02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 101–110

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 101–110

पृष्ठ 101

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 101 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततोऽहं त्वामनुप्राप्तः कौरवाणामवेक्षया ।

सदा ह्यभ्यधिकः स्नेहः प्रीतिश्च त्वयि मे प्रभो ॥ १४ ॥

यह सुनकर मैं कौरवोंकी दशा देखनेके लिये तुम्हारे पास आया हूँ । राजन्! तुम्हारे ऊपर सदासे ही मेरा स्नेह और प्रेम अधिक रहा है ॥ १४ ॥

नैतदौपयिकं राजंस्त्वयि भीष्मे च जीवति ।

यदन्योन्येन ते पुत्रा विरुध्यन्ते कथंचन ॥ १५ ॥

महाराज! तुम्हारे और भीष्मके जीते - जी यह उचित नहीं जान पड़ता कि तुम्हारे पुत्र किसी प्रकार आपसमें विरोध करें ॥ १५ ॥

मेढीभूतः स्वयं राजन् निग्रहे प्रग्रहे भवान् ।

किमर्थमनयं घोरमुत्पद्यन्तमुपेक्षसे ॥ १६ ॥

महाराज! तुम स्वयं इन सबको बाँधकर नियन्त्रणमें रखनेके लिये खंभेके समान हो; फिर पैदा होते हुए इस घोर अन्यायकी क्यों उपेक्षा कर रहे हो ॥ १६ ॥

दस्यूनामिव यद् वृत्तं सभायां कुरुनन्दन ।

तेन न भ्राजसे राजंस्तापसानां समागमे ॥ १७ ॥

कुरुनन्दन! तुम्हारी सभामें डाकुओंकी भाँति जो बर्ताव किया गया है, उसके कारण तुम तपस्वी मुनियोंके समुदायमें शोभा नहीं पा रहे हो ॥ १७ ॥

वैशम्पायन उवाच

ततो व्यावृत्य राजानं दुर्योधनममर्षणम् ।

उवाच श्लक्ष्णया वाचा मैत्रेयो भगवानृषिः ॥ १८ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! तदनन्तर महर्षि भगवान् मैत्रेय अमर्षशील राजा दुर्योधनकी ओर मुड़कर उससे मधुर वाणीमें इस प्रकार बोले ॥ १८ ॥

मैत्रेय उवाच

दुर्योधन महाबाहो निबोध वदतां वर ।

वचनं मे महाभाग ब्रुवतो यद्धितं तव ॥ १ ९ ॥

मैत्रेयजीने कहा – महाबाहु दुर्योधन! तुम वक्ताओंमें श्रेष्ठ हो; मेरी एक बात सुनो । महाभाग! मैं तुम्हारे हितकी बात बता रहा हूँ ॥ १ ९ ॥

मा द्रुहः पाण्डवान् राजन् कुरुष्व प्रियमात्मनः ।

पाण्डवानां कुरूणां च लोकस्य च नरर्षभ ॥ २० ॥

राजन्! तुम पाण्डवोंसे द्रोह न करो । नरश्रेष्ठ! अपना, पाण्डवोंका, कुरुकुलका तथा सम्पूर्ण जगत्का प्रिय साधन करो ॥ २० ॥

ते हि सर्वे नरव्याघ्राः शूरा विक्रान्तयोधिनः ।

सर्वे नागायुतप्राणा वज्रसंहनना दृढाः ॥ २१ ॥

पृष्ठ 102

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 102 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मनुष्योंमें श्रेष्ठ सब पाण्डव शूरवीर, पराक्रमी और युद्धकुशल हैं । उन सबमें दस हजार हाथियोंका बल है । उनका शरीर वज्रके समान दृढ़ है ॥ २१ ॥

सत्यव्रतधराः सर्वे सर्वे पुरुषमानिनः ।

हन्तारो देवशत्रूणां रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ २२ ॥

हिडिम्बबकमुख्यानां किर्मीरस्य च रक्षसः । वे सब-के-- सब सत्यव्रतधारी और अपने पौरुषपर अभिमान रखनेवाले हैं । इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले देवद्रोही हिडिम्ब आदि राक्षसोंका तथा राक्षसजातीय किर्मीरका वध भी उन्होंने ही किया है ॥ २२ ॥

