Marutas in the Vedas
वेदोक्त मरुद्गण
शुक्लयजुर्वेद के काण्वशाखा के १८वें अध्याय और माध्यन्दिनशाखा के १७वें अध्याय के ८० मन्त्र से ८५ मन्त्र तक ६ मन्त्रों में क्रमशः मरुतों के सात-सात के छः गणों के नाम दिये गये हैं तथा दोनों शाखाओं के ३९वें अध्याय के काण्वशाखा में छठे और माध्यन्दिनशाखा के सातवें मन्त्र में सातवें गण के सात मरुतों के नाम दिये गये हैं ।
वे नाम इस प्रकार हैं।
प्रथमगण – १. शुक्रज्योति २. चित्रज्योति ३. सत्यज्योति ४. ज्योतिष्मान् ५. शुक्र ६. ऋतपा ७. अत्यंहा (अत्यँहा) ।
द्वितीयगण – १. ईदृङ् २. अन्यादृङ् ३. संदृङ् ४ प्रतिसंदृ ५. मित ६. सम्मित ७. सभरा ।
तृतीयगण – १. ऋत २. सत्य ३. ध्रुव ४. धरुण ५. धर्ता ६. विधर्ता ७. विधरय ।
चतुर्थगण – १. ऋतजित् २. सत्यजित् ३. सेनजित् ४. सुषेण ५. अन्तिमित्र ६. दूरमित्र ७. अमित्र ।
पञ्चमगण – १. ईदृक्षास् २. एतादृक्षास् ३. सदृक्षास ४. प्रतिसदृक्षास् ५. मित्तास ६. सम्मितास ७. सभरस् ।
षष्ठगण – १. स्वतवान् २. प्रधासी ३. सान्तपन ४. गृहमेधी ५. क्रोडी ६. शाकी ७. उज्जेषी ।
सप्तमगण – १. उग्र २. भीम ३. ध्वान्त ४. धुनि ५. सासह्वान् ६. अभियुग्वा ७. विक्षिप।
शुक्लयजुर्वेद काण्व शाखा - अध्याय १८ [प्रथम गण] शु॒क्रज्यो॑तिश्च चि॒त्रज्यो॑तिश्च स॒त्यज्यो॑तिश्च॒ ज्योति॑ष्माꣳश्च । शु॒क्रश्च॑ ऋत॒पाश्चात्य॑ꣳहाः ॥१॥ १८-८० (१०७८) [द्वितीय गण] ई॒दृङ् चा॑न्य॒ादृङ् च॑ स॒दृङ् च॒ प्रति॑सदृङ् च । मि॒तश्च॒ संमि॑तश्च॒ सभ॑राः ॥२॥ १८-८१ [तृतीय गण] ऋ॒त॒जिच्च॑ सत्य॒जिच्च॑ सेन॒जिच्च॑ सु॒षेण॑श्च । अन्ति॑मित्रश्च दू॒रे अ॑मित्रश्च ग॒णः ॥३॥ १८-८२ [चतुर्थ गण] ऋ॒तश्च॑ स॒त्यश्च॑ ध्रु॒वश्च॑ ध॒रुण॑श्च । ध॒र्ता च॑ विध॒र्ता च॑ विधार॒यः ॥४॥ १८-८३ [पञ्चम गण] ई॒दृक्षा॑स एता॒दृक्षा॑स ऊ॒ षु णः॑ स॒दृक्षा॑सः॒ प्रति॑सदृक्षास॒ एत॑न । मि॒तास॑श्च॒ संमि॑तासो नो अ॒द्य सभ॑रसो मरुतो य॒ज्ञे अ॒स्मिन् ॥५॥ १८-८४ [षष्ठ गण] स्वत॑वाꣳश्च प्रघा॒सी च॑ सान्तप॒नश्च॑ गृहमे॒धी च॑ । क्री॒ळी च॑ शा॒की चो॑ज्जे॒षी ॥६॥ १८-८५ शुक्लयजुर्वेद काण्व शाखा - अध्याय ३९ [सप्तम गण] उ॒ग्रश्च॑ भी॒मश्च॒ ध्वान्त॑श्च॒ धुनि॑श्च । सा॒स॒ह्वाꣳ श्चा॑भियु॒ग्वा च॑ वि॒क्षिपः॒ स्वाहा॑ ॥१॥(५) ३९-६
पुराणोक्त मरुद्गण
गरुडपुराण के आचारकाण्ड के छठे अध्याय में मरुद्गणों के नाम इस प्रकार हैं। इन्हें हरिरूप ही बताया गया है।
प्रथमगण १ एकज्योति २ द्विज्योति ३ त्रिज्योति ४ चतुर्ज्योति ५ एकशुक्र ६ द्विशुक्र ७ त्रिशुक्र
द्वितीयगण १ ईदृक् २ सदृक् ३ अन्यादृक् ४ प्रतिसदृक् ५ मित ६ समित ७ सुमित
तृतीयगण १ ऋतजित् २ सत्यजित् ३ सुषेण ४ सेनजित् ५ अतिमित्र ६ अमित्र ७ दूरमित्र
चतुर्थगण १ ऋत २ ऋतधर्म्मा ३ विहर्त्ता ४ वरुण ५ ध्रुवः ६ विधारण ७ दुर्मेधा
पञ्चमगण १ ईदृश २ सदृक्ष ३ एतादृक्ष ४ मिताशनः ५ एतेन ६ प्रसदृक्ष ७ सुरत
षष्ठगण १ हेतुमान् २ प्रसव ३ सुरभ ४ नादिरुग्र ५ ध्वनिर्भास ६ विक्षिप ७ सह
सप्तमगण १ द्युति २ वसु ३ अनाधृष्य ४ लाभ ५ काम ६ जयी विराट् ७ उद्वेषण
गरुडपुराण आचारकाण्ड अध्याय ६ देवा एकोनपञ्चाशन्मरुतो ह्यभवन्निति ।। एकज्योतिश्च द्विर्ज्योतिचतुर्ज्योतिस्तथैव च ।। ६।६५ ।। एकशुक्रो द्विशुक्रश्च त्रिशुक्रश्च महाबलः ।। ईदृक् सदृक् तथान्यादृक् ततः प्रतिसदृक् तथा ।। ६।६६ ।। मितश्च समितश्चैव सुमितश्च महाबलः ।। ऋतजित्सत्यजिच्चैव सुषेणः सेनजित्तथा ।। ६।६७ ।। अतिमित्रोऽप्यमित्रश्च दूरमित्रोऽजितस्तथा ।। ऋतश्च ऋतधर्म्मा च विहर्त्ता वरुणो (चमसो) ध्रुवः ।। ६।६८ ।। विधारणश्च दुर्मेधा अयमेकगणः स्मृतः ।। ईदृशश्च सदृक्षश्च एतादृक्षो मिताशनः ।। ६।६९ ।। एतेनः प्रसदृक्षश्च सुरतश्च महातपाः ।। हेतुमान्प्रसवस्तद्वत्सुरभश्च महायशाः ।। ६।७० ।। नादिरुग्रो ध्वनिर्भासो विमुक्तो विक्षिपः सहः ।। द्युतिर्वसुरनाधृष्यो लाभ कामो जयी विराट् ।। ६।७१ ।। उद्वेषणो गणो नाम वायुस्कन्धे तु सप्तमे ।। एतत्सर्वं हरे रूपं राजानो दानवाः सुराः ।। ६।७२ ।