः । सोमाय उमया बहु शोभमानया ब्रह्मविद्यया महाशक्त्या वा सहितः सोमः, तस्मै साम्ब सदाशिवाय रुद्राय नमः । रुद्राय रुद् दुःखं रोदनं वा द्रावयतीति रुद्रः सर्वविधानिष्टहन्ता तस्मै रुद्राय नमः । इति नामतो नमस्काराः । अथ वर्णतो नमस्काराः । ताम्राय ताम्रो रक्तवर्णः, उदयद्रविरूपेण, तस्मै रुद्राय नमः । अरुणाय अरुण ईषद्रक्तः, उदयोत्तरकालिकार्करूपेण, तस्मै रुद्राय नमः ॥ ३ ९ ॥ नम॑ः श॒ङ्गवे ' च पशुपतये च॒ नम॑ उग्राय॑ च भी॒माय॑ च॒ नमोऽग्रेव॒धाय॑ च दूरेव॒धाय॑ च नमो ' हन्त्रे च हनी'यसे च नमो वृक्षेभ्यो॒ हरि॑केशेभ्यो॒ नम॑स्ताराय॑ ॥ ४० ॥
मन्त्रार्थ - सुखदायक वाणी बोलने वाले, प्राणियों के अधिपतिस्वरूप, शस्त्रों को ऊँचा धारण करने वाले, भयंकर, सामने आने वाले और दूर स्थित शत्रुओं का नाश करने वाले, सामान्य रूप से मारने वाले, विशेष रूप से प्रलय काल में मारने वाले रुद्र को प्रणाम तथा हरे - भरे कल्पवृक्ष रूप रुद्रों को तथा संसारतारक रुद्रों को हमारा प्रणाम ॥ ४० ॥
शङ्गवेशं सुखं गवां यस्मादसौ शङ्खः, यद्वा शं सुखं गमयति प्रापयति भक्तानामिति शङ्खः, अथवा शं सुखरूपा गावो धेनवो वाचो वेदरूपा वा यस्यासौ शङ्खः, तस्मै रुद्राय नमः । पशुपतये पश्यन्ति विषममिति पशवः पराग्दृशः संसारिणः, तान् पाति पालयतीति पशुपतिः, तस्मै रुद्राय नमः । उग्राय उच्यति समवैति सर्वं जगत् वात्याय वाते भवो वात्यः, तस्मै । वायु में रहने वाले रुद्र को नमस्कार । रेष्म्याय रिष्यन्ते नश्यन्ति भूतानि यत्र स रेष्मा, तत्र भवो रेष्म्यः तस्मै । प्रलय काल में विद्यमान रहने वाले रुद्र को नमस्कार । ' रिष् हिंसायाम् ' धातु से ' अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ' ( पा ० सू ० ३।२ / ७५ ) से मनिन् प्रत्यय हुआ है । वास्तव्याय वास्तुनि गृहभूमौ भवो वास्तव्यः, तस्मै । गृहभूमि में विद्यमान रुद्र को नमस्कार । ' वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ' इत्यमरः । अथवा वसतीति वास्तव्यः, ' वसेस्तव्यत् कर्तरि णिच्च ' ( पा ० सू ० ३ | १ | ९ ६, वा ० १ ) इस वार्तिक से यह रूप सिद्ध है । सर्वशरीरवासी रुद्र को नमस्कार | वास्तुपाय वास्तुं गृहभुवं पातीति वास्तुपः तस्मै । गृहभूमि को रक्षा करने वाले रुद्र को नमस्कार । सोमाय उमया बहुशोभमानया ब्रह्मविद्यया महाशक्त्या वा सहितः सोमः, तस्मै । साम्ब सदाशिवरूपी रुद्र को नमस्कार । रुद्राय रुद् दुःखं रोदनं वा द्रावयतीति रुद्रः, तस्मै । सर्वविध अनिष्ट के विनाशक रुद्र को नमस्कार । ये नामग्रह्णपूर्वक नमस्कार कहे गये हैं । अब वर्णं को बता कर रुद्र रुद्र को नमस्कार कर रहे हैं - ताम्राय ताम्रो रक्तवर्णं उदयद्रविरूपेण, तस्मै । उदित होने वाले सूर्य के रूप में रक्त वर्ण के उस रूप को नमस्कार । अरुणाय अरुण ईषद्रक्त उदयोत्तरकालिकाकंरूपेण, तस्मै रुद्राय नमः । उदय के उत्तर क्षणवर्ती सूर्य के में ईषद् रक्त वर्ण वाले रुद्र को नमस्कार ॥ ३ ९ ॥ ‘ शङ्गवे ' शं सुखं गवां यस्मादसौ शङ्खः । गौओं को जिससे सुख होता है, उसे ' शङ्ख ' कहते हैं । अथवा शं सुखं गमयति प्रापयति भक्तानामिति शङ्खः । भक्तों को जो सुख प्राप्त कराता है, उसे ' शङ्गु ' कहते हैं । अथवा शं सुखरूपा गावो धेनवो वाचो वेदरूपा वा यस्याऽसौ शङ्गुः । जिसकी वाणी अथवा वेदरूपा वाणी सुखरूप है, उसे शङ्ख कहते हैं । उस
पृष्ठ 94
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० १६ प्रलयकाले स्वात्मनेत्युग्रः, ऋजेन्द्रा ( उ ० २१२८ ) इत्यादिना रन्, निपातनात् तस्मै रुद्राय नमः । यद्वा उग्र उद्गूर्णायुधौ धर्मध्वंसकान् प्रति सदैवेति संहारकाले चकारस्य गकारश्च महेश्वरः, भीमाय बिभ्यति शत्रवो यस्मात् स भीमः, तस्मै रुद्राय नमः । अग्रेवधाय अग्रे प्रचण्डो पुरतो वा, तस्मै रुद्राय नमः । अग्रेवधः, ' हश्च वध: ' ( पा ० सू ० ३/३/७६ ) इत्यप्रत्ययः, हनो वधादेशश्च, तस्मै वर्तमानः सन् हन्तीति रिपूनपि हत्वा तारयतीत्यर्थः । दूरेवधाय च दूरे वर्तमानो हन्तीति दूरेवधः, तस्मै रुद्राय रुद्राय नमः नमः , दूराद । दर्शनं दत्त्वा यावत् । हन्त्रे हन्तीति हन्ता तस्मै रुद्राय नमः । हनीयसे अतिशयेन हन्तेति हनीयान् लक्ष्यभेदीति ( पा ० सू ० ६/४/१५४ ) इति तृशब्दस्य लोप:, तस्मै रुद्राय नमः, प्रलये सर्वहन्त्रे इत्यर्थः ' तुरिष्ठेमेयस्तु ' हरयो हरितवर्णाः केशाः पत्ररूपा येषां ते हरिकेशास्तेभ्यो वृक्षेभ्यः कल्पतरुरूपेभ्यो । हरिकेशेभ्यो वृक्षेभ्यो ताराय तारयति उत्तारयति ज्ञानोपदेशेन अधिकारिजनानिति तारः, यद्वा तारयति नमः, तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । कीटपतङ्गादोनपि स तारः, अथवा तारयति आत्यन्तिक प्रलये सर्वान् सर्वत्रस्थान् इति तारः काशीस्थान् शिवः, तस्मै सर्वान् रुद्राय नमः ॥ ४० ॥