इतः प्रद्रवतां रात्रौ यः स तेषां महात्मनाम् ॥ २३ ॥

आवृत्य मार्गं रौद्रात्मा तस्थौ गिरिरिवाचलः ।

तं भीमः समरश्लाघी बलेन बलिनां वरः ॥ २४ ॥

जघान पशुमारेण व्याघ्रः क्षुद्रमृगं यथा ।

पश्य दिग्विजये राजन् यथा भीमेन पातितः ॥ २५ ॥

जरासंधो महेष्वासो नागायुतबलो युधि ।

सम्बन्धी वासुदेवश्च श्यालाः सर्वे च पार्षताः ॥ २६ ॥

यहाँसे रातमें जब वे महात्मा पाण्डव चले जा रहे थे, उस समय उनका मार्ग रोककर भयंकर और पर्वतके समान विशालकाय किर्मीर उनके सामने खड़ा हो गया । युद्धकी श्लाघा रखनेवाले बलवानोंमें श्रेष्ठ भीमसेनने उस राक्षसको बलपूर्वक पकड़कर पशुकी तरह वैसे ही मार डाला, जैसे व्याघ्र छोटे मृगको मार डालता है । राजन्! देखो, दिग्विजयके समय भीमसेनने उस महान् धनुर्धर राजा जरासंधको भी युद्धमें मार गिराया, जिसमें दस हजार हाथियोंका बल था । ( यह भी स्मरण रखना चाहिये कि ) वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्ण उनके सम्बन्धी हैं तथा द्रुपदके सभी पुत्र उनके साले हैं ॥ २३–२६ ॥

कस्तान् युधि समासीत जरामरणवान् नरः ।

तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ ॥ २७ ॥

जरा और मृत्युके वशमें रहनेवाला कौन मनुष्य युद्धमें उन पाण्डवोंका सामना कर सकता है । भरतकुल - भूषण! ऐसे महापराक्रमी पाण्डवोंके साथ तुम्हें शान्तिपूर्वक मिलकर ही रहना चाहिये ॥ २७ ॥

कुरु मे वचनं राजन् मा मन्युवशमन्वगाः ।

राजन्! तुम मेरी बात मानो; क्रोधके वशमें न होओ ॥ २७ ॥

वैशम्पायन उवाच एवं तु ब्रुवतस्तस्य मैत्रेयस्य विशाम्पते ॥ २८ ॥

ऊरुं गजकराकारं करेणाभिजघान सः ।

पृष्ठ 103

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 103 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दुर्योधनः स्मितं कृत्वा चरणेनोल्लिखन् महीम् ॥ २ ९ ॥ वैशम्पायनजी कहते हैं- राजन्! मैत्रेयजी जब इस प्रकार कह रहे थे, उस समय दुर्योधनने मुसकराकर हाथीके सूँड़के समान अपनी जाँघको हाथसे ठोंका और पैरसे पृथ्वीको कुरेदने लगा ॥ २८-२९ ॥

न किंचिदुक्त्वा दुर्मेधास्तस्थौ किंचिदवाङ्मुखः ।

तमशुश्रूषमाणं तु विलिखन्तं वसुंधराम् ॥ ३० ॥

दृष्ट्वा दुर्योधनं राजन् मैत्रेयं कोप आविशत् ।

स कोपवशमापन्नो मैत्रेयो मुनिसत्तमः ॥ ३१ ॥

उस दुर्बुद्धिने मैत्रेयजीको कुछ भी उत्तर न दिया । वह अपने मुँहको कुछ नीचा किये चुपचाप खड़ा रहा । राजन्! मैत्रेयजीने देखा, दुर्योधन सुनना नहीं चाहता, वह पैरोंसे धरतीको कुरेद रहा है । यह देख उनके मनमें क्रोध जाग उठा । फिर तो वे मुनिश्रेष्ठ मैत्रेय कोपके वशीभूत हो गये ॥ ३०-३१ ॥ विधिना सम्प्रणुदितः शापायास्य मनो दधे ।