नर्मः शम्भवायं च मयोभवाय॑ च॒ नम॑ः शङ्कराय॑ च मयस्क॒राय॑ च॒ नम॑ः शिवराय च ॥। ४१ ॥ शि॒वाय॑ च मन्त्रार्थ - संसार के रूप में तथा मोक्ष के रूप में स्थित सांसारिक तथा अन्य मोक्ष सुख देने वाले, स्वयं निष्पाप और भक्तों को भी निष्पाप बना देने वाले रुद्र को हम प्रणाम ऐहिक और पारलौकिक करते हैं ॥ ४१ ॥
रुद्र को प्रणाम है । ' पशुपतये ' पश्यन्ति विषममिति पशवः पराग्दृशः संसारिणः । तान् पाति पालयतीति विषम दृष्टि से देखते हैं, वे पशु हैं, यानी पराग् दृष्टिवाले संसारी जीव हैं, उनके पालन करने वाले पशुपतिः । जो उस रुद्र को प्रणाम है । ' उग्राय ' उच्यति समवैति सर्वं जगत् प्रलयकाले स्वात्मनेत्युग्रो को पशुपति कहते हैं । को स्वयं ही अपने में समा लेता है, उसे उग्र कहते हैं, यानी महेश्वर, तत्स्वरूपी रुद्र को महेश्वरः । प्रलय काल में सम्पूर्ण जगत् धर्मध्वंसकान् प्रति सदैवेति संहारकाले प्रचण्डो वा । धर्मविध्वंसकों के प्रति सदैव जो संहार प्रणाम है । यद्वा उम्र उद्गुर्णायुधो है, अथवा संहार काल में जो प्रचण्ड हो जाता है, उस रुद्र को प्रणाम । ' भीमाय ' बिभ्यति काल में आयुध उठाये हुए रहता जिससे डरते हैं, उसे भीम कहते हैं । उस रुद्र को प्रणाम । ' अग्रेवधाय ' अग्रे पुरतो वर्तमानः शत्रवो यस्मात् स भीमः | शत्रु होकर जो वध करता है, उसे अग्रेवध कहते हैं, उस रुद्र को प्रणाम । अर्थात् दर्शन देकर सन् हन्तोत्यग्रेधः । सामने खड़े उद्धार करता है । ' दूरेवधाय च ' दूरे वर्तमानो हन्तीति दूरेवधः । दूर रह कर भी जो मारता और शत्रुओं है को भी मार कर वह अर्थात् दूर से लक्ष्यभेद करने वाले उस रुद्र को प्रणाम । ' हन्त्रे ' हन्तीति हन्ता तस्मै रुद्राय नमः, उसे दूरेवघ कहते हैं, रुद्र को प्रणाम । ' हनीयसे ' अतिशयेन हन्तेति हनीयान् । प्रलय काल में जो सर्वहन्ता है, उस रुद्र । हनन करने वाले उस वृक्षेभ्यः ' हरयो हरितवर्णाः केशाः पत्ररूपा येषां ते हरिकेशास्तेभ्यः । वृक्षेभ्यः कल्पतरुरूपेभ्यो नमः को प्रणाम । ' हरिकेशेम्यो हरे रंग के पत्ररूप केश वाले कल्पतरुस्वरूप रुद्र को प्रणाम । ' वाराय ' तारयति उत्तारयति ज्ञानोपदेशेन । तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । तारः । अधिकारी जनों को ज्ञानोपदेश देकर जो तार देता है । अथवा तारयति काशीस्थान् अधिकारिजनानिति काशी क्षेत्र में स्थित कीटपतङ्ग आदि सभी को जो तार देता है । अथवा तारयत्यात्यन्तिक सर्वान् प्रलये कीटपतङ्गादीनपि स तारः । तारः शिवः, तस्मै रुद्राय नमः । आत्यन्तिक प्रलय में सर्वत्र स्थित प्राणियों को जो तारता है, उसे सर्वान् सर्वत्रस्थान् इति ' शिव ' कहते हैं । उस शिवस्वरूप रुद्र को प्रणाम ॥ ४० ॥ ' तार ' कहते हैं, अर्थात्
पृष्ठ 95
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ४१-४२ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ५ ९ शम्भवाय शं सुखं भवत्यस्मादिति शम्भवः, एष ह्येवानन्दयाति ' ( तै ० उ ० २ ( ७ ) इति श्रुतेः । अथवा भवते प्राप्नोति सर्वमिति भवः, शं सुखरूपश्वासौ भवः संसाररूपश्चेति शम्भवः, ज्ञानिनां निरावरणब्रह्मसुखरूपोऽपि भगवानज्ञानां सावरणत्वात् संसाररूप एव । शं सुखेन अनायासेन भावयति जगदुत्पादयतीति वा शम्भवः, ' निःश्वसितमस्य वेदा वीक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि । स्मितमेतस्य चराचरमस्य च सुप्तं महाप्रलयः ॥ ' इत्युक्तेः । यद्वा शं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवनमस्तित्वं यस्य स शम्भव: अपरिच्छिन्नशिवस्वरूप: । ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' ( तै ० उ ० २।१।१ ), ' एको रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थे ' ( श्वे ० उ ० ३।