ततः स वार्युपस्पृश्य कोपसंरक्तलोचनः ।

मैत्रेयो धार्तराष्ट्रं तमशपद् दुष्टचेतसम् ॥ ३२ ॥

विधातासे प्रेरित होकर उन्होंने दुर्योधनको शाप देनेका विचार किया । तदनन्तर मैत्रेयने क्रोधसे लाल आँखें करके जलका आचमन किया और उस दुष्ट चित्तवाले धृतराष्ट्रपुत्रको इस प्रकार शाप दिया— ॥ ३२ ॥

यस्मात् त्वं मामनादृत्य नेमां वाचं चिकीर्षसि ।

तस्मादस्याभिमानस्य सद्यः फलमवाप्नुहि ॥ ३३ ॥

' दुर्योधन! तू मेरा अनादर करके मेरी बात मानना नहीं चाहता; अतः तू इस अभिमानका तुरंत फल पा ले ॥ ३३ ॥

पृष्ठ 104

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 104 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्वदभिद्रोहसंयुक्तं युद्धमुत्पत्स्यते महत् ।

तत्र भीमो गदाघातैस्तवोरुं भेत्स्यते बली ॥ ३४ ॥

‘ तेरे द्रोहके कारण बड़ा भारी युद्ध छिड़ेगा, उसमें बलवान् भीमसेन अपनी गदाकी चोटसे तेरी जाँघ तोड़ डालेंगे ' ॥ ३४ ॥

इत्येवमुक्ते वचने धृतराष्ट्रो महीपतिः ।

प्रसादयामास मुनिं नैतदेवं भवेदिति ॥ ३५ ॥

उनके ऐसा कहनेपर महाराज धृतराष्ट्रने मुनिको प्रसन्न किया और कहा –' भगवन्! ऐसा न हो ' ॥ ३५ ॥

मैत्रेय उवाच

शमं यास्यति चेत् पुत्रस्तव राजन् यदा तदा ।

शापो न भविता तात विपरीते भविष्यति ॥ ३६ ॥

मैत्रेयजीने कहा— राजन्! जब तुम्हारा पुत्र शान्ति धारण करेगा ( पाण्डवोंसे वैर-विरोध न करके मेल - मिलाप कर लेगा ), तब यह शाप इसपर लागू न होगा । तात! यदि इसने विपरीत बर्ताव किया तो यह शाप इसे अवश्य भोगना पड़ेगा ॥ ३६ ॥

वैशम्पायन उवाच विलक्षयंस्तु राजेन्द्रो दुर्योधनपिता तदा ।

पृष्ठ 105

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 105 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मैत्रेयं प्राह किर्मीरः कथं भीमेन पातितः ॥ ३७ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! तब दुर्योधनके पिता महाराज धृतराष्ट्रने भीमसेनके बलका विशेष परिचय पानेके लिये मैत्रेयजीसे पूछा— ' मुने! भीमने किर्मीरको कैसे मारा? ' ॥ ३७ ॥

मैत्रेय उवाच

नाहं वक्ष्यामि ते भूयो न ते शुश्रूषते सुतः ।

एष ते विदुरः सर्वमाख्यास्यति गते मयि ॥ ३८ ॥

मैत्रेयजीने कहा— राजन्! तुम्हारा पुत्र मेरी बात सुनना नहीं चाहता, अतः मैं तुमसे इस समय फिर कुछ नहीं कहूँगा । ये विदुरजी मेरे चले जानेपर वह सारा प्रसंग तुम्हें बतायेंगे ॥ ३८ ॥