२ ) इत्यादिश्रुतिभ्यः । तस्मै रुद्राय नमः । मयोभवाय मयः संसारसुखं मोक्षसुखं च भवत्यस्मादिति मयोभवः । भोगमोक्षप्रद इत्यर्थः । तस्मै रुद्राय नमः । शङ्कराय शं लौकिकसुखं करोतीति शङ्करः, तस्मै रुद्राय नमः । मयस्कराय मयो मोक्षसुखं करोतीति मयस्करः, तस्मै रुद्राय नमः । यद्वा स्रक्चन्दनादिरूपेण सुखकारित्वात् शङ्करत्वम् । वेदान्तशास्त्रतज्जनितप्रत्यगभिन्नब्रह्म-साक्षात्कारादिरूपेण मयस्करत्वम् । एताभ्यां पदाभ्यां साक्षात्सुखकारित्वं पूर्वपदाभ्यां तद्द्द्वारा कारयितृत्वमिति विवेकः । शिवाय शिवः शान्तः कल्याणरूपो निष्पापः तस्मै रुद्राय नमः । शिवतराय शिवतरोऽत्यन्तं शिवो भक्तानपि निष्पापान् कल्याणरूपान् करोतीति, तस्मै रुद्राय नमः ॥ ४१ ॥
नमः पार्याय चावा॒र्या॑य च॒ नमः॑ प्र॒तर॑णाय च॒त्तर॑णाय॒ च॒ नम॒स्तोर्थ्याय च॒ कूल्याय च नमः च न्याय च ॥ ४२ ॥
' शम्भवाय ' शं सुखं भवत्यस्मादिति शम्भवः । जिससे सुख होता है, उसे ' शम्भव ' कहते हैं । ' एष ह्येवानन्दयाति ' ( तै ० उ ० २४७ ) यह तैत्तिरीय श्रुति कह रही है । यद्वा शं सुखरूपश्वासो भवः संसाररूपश्चेति शम्भत्रः । ज्ञानिनां निरावरण-ब्रह्मसुखरूपोऽपि भगवान् अज्ञानां सावरणत्वात् संसाररूप एव । सुखरूप जो भव यानी संसार, अर्थात् सुखरूप संसार जिसका स्वरूप है, उसे शम्भव कहते हैं । ज्ञानी पुरुषों के लिये निरावरण ब्रह्म सुखरूप होता हुआ भी अज्ञानी पुरुषों के लिये वह ब्रह्म आवरणसहित होने के कारण संसाररूप ही है । अथवा शं सुखेन अनायासेन भावयति जगदुत्पादयतीति शम्भवः । अनायास हो जो जगत् को उत्पन्न कर देता है, उसे शम्भव कहते हैं । ' निःश्वसितमस्य वेदा वीक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि । स्मितमेतस्य चराचरमस्य च सुप्तं महाप्रलयः ॥ ' इस ब्रह्म के निःश्वसित ' वेद ' हैं, उसका वीक्षण ही ' पञ्चभूत ' हैं, उसका स्मित ' चराचर जगत् ' है एवं उसकी सुषुप्ति ( निद्रा ) ' महाप्रलय ' है, ऐसा कहा गया है । यद्वा शं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवनम् अस्तित्वं यस्य स शम्भवः । परिच्छेदत्रयशून्य जिसका अस्तित्व है, उसे शंभव कहते हैं । वह शिवस्वरूप ' अपरिच्छिन्न ' है, क्योंकि ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' ( तै ० उ ० २1१1१ ), ' एको रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थे ' ( २० उ ० ३।२ ) इत्यादि श्रुतियाँ उसमें प्रमाण हैं । उस रुद्र को प्रणाम है । ' मयोभवाय ' मयः संसारसुखं मोक्षसुखं भवत्यस्मादिति मयोभवः । अर्थात् भोग और मोक्ष को देनेवाले उस रुद्र को प्रणाम । ' शङ्कराय ' शं लौकिकसुखं करोतीति शङ्करः । लौकिक सुख को देनेवाले रुद्र को प्रणाम । ' मयस्कराय ' यो मोक्षसुखं करोतीति मयस्करः । मोक्षसुख देने वाले रुद्र को प्रणाम । यद्वा – स्रक्चन्दनादिरूपेण सुखकारित्वात् शङ्करत्वं स्त्र माल्य ), चन्दन आदि के रूप में सुखकारी होने से वह शङ्कर कहलाता | वेदान्तशास्त्र तज्जनित- प्रत्यगभिन्न ब्रह्म-साक्षात्कारादिरूपेण मयस्करत्वम् । वेदान्तशास्त्र से होने वाले ब्रह्मात्मैक्य साक्षात्कार के रूप में वह मयस्कर कहलाता है, उस रुद्र को प्रणाम है । इन दोनों पदों में साक्षात् सुखकारित्व और पूर्व के दो पदों से तद्वारा कारयितृत्व बताया गया है । ' शिवाय ' शिवः शान्तः कल्याणरूपो निष्पापः । कल्याणरूप निष्पाप उस रुद्र को प्रणाम । ' शिवतराय ' शिवतरोऽत्यन्तं शिवो भक्तानपि निष्पापान् कल्याणरूपान् करोतोति । जो अपने भक्तों को भी निष्पाप बनाकर कल्याणरूप कर देता है, उसे शिवतर कहते हैं । उस रुद्र को प्रणाम है ॥। ४१ ॥
पृष्ठ 96
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६०. शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० १६ मन्त्रार्थ - संसार के उस पार और इस पार भी स्थित रहने वाले, पाप और संसार को तरने में हेतुभूत, प्रयागादि तीर्थ, उनके तट, बालतृण और फेन में स्थित रहने वाले रुद्र को प्रणाम है ॥ ४२ ॥
पार्याय पारे संसारसमुद्रस्य परतीरे भवः पार्य:, विष्णुः परस्वरूपः, सर्वोत्कृष्टं तस्मै रुद्राय पदं नमः प्रपदनीयस्वरूपं । ' सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ' ( क ० उ ० ३।९ ) विष्णोर्व्यापनशीलस्य परमं नमः । ब्रह्मेत्यर्थः । तदेव अध्वनः पारम् । पारे स्थितः पार्थः संसारातीतो जोवन्मुक्तो वा, तस्मै वा तद्रूपाय रुद्राय रुद्राय नमः । यद्वा अवार्याय अवारे संसारमध्ये संसाररूपेण भवतीत्यवार्यः, तस्मै संसारव्यापिने संसारिरूपाय ' पारावारे पार्यपदेन विकारावर्तित्वेन मुक्तोपसृप्यत्वम्, अवार्यपदेन सप्रपञ्चं ब्रह्मोक्तम् । अत्र महीधराचार्येण रुद्राय नमः । उत्तर-परार्वाची तीरे पात्रं यदन्तरम् ' इति कोषवचनमुद्धृतम् । प्रतरणाय प्रकर्षेण दुःखपापतरणहेतवे उत्तरन्ति येन गाय उत्कृष्टेन ब्रह्मात्मसाक्षात्कारेण संसारतरण हेतवे रुद्राय नमः । प्रतरन्ति येन तत्प्रतरणमुदकम् भवस्तीथ्यः , । ' निपाना-तद् उत्तरणं नौरित्युव्वटाचार्यः । तदुभयरूपाय रुद्राय नमः | तोर्थ्याय तीर्थेषु प्रयागादिषु भवः कूल्यः, गमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ ' ( ३३३३८६ ) इत्यमरः, तस्मै रुद्राय नमः । कूल्याय कूले गङ्गादितटे रुद्राय नमः । तस्मै रुद्राय नमः । शष्य्याय शष्पं गङ्गादितटोद्भूतकुशाङ्कुरादि बालतृणम्, तत्र भवः शष्यः, तस्मै
न्याय जलविकारोऽब्धिकफः फेनः, तत्र भवः फेन्यः । तस्मै रुद्राय नमः ॥ ४२ ॥
' नमः सिकत्थाय च प्राह्याय च नमः शिलायं च क्षयणाय च नमः कप दिने च पुलस्तयें ' च नम इरिण्याय च प्रपथ्याय च ॥ ४३ ॥
' पर्याय ' पारे संसारसमुद्रस्य परतीरे भवः पार्थः, विष्णुः परस्वरूपः । संसार समुद्र के पर तीर पर रहने वाला तद्विष्णोः परमं ' पार्थ ' कहलाता है, अर्थात् परस्वरूप विष्णु है । उस विष्णुरूप रुद्र को प्रणाम है । ' सोऽध्वनः पारमाप्नोति पदम् ', अर्थात् व्यापनशील विष्णु के सर्वोत्कृष्ट पद को ही प्रपदनीयस्वरूप ब्रह्म कहते हैं । वही अध्वा का पार है को । प्रणाम प स्थितः पार्थः संसारातीतो जीवन्मुक्तो वा । अर्थात् संसारातीत अथवा जीवन्मुक्त को पायें कहते हैं । तत्स्वरूपी रुद्र हैं । है । ' अवार्याय ' अवारे संसारमध्ये संसाररूपेण भवतीत्यवार्यः । संसार के रूप में जो रहता है, उसे ' अवार्य ' कहते संसारव्यापी अथवा संसारी रूप रुद्र को प्रणाम । यद्वा - पायपदेन विकारावर्तित्वेन मुक्तोपसृप्यत्वम् अवार्यंपदेन सप्रपञ्चं ब्रह्म उक्तम् । अथवा ' पार्थ ' पद से विकारावर्ती के रूप में मुक्तोपसृप्यत्व को और ' अवायं ' पद से सप्रपञ्च ब्रह्म को बताया गया है । यहाँ महोघराचार्य ने ' पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं यदन्तरम् ' यह कोषवचन उद्धृत किया है । ' प्रतरणाय ' प्रकर्षेण ब्रह्मात्म-दुःखपापतरणहेतवे रुद्राय नमः । दुःख, पाप आदि से प्रकृष्टतया तारने वाले रुद्र को प्रणाम । ' उत्तरणाय ' उत्कृष्टेन । साक्षात्कारेण संसारतरणहेतवे रुद्राय नमः । उत्कृष्ट ब्रह्मसाक्षात्कार करा कर संसार से तारने वाले रुद्र को प्रणाम प्रतरन्ति येन तत् प्रतरणमुदकम्, उत्तरन्ति येन तत् उत्तरणम् । नौरित्युव्वाचार्य: । तदुभयरूपाय रुद्राय नमः | जो पार किया जाता है, उसे ' प्रतरण ' यानी ' उदक ' कहा जाता है, जिससे पार किया जाता है, उसे ' उत्तरण ' कहते हैं । अर्थात् ' नौका ', ऐसा उन्वाचार्य कहते हैं । इस उभयरूप रुद्र को प्रणाम है । ' तीर्थ्याय ' तीर्थेषु प्रयागादिषु भवस्तोः । प्रयाग आदि तीर्थों में होने वाले रुद्र को प्रणाम । ' कूल्याय ' कूले गङ्गादितटे भवः कूल्यः तस्मै रुद्राय नमः । गंगा आदि नदियों के तट पर होने वाले को ' कूल्य ' कहते हैं, उस कूल्य रुद्र को प्रणाम है । ' शष्याय ' शष्पं गङ्गादितटोद्भूतकुशाङ्कुरादि-तट पर उत्पन्न होने वाले अंकुरादि बाल तृण को बालतृणम्, तत्र भवः क्षष्यः तस्मै रुद्राय नमः । गंगा आदि नदियों के ' शष्प ' कहते हैं, तत्र भवः शब्प्यः । उसमें होनेवाले को ' शष्य ' कहते हैं । उस रुद्र को प्रणाम है । ' फेन्याय ' जलविकारोऽन्धि-रूपः फेनः, तत्र भवः फेन्यः तस्मै । जलविकार अब्धिरूप को फेन कहते हैं, उसमें होने वाला ' फेन्य ' कहा जाता है, उस रुद्र को प्रणाम है ॥ ४२ ॥
पृष्ठ 97