वैशम्पायन उवाच

इत्येवमुक्त्वा मैत्रेयः प्रातिष्ठत यथाऽऽगतम् ।

किर्मीरवधसंविग्नो बहिर्दुर्योधनो ययौ ॥ ३ ९ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! ऐसा कहकर मैत्रेयजी जैसे आये थे वैसे ही चले गये । किर्मीरवधका समाचार सुनकर उद्विग्न हो दुर्योधन भी बाहर निकल गया ॥ ३ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अरण्यपर्वणि मैत्रेयशापे दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें मैत्रेयशापविषयक दसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १० ||

पृष्ठ 106

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 106 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( किर्मीरवधपर्व ) एकादशोऽध्यायः भीमसेनके द्वारा किर्मीरके वधकी कथा धृतराष्ट्रउवाच

किर्मीरस्य वधं क्षत्तः श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ।

रक्षसा भीमसेनस्य कथमासीत् समागमः ॥ १ ॥

धृतराष्ट्रने पूछा – विदुर! मैं किर्मीरवधका वृत्तान्त सुनना चाहता हूँ, कहो। उस राक्षसके साथ भीमसेनकी मुठभेड़ कैसे हुई? ॥ १ ॥

विदुर उवाच

शृणु भीमस्य कर्मेदमतिमानुषकर्मणः ।

श्रुतपूर्वं मया तेषां कथान्तेषु पुनः पुनः ॥ २ ॥

विदुरजीने कहा- राजन्! मानवशक्तिसे अतीत कर्म करनेवाले भीमसेनके इस भयानक कर्मको आप सुनिये, जिसे मैंने उन पाण्डवोंके कथाप्रसंगमें ( ब्राह्मणोंसे ) बार- बार सुना है ॥ २ ॥

इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताः ।

जग्मुस्त्रिभिरहोरात्रैः काम्यकं नाम तद् वनम् ॥ ३ ॥

राजेन्द्र! पाण्डव जूएमें पराजित होकर जब यहाँसे गये, तब तीन दिन और तीन रातमें काम्यकवनमें जा पहुँचे ॥ ३ ॥

रात्रौ निशीथे त्वाभीले गतेऽर्धसमये नृप ।

प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां घोरकर्मणाम् ॥ ४ ॥

तद् वनं तापसा नित्यं गोपाश्च वनचारिणः ।

दूरात् परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात् किल ॥ ५ ॥

आधी रातके भयंकर समयमें, जब कि भयानक कर्म करनेवाले नरभक्षी राक्षस विचरते रहते हैं, तपस्वी मुनि और वनचारी गोपगण भी उस राक्षसके भयसे उस वनको दूरसे ही त्याग देते थे ॥ ४-५ ॥

तेषां प्रविशतां तत्र मार्गमावृत्य भारत ।

दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सोल्मुकं प्रत्यपद्यत ॥ ६ ॥

पृष्ठ 107

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 107 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भारत! उस वनमें प्रवेश करते ही वह राक्षस उनका मार्ग रोककर खड़ा हो गया ।

उसकी आँखें चमक रही थीं । वह भयानक राक्षस मशाल लिये आया था ॥ ६ ॥

बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथाऽऽस्यं च भयानकम् ।

स्थितमावृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः ॥ ७ ॥

अपनी दोनों भुजाओंको बहुत बड़ी करके मुँहको भयानकरूपसे फैलाकर वह उसी मार्गको घेरकर खड़ा हो गया, जिससे वे कुरुवंशशिरोमणि पाण्डव यात्रा कर रहे थे ॥ ७ ॥

स्पष्टाष्टदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम् ।

सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकमिवाम्बुदम् ॥ ८ ॥

उसकी आठ दाढ़ें स्पष्ट दिखायी देती थीं, आँखें क्रोधसे लाल हो रही थीं एवं सिरके बाल ऊपरकी ओर उठे हुए और प्रज्वलित - से जान पड़ते थे । उसे देखकर ऐसा मालूम होता था, मानो सूर्यकी किरणों, विद्युन्मण्डल और बकपंक्तियोंके साथ मेघ शोभा पा रहा हो ॥ ८ ॥