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ४३-४४ ] वेदार्थपारिजातभाष्यसहिता ६१ मन्त्रार्थ -- रेतीले प्रदेश में, जल - प्रवाह में, बालुकामय प्रदेश रहने वाले, जटाधारी सर्वान्तर्यामी, पथरीले प्रदेश में और विशाल प्रणाम है || ४३ ॥ स्थिर जल वाले प्रदेश में विद्यमान राजमार्गों में रहने वाले रुद्र को हमारा सिकत्याय सिकतासु गङ्गादिवालुकासु भवः सिकत्यः तस्मै रुद्राय नमः । प्रवाह्याय प्रवाहे स्रोतसि भवः प्रवाह्यः, तस्मै रुद्राय नमः । किंशिलाय किमेतदुदकं हिमीभूतमुत शिलेति यत्र वितर्कः स किंशिलः, अथवा कुत्सिताः क्षुद्राः शिलाः शर्करारूपाः पाषाणा यत्र प्रदेशे स किंशिलः, तस्मै रुद्राय नमः । क्षयणाय क्षियन्ति निव-सन्ति आपो यत्र स क्षयणः स्थिरजलप्रदेशः, तस्मै रुद्राय नमः । कर्पादने जटामुकुटधारिणे रुद्राय नमः । पुलस्तये शुभाशुभदिदृक्षया पुरोऽग्रे तिष्ठतीति पुलस्तिः, थस्य तत्वं रस्य लत्वं च छान्दसम् । यद्वा पूर्षु शरीरेषु अस्तिः सत्ता यस्य स पुलस्तिः सर्वान्तर्यामी, तस्मै रुद्राय नमः । इरिण्याय इरिणम् ऊषरम् तृणाद्युद्भवानर्हो देशः, अथवा निरुदक प्रदेशः, तत्र भव इरिण्यः तस्मै रुद्राय नमः । प्रपश्याय प्रकृष्टः पन्थाः प्रपथो बहुसेवितो मार्गः, तत्र भवः पथ्यः तस्मै रुद्राय नमः ॥ ४३ ॥
नमो॒ व्रज्या॑य च॒ गोष्ठ्या'य च नमस्तत्प्याय च गेह्याय च निवेऽप्याय च नमः काट्या'य च गह्वरेष्ठाय च ॥ ४४ ॥
L-नमो हृदय्याय च मन्त्रार्थं - गोसमूह में, गोष्ठ में, शध्या में 1 गृह में, हृदय में, जल के भंवर में, गहन वनप्रदेशों में और गुफाओं में विद्यमान रहने वाले रुद्र को हमारा प्रणाम है ॥ ४४ ॥
व्रज्याय व्रजतीति व्रजो गोसमूहः, ' व्रज गतौ ', पचाद्यच् । ' ' व्रजो गोष्ठाध्ववृन्देषु ' ( मेदिनी ० ३०/१५ ), तत्र भवो व्रज्यः, तस्मै रुद्राय नमः । यद्वा प्रसिद्धे व्रजे गोपेश्वरादिरूपेण भवतीति व्रज्यः तस्मै रुद्राय नमः । ' सिकत्याय ' सिकतासु गङ्गादिवालुकासु भवः सिकत्यः, तस्मै रुद्राय नमः । गंगा आदि नदियों की वालुकाओं में होने वाले को ' सिकत्य ' कहते हैं, उस रुद्र को प्रणाम । ' प्रवाह्याय ' प्रवाहे स्रोतसि भवः प्रवाह्यः तस्मै । प्रवाह से होने वाले को प्रवाह्य कहते हैं, उस रुद्र को प्रणाम है । ' किंशिला ' किमेतदुदकं हिमीभूतभुत शिलेति यत्र वितर्कः स किंशिलः | क्या यह उदक हिम हो गया है अथवा शिला है, ऐसा वितर्क जहां होता है, उसे ' किशिल ' कहते हैं । अथवा - कुत्सिताः क्षुद्राः शिलाः शर्करारूपाः पाषाणा यत्र प्रदेशे स क्रिशिलः, तस्मै । क्षुद्र शिला अर्थात् शर्करारूप पाषाण जिस प्रदेश में हैं, उस प्रदेश को ' किशिल ' कहते हैं, तत्स्वरूप रुद्र को प्रणाम है । ' क्षयणाय ' क्षियन्ति निवसन्ति आपो यत्र सः क्षयणः स्थिरजल प्रदेशः, तस्मै । स्थिर जल जिस प्रदेश में है, तत्स्वरूपी रुद्र को प्रणाम है । ' कर्पादिने ' जटा मुकुटधारी रुद्र को प्रणाम । ' पुलस्तये ' शुभाशुभदिदृक्षया पुरोऽग्रे तिष्ठतीति पुलस्तिः । थस्य तत्वं रस्य लत्वं च छान्दसम् । शुभाशुभ देखने की इच्छा से जो सामने खड़ा रहता है, उसे ' पुलस्ति ' कहते हैं । उस पुलस्तिरूप रुद्र को प्रणाम । यहाँ ' थ ' को ' त ' और ' र ' को ' ल ' छान्दस हुआ है । यद्वा — पूर्षु शरीरेषु अस्तिः सत्ता यस्य स पुलस्तिः । सर्वान्तर्यामी स्वरूप रुद्र को प्रणाम । ' इरिण्याय ' इरिणम् ऊषरम् तृणाद्युद्भवानह देशः । ऊसर भूमिरूप रुद्र को प्रणाम है । अथवा निरुदकप्रदेशः, तत्र भव इरिण्यः तस्मै । निरुदक प्रदेशरूप रुद्र को प्रणाम है | ' प्रपध्याय ' प्रकृष्टः पन्थाः प्रपथो बहुसेवितो मार्गः तत्र भवः प्रपश्यः । अनेक जनों से संसेवित मार्ग में होने वाले रुद्र को प्रणाम है ॥ ४३ ॥
' व्रज्याय ' व्रजतीति व्रजो गोसमूहः, ' व्रज गतौ ' पचाद्यच्, तत्र भवो व्रज्यः, तस्मै । गोसमूह में होनेवाले को व्रज्य कहते हैं, उस व्रज्यरूप रुद्र को प्रणाम है । यद्वा प्रसिद्ध व्रजे गोपेश्वरादिरूपेण भवतोति व्रज्यः तस्मै । प्रसिद्ध व्रज
पृष्ठ 98
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६२ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १६ प्रतिष्ठीयतेऽ-गोष्ठ्या गावस्तिष्ठन्ति यस्मिंस्तद् गोष्ठम्, तत्र भवो गोष्ठ्यः, तस्मै रुद्राय नमः । तल्प्याय तल्यते निपातितः । तस्मै स्मिन्निति तल्पः शय्या | ' खष्पशिल्पशष्पबाष्परूपपर्वतल्पा: ' ( उ ० ३।२८ ) इति पप्रत्ययान्तो गणेशो गन्धर्वो वा, रुद्राय नमः । गेह्याय गेन गणेशेन गन्धवंण वा ईह्यते काम्यत इति गेहम् । कर्मणि घञ् । गः ईप्सित स्मस्तद् गेहम्, तत्र भवो गेह्यस्तस्मै रुद्राय नमः । हृदय्याय हृदये भवो हृदय्यो । जीवः तयोरन्यः , तस्मै पिप्पलं रुद्राय नमः । ईश्वरो वा, तस्मै रुद्राय नमः । ' द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । निवेष्टयाय निवेष्प आवर्तो स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति ॥ ' ( ऋ ० सं ० १।१६४।२० ) इति मन्त्रवर्णात् जना यत्र स काटो नीहारजलं वा, तत्र भवो निवेष्यः तस्मै रुद्राय नमः | काट्याय कुत्सितमटन्ति गच्छन्ति गिरिगुहादो गम्भीरे दुर्गाण्यप्रदेशः, कृपो वा । तत्र भवः काट्यः, तस्मै रुद्राय नमः । गह्वरेष्ठाय गह्वरे विषमे रुद्राय नमः ॥ ४४ ॥
जले वा तिष्ठतीति गह्वरेष्ठः, ' गुहादम्भी गह्वरे द्वे ' ( अ ० को ० ३।३।१८३ ) इति कोषः, तस्मै नमः शुष्कया॑य च॒ हरि॑त्या॒य च नमः पासव्याय च रजस्याय च नमो लोप्याथ चोलप्याय च॒ नम॑ ऊ॒र्व्याय च सूर्व्याय च ॥ ४५ ॥
मन्त्रार्थ -- सूखी और गोली लकड़ियों में, मोटी और बारीक धूल में, अगम्य प्रदेशों में, वल्वजसंज्ञक तृण में, वडवानल तथा प्रलयकाल की अग्नि में विद्यमान रहने वाले रुद्र को हमारा प्रणाम है ॥ ४५ ॥
शुष्कया शुष्के काष्टादावपि सत्तारूपेण भवतीति शुष्क्यः तस्मै रुद्राय नमः । हरित्याय हरिते आर्द्र काष्ठादौ भवति सत्तारूपेणेति हरित्यः तस्मै हरित्याय नमः । पांसव्याय पांसुषु धूलिषु भवतोति पांसव्यः, ' उग-( वृन्दारण्य ) में गोपेश्वर के रूप में रहने वाले को व्रज्य कहते हैं, उस व्रज्यरूपी रुद्र को प्रमाण है । ' गोष्ठयाय ' गावस्तिष्ठन्ति यस्मिंस्तद् गोष्ठम्, तत्र भवो गोष्ठ्यः तस्मै । गायों के रहने वाले गोष्ठ में रहने वाले को गोष्ठ्य कहते हैं, उस गोष्ठ्यरूपी रुद्र को प्रणाम है । ' तप्याय ' तल्पते प्रतिष्ठीयतेऽस्मिन्निति तल्पः शय्या । यहाँ ' तल्प्य ' शब्द ' य ' प्रत्ययान्त का निपातन किया गया है । जिस पर प्रतिष्ठित होते हैं, उसे ' तल्प्य ' कहते हैं । उस तप्यरूपी रुद्र को प्रणाम है । ' गेह्याय ' गेन गणेशेन गन्धर्वेण वा ह्यते काम्यत इति गेहम् । कर्मणि घञ् । अथवा गः गणेशः गन्धर्वो वा, ईह: ईप्सितो यस्मिन् तत् गेहम्, तत्र भवो गेह्यः, तस्मै । गणेश अथवा गन्धर्व के द्वारा जो चाहा जाता है, उसे ' गेह ' कहते हैं । अथवा गणेश या गन्धर्व अभीष्ट हैं जिसमें, उसे ' गेह ' कहते हैं, उसमें होनेवाले को ' गेह्य ' कहते हैं, उस गेह्यरूपी रुद्र को प्रणाम है । ' हृदय्याय ' हृदये भवो हृदय्यो जीवः तस्मै । हृदय में रहनेवाले को जीव कहते हैं, उस जीवरूपी रुद्र को प्रणाम है । ईश्वरो वा तस्मै । अथवा ईश्वररूपी रुद्र को प्रणाम है | मन्त्रवर्ण के द्वारा उक्त तथ्य का समर्थन किया गया है । ' निवेष्प्याय ' निवेष्प आवर्ती नीहारजलं वा, तत्र भवो निवेष्ट्यः, तस्मै । ' निवेष्प ' का अर्थ है आवर्त या नीहार जल, उसमें होनेवाले को निवेष्प्य कहते हैं, उस निवेष्प्य रूपी रुद्र को प्रणाम है । ' काट्याय ' कुत्सितमटन्ति गच्छन्ति जना यत्र स काटो दुर्गारण्यप्रदेश: कूपो वा, तत्र भवः काट्यः, तस्मै । जहाँ लोग कुत्सित गति से चलते हैं, उसे ' काट ' कहते हैं, यानी दुर्गारण्य प्रदेश अथवा कूप, उसमें रहने वाले को काटच कहते हैं, उस काट्य स्वरूपी रुद्र को प्रणाम है । ' गह्वरेष्ठाय " गह्वरे विषमे गिरिगुहादौ गम्भीरे जले वा तिष्ठतीति गह्वरेष्ठः, तस्मै । अर्थात् गिरि - गुहा आदि में अथवा गम्भीर जल में जो रहता है, उसे गह्वरेष्ठ कहते हैं, उस गह्वरेष्ठ रूपी रुद्र को प्रणाम है ॥ ४४ ॥
' शुष्क्याय ' शुष्के काष्ठादावपि सत्तारूपेण भवतीति शुष्क्यः तस्मै । काष्ठ आदि शुष्क पदार्थों में भी सत्ता रूप से जो रहता है, उसे शुष्वय कहते हैं, उस रुद्र को प्रणाम है । ' हरित्याय ' हरिते आर्ट्रे काष्ठादी भवति सत्तारूपेणेति हरित्यः,
पृष्ठ 99
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
म ० ४५-४६ ] वेदार्थ पारिजातभाष्यसहिता ६३ वादिभ्यो यत् ' ( पा ० सू ० ५।१।२ ) इति यति ' ओर्गुण: ' ( पा ० सू ० ६ | ४ | १४६ ) इति गुणे रूपम्, नमः तस्मै रुद्राय I रजस्याय रजसि गुणे परागे वा भवो रजस्यः, ' रजो रेणौ परागे स्याद् आर्तवे च गुणान्तरे ' इति जान्तेषु मेदिनी, तस्मै रुद्राय नमः | लोध्याय लोपे अदर्शने सर्वेन्द्रियव्यापारशान्तावपि, अथवा प्रलयेऽपि भवति साक्षिरूपेणेति लोप्यः, तस्मै रुद्राय नमः । अथवा लुप्यते नश्यति गमनादिर्यत्र स लोपोऽगम्यप्रदेश:, तत्र भवो लोप्यः तस्मै रुद्राय नमः । उलप्याय उपास्तृणविशेषा वल्वजादिनामधेयाः, तत्र भव उलप्यः तस्मै रुद्राय नमः । ऊय उर्व्यां भूमौ भव ऊर्व्यः, छान्दसो दीर्घः, तस्मै रुद्राय नमः । अथवा उरोः स्वमातुरुरु प्रदेशाज्जात ऊर्वः तत्र भव ऊ वाडवाग्निः, तस्मै रुद्राय नमः । सूर्व्याय शोभन ऊर्वो वडवानलः सूर्वः, तत्र भवः सूर्व्यः, तस्मै रुद्राय नमः ॥ ४५ ॥