सृजन्तं राक्षसीं मायां महानादनिनादितम् ।

मुञ्चन्तं विपुलान् नादान् सतोयमिव तोयदम् ॥ ९ ॥

वह भयंकर गर्जनाके साथ राक्षसी मायाकी सृष्टि कर रहा था । सजल जलधरके समान जोर - जोरसे सिंहनाद करता था ॥ ९ ॥

तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिणः सर्वतोदिशम् ।

विमुक्तनादाः सम्पेतुः स्थलजा जलजैः सह ॥ १० ॥

उसकी गर्जनासे भयभीत हुए स्थलचर पक्षी जलचर पक्षियोंके साथ चीं -चीं करते हुए सब दिशाओंमें भाग चले ॥ १० ॥

सम्प्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्क्षसमाकुलम् ।

तद् वनं तस्य नादेन सम्प्रस्थितमिवाभवत् ॥ ११ ॥

भागते हुए मृग, भेड़िये, भैंसे तथा रीछोंसे भरा हुआ वह वन उस राक्षसकी गर्जनासे ऐसा हो गया, मानो वह वन ही भाग रहा हो ॥ ११ ॥

तस्योरुवाताभिहतास्ताम्रपल्लवबाहवः ।

विदूरजाताश्च लताः समाश्लिष्यन्ति पादपान् ॥ १२ ॥

उसकी जाँघोंकी हवाके वेगसे आहत हो ताम्रवर्णके पल्लवरूपी बाँहोंद्वारा सुशोभित दूरकी लताएँ भी मानो वृक्षोंसे लिपटी जाती थीं ॥ १२ ॥

तस्मिन् क्षणेऽथ प्रववौ मारुतो भृशदारुणः ।

रजसा संवृतं तेन नष्टज्योतिरभून्नभः ॥ १३ ॥

इसी समय बड़ी प्रचण्ड वायु चलने लगी । उसकी उड़ायी हुई धूलसे आच्छादित हो आकाशके तारे भी अस्त हो गये से जान पड़ते थे ॥ १३ ॥

पञ्चानां पाण्डुपुत्राणामविज्ञातो महारिपुः ।

पृष्ठ 108

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 108 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चानामिन्द्रियाणां तु शोकावेश इवातुलः ॥ १४ ॥

जैसे पाँचों इन्द्रियोंको अकस्मात् अतुलित शोकावेश प्राप्त हो जाय, उसी प्रकार पाँचों पाण्डवोंका वह तुलनारहित महान् शत्रु सहसा उनके पास आ पहुँचा; पर पाण्डवोंको उस राक्षसका पता नहीं था ॥ १४ ॥

स दृष्ट्वा पाण्डवान् दूरात् कृष्णाजिनसमावृतान् ।

आवृणोत् तद्वनद्वारं मैनाक इव पर्वतः ॥ १५ ॥

उसने दूरसे ही पाण्डवोंको कृष्ण- मृगचर्म धारण किये आते देख मैनाक पर्वतकी भाँति उस वनके प्रवेश- द्वारको घेर लिया ॥ १५ ॥

तं समासाद्य वित्रस्ता कृष्णा कमललोचना ।

अदृष्टपूर्वं संत्रासान्न्यमीलयत लोचने ॥ १६ ॥

उस अदृष्टपूर्व राक्षसके निकट पहुँचकर कमल-लोचना कृष्णाने भयभीत हो अपने दोनों नेत्र बंद कर लिये ॥ १६ ॥

दुःशासनकरोत्सृष्टविप्रकीर्णशिरोरुहा ।

पञ्चपर्वतमध्यस्था नदीवाकुलतां गता ॥ १७ ॥

दुःशासनके हाथोंसे खुले हुए उसके केश सब ओर बिखरे हुए थे । वह पाँच पर्वतोंके बीचमें पड़ी हुई नदीकी भाँति व्याकुल हो उठी ॥ १७ ॥