नम॑ः प॒र्णाय॑ च पर्णश॒दाय॑ च नम॑ उद्गु रमणाय चाभिघ्नते च नर्म आखिदते चं प्रखिते च नम इषु कृद्भ्यो ' धनुष धनु कृद्भ्यश्च वो नमो नमो व किरकेभ्यो ' व ' वाना ँ हव॑येभ्यो॒ नमो विचिन्व॒केभ्यो नमो विक्षिणत्केभ्यो नम आनिर्हतेभ्यः ॥ ४६ ॥
मन्त्रार्थ - पत्तों में, पत्तों के गिरने की भूमि में रहने वाले, उद्योगी, शत्रुओं का नाश करनेवाले, अभक्त पायों को सब प्रकार से दीन बना देने वाले रुद्र को हमारा प्रणाम है । उसी तरह बाण और धनुष धारण करने वाले, वृष्टि के द्वारा जगत् की वृद्धि करने वाले, पापी और पुण्यवानों का विभाग करने वाले, अनेक प्रकार से हिंसा करने वाले, सृष्टि के आरम्भ में उदित होने वाले और रुद्रों के हृदयरूप अग्नि, वायु तथा सूर्य के रूप में विद्यमान रुद्रों को मेरा प्रणाम हो ॥ ४६ ॥
पर्णाय पिपत पालयति पूरयति वा तत् पर्णम्, ' धापूवस्यज्यतिभ्यो नः ( उ ० ३।६ ) वृक्षस्य पत्रम्, तस्मै रुद्राय नमः । अथवा पृणति सुखयति वृक्षमिति पर्णः पचाद्यच् तस्मै रुद्राय नमः । यद्वा पर्णयति हरि-तस्मै । आर्द्र काष्ठ आदि में सत्ता रूप से जो रहता है, उसे हरित्य कहते हैं, उस रुद्र को प्रणाम है । ' पांसव्याय ' पांसुषु धुलिषु भवतीसि पांसव्यः, ' दिगादिभ्यो यत् ' इति यति, ' ओर्गुण: ' इति गुणं रूपम्, तस्मै । धूलि में होने वाले को पांम़व्य कहते हैं उस पांसव्य रूपी रुद्र को प्रणाम है । दिगादिभ्यो यत् ' इस पाणिनिसूत्र से ' यत् ' प्रत्यय और ' ओर्गुण: ' इस पाणिनिसूत्र से गुण होकर ' पांसभ्य ' निष्पन्न हुआ है । ' रजस्याय ' रजसि गुणे परागे वा भवो रजस्यः, तस्मै । गुण अथवा पराग में होने वाले को रजस्य कहते हैं, उस रजस्य रूपी रुद्र को प्रणाम है । ' लोप्याय ' लोपेऽदर्शने सर्वेन्द्रियव्यापारशान्तावपि अथवा अत्ययेऽपि भवति साक्षिरूपेणेति लोप्यः तस्मै । सम्पूर्ण इन्द्रियों के व्यापार की शान्ति होने पर भी अथवा संहार में भी जो साक्षी बन कर रहता है, उसे लोप्य कहते हैं, उस लोप्य रूपी रुद्र को प्रणाम है । अथवा लुप्यते नश्यति गमनादियंत्र स लोपोऽगम्य-प्रदेशः, तत्र भवो लोप्यः, तस्मै । अगम्य प्रदेश में होने वाले को लोप्य कहते हैं, उस लोप्य रूपी रुद्र को प्रणाम है । ' उलप्याय ' उपास्तृणविशेषा वल्वजादिनामधेयाः, तत्र भव उलप्यः तस्मै । वल्वजादि तृण विशेषों में होने वाले को उलप्य कहते हैं, उस उलप्य रूपी रुद्र को प्रणाम हैं । ' ऊर्ध्याय ' उर्व्यां भूमौ भव ऊर्व्यः, छान्दसो दीर्घः तस्मै । भूमि पर होनेवाले उस रुद्र को प्रणाम । अथवा उरोः स्वमातुरुरु प्रदेशाज्जात् ऊर्वः, तत्र भव ऊयों वाडवाग्निः तस्मै । अपनी माता के उरुप्रदेश से पैदा होनेवाले को ऊर्व कहते हैं, उसमें रहने वाले को ऊव्यं यानी वाडवाग्नि कहते हैं, तद्रूपी रुद्र को प्रणाम है । ' सूर्व्याय ' शोभन ऊर्ध्वो वाडवानलः कल्पानलः तत्र भवः सूव्यंः, तस्मै । वहो वाडवानल कल्पानल है, उसमें होने वाले सूव्यंरूपी रुद्र को प्रणाम है || ४५ ॥ ' पर्णाय ' विपति पालयति पूरयति वा तत् पर्णम्, वृक्षस्य पत्रम्, तस्मै रुद्राय नमः | जो पालन करता है या पूरण करता है, उसे पर्णं कहते हैं, अर्थात् वृक्ष का पत्र, तत्स्वरूपी रुद्र को प्रणाम है । अथवा पूणति सुखयति वृक्षमिति पर्णः,
पृष्ठ 100
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६४ शुक्लयजुर्वेद संहिता [ अ ० १६ पर्णानि शीयन्ते जना यत्र देशे स पर्णशदः, तयति वृक्षमिति पर्णः, पचाद्यच् तस्मै रुद्राय नमः । पर्णशदाय यत्र काले स पर्णशदो वसन्तर्तुः, तस्मै रुद्राय पचाद्यच्, तस्मै रुद्राय नमः । अथवा पर्णानि शीयन्ते स्वभावतो उद्यमने, क्वचिदयं लघूपधोऽपि पुरुषार्थपरायण नमः । उद्गुरमाणाय उद्गूरयत इत्युद्गुरमाण उद्यमी, गूरी शत्रुनित्यभिघ्नन् शतरि ' गमहनजनखन-इति यावत् तस्मै रुद्राय नमः । अभिघ्नते अभितः सर्वतो हन्ति रुद्राय नमः । आखिदते आसमन्तात् घसां लोपः विङत्यनङि ' ( पा ० सू ० ६ । ४ ।९ ८ ) इत्युपधालोपे रूपम्, रुद्राय तस्मै नमः । प्रखिदते प्रकर्षेण खिद्यते खिन्ते वा खिद्यते खिन्ते वा दैन्यं करोत्यभक्तानामित्यर्थः, स आखिदन्, तस्मै यावत् तस्मै रुद्राय नमः । प्रलयकाले सर्वभूतानि संहृत्येति प्रखिदन्, तदनन्तरं तस्य प्रखिदन् स्वापः, स्वरूपेऽवस्थानमिति तस्मै रुद्राय नमः । यद्वा भक्तपारवश्येन आत्म-या प्रकर्षेण खेदयति दीनभावं सम्पादयत्यभक्तानामिति, तस्मै रुद्राय नमः । इषुकृद्भय इषून् दुःखेन आसमन्तात् स्वयं खिद्यत इति आखिदन् भक्तदुःखदुःखी दयार्द्रहृदयः , धनूंषि चापानि कुर्वन्तीति धनुष्कृतः, तेभ्यो बाणान् कुर्वन्ति ते इषुकृतः, तेभ्यो रुद्रेभ्यो नमः । धनुष्कृद्भयश्च एते वः रुद्राः । वो युष्मभ्यं रुद्रभ्यो नमः । व इति युष्मदादेश प्रयोगात् प्रत्यक्षा । तिस्रोऽशीतयो रुद्राणां समाप्ताः । एवं चत्वारिंशदधिकशतद्वयमन्त्रे रुद्रस्य सर्वात्मकता निगदव्याख्याता नमः-अथ रुद्रेषु प्रधानभूतानां रुद्रहृदयरूपाणामग्निवायु सूर्याणां सम्बन्धीनि चत्वारि यजूंष्युच्यन्ते । चतुर्णामेवादी । नमो व इति । शब्दप्रयोगात् चत्वार्येव यजूंषि । आद्यं चतुर्दशाक्षरम्, त्रीणि सप्ताक्षराणि । तानि व्याहृतिसंज्ञानि हृदयेभ्य इत्यग्नि-देवानां हृदयेभ्यः, रुद्राणां हृदयवत् प्रधानभूतेभ्योऽग्निवायुसूर्येभ्यो वो युष्मभ्यं नमः, ' देवानां यथाङ्गानां र्वायुरादित्य एतानि तानि देवाना, हृदयानि ' ( श ० ९ | १ | १ | २३ ) इति श्रुतेः । हृदयानीव हृदयानि तस्मै । वृक्ष को जो सुखी करता है, उसे पर्णं कहते हैं, तत्स्वरूपी रुद्र को प्रणाम है । यत्रा पणयति हरितयति वृक्षमिति ' पर्णः, तस्मै रुद्राय नमः । वृक्ष को जो हरित बना देता है, उसे पर्णं कहते हैं, तत्स्वरूपी रुद्र को प्रणाम है । ( स्थान ' पर्णशदाय ) को पर्णानि शीर्यन्ते जना यत्र देशे स पर्णशदः, तस्मै । जिस स्थान पर लोग पत्रों को शोणं करते हैं, उस देश पशद कहते हैं, तत्स्वरूपी रुद्र को प्रणाम है अथवा पर्णानि शीर्यन्ते स्वभावतो यत्र काले स पर्णंशदो वसन्ततुंः उद्गरमाणाय , तस्मै । ' जिस काल में पर्ण अपने आप ही शीर्ण होते हैं, उस वसन्त ऋतु को पर्णशद कहते हैं, तद्रूपी रुद्र को प्रणाम, । तस्मै ' । पुरुषार्थं उद्गूरयत इत्युद्गुरमाणः, उद्यमी । ' गूरी उद्यमने ' । क्वचिदयं लघूपधोऽपि पुरुषार्थपरायण इति यावत् सब ओर से शत्रुओं परायण रहने वाले उस रुद्र को प्रणाम । ' अभिनते ' अभितः सर्वतो हन्ति शत्रून् इत्यभिघ्नन्, तस्मै ।, स आखिदन्, का हनन करने वाले रुद्र को प्रणाम । ' आखिदते ' आसमन्तात् खिद्यते खिन्ते वा दैन्यं करोत्यभक्तानामित्यर्थः खिद्यते खिन्ते वा प्रलयकाले तस्मै । सब ओर से अभक्तों को जो दीन बना देता है, उस रुद्र को प्रणाम है । ' प्रखिदते ' प्रकर्षेण सर्वभूतानि संहृत्येति प्रखिदन्, तदनन्तरं तस्य स्वापः स्वरूपेऽवस्थानमिति यावत् तस्मै । प्रलय है, काल उस में रुद्र समस्त को प्रणाम भूतों है का । संहार करके जो श्रान्त हो जाता है, तदनन्तर उसका स्वाप यानी अपने स्वरूप में स्थिति होती नहीं हैं, उन अभक्तों को जो या प्रकर्षेण खेदयति दीनभावं सम्पादयत्यभक्तानामिति प्रखिदन्, तस्मै । अथवा जो लोग भक्त स्वयं खिद्यत इति अत्यधिक दीन बना देता है, उस रुद्र को प्रणाम है | यहा भक्तपारवश्येन आत्मदुःखेन आसमन्तात् आर्द्रहृदय होने वाले उस आखिदन् भक्तदुःखदुःखी दयार्द्रहृदयः तस्मै । अपने भक्तों के दुःखों से दुःखी होने के कारण दया से | निर्माण करने वाले उन रुद्रों को प्रणाम है रुद्र को प्रणाम है । ' इषुकृद्भयः ' इषून् बाणान् कुर्वन्ति ते इषुकृतः, तेभ्यः । बाण । धनुषों को जो करते हैं, बनाते ' धनुष्कृद्भयश्च वः ' धनूंषि चापानि कुर्वन्तीति धनुष्कृतः तेभ्यो वो युष्मभ्यं के रुद्रेभ्यो प्रयोग नमः से ये रुद्र प्रत्यक्ष हैं । हैं, उन्हें धनुष्कृत् कहते हैं, उन रुद्रों के लिये प्रणाम । ' व: ' इस युष्मदादेश सर्वात्मकता तीन अशीतियाँ ( २४० ) रुद्रों को समाप्त हुई । इस रीति से दो सौ चालीस मन्त्रों के द्वारा रुद्र की को बताया जा रहा है । दिव्याख्यात ही है | अब रुद्रों में प्रघातभूत रुद्रहृदयरूप अग्नि, वायु और सूर्य से सम्बद्ध चार यजुओं