मोमुह्यमानां तां तत्र जगृहुः पञ्च पाण्डवाः ।

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि विषयेषु यथा रतिम् ॥ १८ ॥

उसे मूर्च्छित होती हुई देख पाँचों पाण्डवोंने सहारा देकर उसी तरह थाम लिया, जैसे विषयोंमें आसक्त हुई इन्द्रियाँ तत्सम्बन्धी अनुरक्तिको धारण किये रहती हैं ॥ १८ ॥

अथ तां राक्षसीं मायामुत्थितां घोरदर्शनाम् ।

रक्षोघ्नैर्विविधैर्मन्त्रैर्धौम्यः सम्यक्प्रयोजितैः ॥ १ ९ ॥

पश्यतां पाण्डुपुत्राणां नाशयामास वीर्यवान् ।

सनष्टमायोऽतिबलः क्रोधविस्फारितेक्षणः ॥ २० ॥

काममूर्तिधरः क्रूरः कालकल्पो व्यदृश्यत ।

तमुवाच ततो राजा दीर्घप्रज्ञो युधिष्ठिरः ॥ २१ ॥

तदनन्तर वहाँ प्रकट हुई अत्यन्त भयानक राक्षसी मायाको देख शक्तिशाली धौम्य मुनिने अच्छी तरह प्रयोगमें लाये हुए राक्षसविनाशक विविध मन्त्रोंद्वारा पाण्डवोंके देखते-देखते उस मायाका नाश कर दिया । माया नष्ट होते ही वह अत्यन्त बलवान् एवं इच्छानुसार रूप धारण करनेवाला क्रूर राक्षस क्रोधसे आँखें फाड़-फाड़कर देखता हुआ कालके समान दिखायी देने लगा । उस समय परम बुद्धिमान् राजा युधिष्ठिरने उससे पूछा— ॥ १ ९– २१ ॥ को भवान् कस्य वा किं ते क्रियतां कार्यमुच्यताम् ।

पृष्ठ 109

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 109 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रत्युवाचाथ तद् रक्षो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ २२ ॥

' तुम कौन हो, किसके पुत्र हो अथवा तुम्हारा कौन- सा कार्य सम्पादन किया जाय? यह सब बताओ । ' तब उस राक्षसने धर्मराज युधिष्ठिरसे कहा— ॥ २२ ॥

अहं बकस्य वै भ्राता किर्मीर इति विश्रुतः ।

वनेऽस्मिन् काम्यके शून्ये निवसामि गतज्वरः ॥ २३ ॥

‘ मैं बकका भाई हूँ, मेरा नाम किर्मीर है, इस निर्जन काम्यकवनमें निवास करता हूँ।

यहाँ मुझे किसी प्रकारकी चिन्ता नहीं है ॥ २३ ॥

युधि निर्जित्य पुरुषानाहारं नित्यमाचरन् ।

के यूयमभिसम्प्राप्ता भक्ष्यभूता ममान्तिकम् ।

युधि निर्जित्य वः सर्वान् भक्षयिष्ये गतज्वरः ॥ २४ ॥

' यहाँ आये हुए मनुष्योंको युद्धमें जीतकर सदा उन्हींको खाया करता हूँ। तुमलोग कौन हो? जो स्वयं ही मेरा आहार बननेके लिये मेरे निकट आ गये? मैं तुम सबको युद्धमें परास्त करके निश्चिन्त हो अपना आहार बनाऊँगा ' ॥ २४ ॥

वैशम्पायन उवाच

युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दुरात्मनः ।

आचचक्षे ततः सर्वं गोत्रनामादि भारत ॥ २५ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं— भारत! उस दुरात्माकी बात सुनकर धर्मराज युधिष्ठिरने उसे गोत्र एवं नाम आदि सब बातोंका परिचय दिया ॥ २५ ॥

युधिष्ठिरउवाच

पाण्डवो धर्मराजोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतः ।

सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्भीमसेनार्जुनादिभिः ॥ २६ ॥

हृतराज्यो वने वासं वस्तुं कृतमतिस्ततः ।

वनमभ्यागतो घोरमिदं तव परिग्रहम् ॥ २७ ॥

युधिष्ठिर बोले- मैं पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर हूँ । सम्भव है, मेरा नाम तुम्हारे कानोंमें भी पड़ा हो । इस समय मेरा राज्य शत्रुओंने जूएमें हरण कर लिया है । अतः मैं भीमसेन, अर्जुन आदि सब भाइयोंके साथ वनमें रहनेका निश्चय करके तुम्हारे निवासस्थान इस घोर काम्यकवनमें आया हूँ ॥ २६-२७ ॥ विदुर उवाच

किर्मीरस्त्वब्रवीदेनं दिष्ट्या देवैरिदं मम ।

उपपादितमद्येह चिरकालान्मनोगतम् ॥ २८ ॥

पृष्ठ 110

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 110 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विदुरजी कहते हैं - राजन्! तब किर्मीरने युधिष्ठिरसे कहा - ' आज सौभाग्यवश देवताओंने यहाँ मेरे बहुत दिनोंके मनोरथकी पूर्ति कर दी ॥ २८ ॥

भीमसेनवधार्थं हि नित्यमभ्युद्यतायुधः ।

चरामि पृथिवीं कृत्स्नां नैनं चासादयाम्यहम् ॥ २ ९ ॥

‘ मैं प्रतिदिन हथियार उठाये भीमसेनका वध करनेके लिये सारी पृथ्वीपर विचरता था; किंतु यह मुझे मिल नहीं रहा था ॥ २ ९ ॥

सोऽयमासादितो दिष्ट्या भ्रातृहा काङ्क्षितश्चिरम् ।

न हि मम भ्राता बको विनिहतः प्रियः ॥ ३० ॥

वैत्रकीयवने राजन् ब्राह्मणच्छद्मरूपिणा ।

विद्याबलमुपाश्रित्य न ह्यस्त्यस्यौरसं बलम् ॥ ३१ ॥

‘ आज सौभाग्यवश यह स्वयं मेरे यहाँ आ पहुँचा । भीम मेरे भाईका हत्यारा है, मैं बहुत दिनोंसे इसकी खोजमें था । राजन्! इसने ( एकचक्रा नगरीके पास ) वैत्रकीयवनमें ब्राह्मणका कपटवेष धारण करके वेदोक्त मन्त्ररूप विद्याबलका आश्रय ले मेरे प्यारे भाई बकासुरका वध किया था; वह इसका अपना बल नहीं था ॥ ३०-३१ ॥ हिडिम्बश्च सखा मह्यं दयितो वनगोचरः हतो दुरात्मनानेन स्वसा चास्य हृता पुरा ॥ ३२ ॥

‘ इसी प्रकार वनमें रहनेवाले मेरे प्रिय मित्र हिडिम्बको भी इस दुरात्माने मार डाला और

उसकी बहिनका अपहरण कर लिया । ये सब बहुत पहलेकी बातें हैं ॥ ३२ ॥

सोऽयमभ्यागतो मूढो ममेदं गहनं वनम् ।

प्रचारसमयेऽस्माकमर्धरात्रे स्थिते स मे ॥ ३३ ॥

‘ वही यह मूढ़ भीमसेन हमलोगोंके घूमने -फिरनेकी बेलामें आधी रातके समय मेरे इस गहन वनमें आ गया है ॥ ३३ ॥

अद्यास्य यातयिष्यामि तद् वैरं चिरसम्भृतम् ।

तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा ॥ ३४ ॥

‘ आज इससे मैं उस पुराने वैरका बदला लूँगा और इसके प्रचुर रक्तसे बकासुरका तर्पण करूँगा ॥ ३४ ॥

अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुः सख्युस्तथैव च ।

शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्वा राक्षसकण्टकम् ॥ ३५ ॥

‘ आज मैं राक्षसोंके लिये कण्टकरूप इस भीमसेनको मारकर अपने भाई तथा मित्रके ऋणसे उऋण हो परम शान्ति प्राप्त करूँगा ॥ ३५ ॥

यदि तेन पुरा मुक्तो भीमसेनो बकेन वै ।

अद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस्ते युधिष्ठिर ॥ ३६ ॥