02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 1191–1200
महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1191–1200
पृष्ठ 1191
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
‘ परंतु ऐसा होनेपर चराचर जगत्में आपकी पुण्यमयी कीर्ति नष्ट हो जायगी । इसलिये कुरुवंश-शिरोमणि अपने पूर्वजोंके उस महान् राज्यको प्राप्त करके ही हम और कोई सत्कर्म करनेयोग्य हो सकते हैं । भरतकुलभूषण महाराज! आप कुबेरसे जो सम्मान या अनुग्रह प्राप्त कर रहे हैं, इसे तो सदा ही प्राप्त कर सकते हैं। इस समय तो अपराधी शत्रुओंको मारने और दण्ड देनेका निश्चय कीजिये ॥ १२-१३ ॥ तेजस्तवोग्रं न सहेत राजन् समेत्य साक्षादपि वज्रपाणिः न हि व्यथां जातु करिष्यतस्तौ समेत्य देवैरपि धर्मराज ॥ १४ ॥
तवार्थसिद्धयर्थमपि प्रवृत्तौ सुपर्णकेतुश्च शिनेश्च नप्ता तथैव कृष्णोऽप्रतिमो बलेन तथैव चाहं नरदेववर्य ॥ १५ ॥
तवार्थसिद्धयर्थमभिप्रपन्नो यथैव कृष्णः सह यादवैस्तैः तथैव चाहं नरदेववर्य यमौ च वीरौ कृतिनौ प्रयोगे ॥ १६ ॥
‘ राजन्! साक्षात् वज्रधारी इन्द्र भी आपसे भिड़कर आपके भयंकर तेजको नहीं सह सकते । धर्मराज! आपका कार्य सिद्ध करनेके लिये दो वीर सदा प्रयत्न करते हैं! गरुडध्वज भगवान् श्रीकृष्ण और शिनिके नाती वीरवर सात्यकि । ये दोनों आपके लिये देवताओंसे भी युद्ध करनेमें कभी कष्टका अनुभव नहीं करेंगे । नरदेवशिरोमणे! इन्हीं दोनोंके समान अर्जुन भी बल और पराक्रममें अपना सानी नहीं रखते । इसी प्रकार मैं भी बलमें किसीसे कम नहीं हूँ। जैसे भगवान् श्रीकृष्ण सम्पूर्ण यादवोंके साथ आपके प्रत्येक कार्यकी सिद्धिके लिये उद्यत रहते हैं, उसी प्रकार मैं, अर्जुन तथा अस्त्रोंके प्रयोगमें कुशल वीर नकुल- सहदेव भी आपकी आज्ञाका पालन करनेके लिये सदा संनद्ध रहा करते हैं ॥ १४–१६ ॥ त्वदर्थयोगप्रभवप्रधानाः शमं करिष्याम परान् समेत्य ॥ १६३ ॥
आपको धनकी प्राप्ति हो और आपका ऐश्वर्य बढ़े, यही हमारा प्रधान लक्ष्य है । अतः हमलोग शत्रुओंसे भिड़कर वैरकी शान्ति करेंगे ॥ १६३ ॥
वैशम्पायन उवाच ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा तेषां च धर्मस्य सुतो वरिष्ठः ॥ १७ ॥
पृष्ठ 1192
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रदक्षिणं वैश्रवणाधिवासं चकार धर्मार्थविदुत्तमौजाः आमन्त्र्य वेश्मानि नदीः सरांसि सर्वाणि रक्षांसि च धर्मराजः ॥ १८ ॥
यथागतं मार्गमवेक्षमाणः पुनर्गिरिं चैव निरीक्षमाणः ततो महात्मा स विशुद्धबुद्धिः सम्प्रार्थयामास नगेन्द्रवर्यम् ॥ १ ९ ॥ वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! तदनन्तर धर्म और अर्थके तत्त्वको जाननेवाले उत्तम ओजसे सम्पन्न श्रेष्ठ महात्मा धर्मपुत्र युधिष्ठिरने उस समय उन सबके अभिप्रायको जानकर कुबेरके निवासस्थान उस गन्धमादन पर्वतकी प्रदक्षिणा की । फिर उन्होंने वहाँके भवनों, नदियों, सरोवरों तथा समस्त राक्षसोंसे विदा ली । इसके बाद वे जिस मार्गसे आये थे, उसकी ओर देखने लगे । तदनन्तर उन विशुद्धबुद्धि महात्मा युधिष्ठिरने पुनः गन्धमादन पर्वतकी ओर देखते हुए उस श्रेष्ठ गिरिराजसे इस प्रकार प्रार्थना की ॥ १७–१९ ॥ समाप्तकर्मा सहितः सुहृद्भि- र्जित्वा सपत्नान् प्रतिलभ्य राज्यम् शैलेन्द्र भूयस्तपसे जितात्मा द्रष्टा तवास्मीति मतिं चकार ॥ २० ॥
' शैलेन्द्र! अब अपने मन और बुद्धिको संयममें रखनेवाला मैं शत्रुओंको जीतकर अपना खोया हुआ राज्य पानेके बाद सुहृदोंके साथ अपना सब कार्य सम्पन्न करके पुनः तपस्याके लिये लौटनेपर आपका दर्शन करूँगा' । इस प्रकार युधिष्ठिरने निश्चय किया ॥ २० ॥
वृतश्च सर्वैरनुजैर्द्विजैश्च तेनैव मार्गेण पतिः कुरूणाम् उवाह चैतान् गणशस्तथैव घटोत्कचः पर्वतनिर्झरेषु ॥ २१ ॥
तत्पश्चात् समस्त भाइयों और ब्रह्माणोंसे घिरे हुए कुरुराज युधिष्ठिर उसी मार्गसे नीचे उतरने लगे जहाँ दुर्गम पर्वत और झरने पड़ते थे, वहाँ घटोत्कच अपने गणोंसहित आकर पहलेकी तरह इन सबको पीठपर बिठा वहाँसे पार कर देता था ॥ २१ ॥
तान् प्रस्थितान् प्रीतमना महर्षिः पितेव पुत्राननुशिष्य सर्वान् स लोमशः प्रीतमना जगाम दिवौकसां पुण्यतमं निवासम् ॥ २२ ॥
पृष्ठ 1193
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
महर्षि लोमशने जब पाण्डवोंको वहाँसे प्रस्थान करते देखा, तब जिस प्रकार दयालु पिता अपने पुत्रोंको उपदेश देता है वैसे ही उन्होंने प्रसन्नचित्त होकर सबको उत्तम उपदेश दिया । फिर मन - ही- मन प्रसन्नताका अनुभव करते हुए वे देवताओंके परम पवित्र स्थानको चले गये ॥ २२ ॥
तेनार्ष्टिषेणेन तथानुशिष्टा- तीर्थानि रम्याणि तपोवनानि महान्ति चान्यानि सरांसि पार्थाः सम्पश्यमानाः प्रययुर्नराग्रयाः ॥ २३ ॥
इसी प्रकार राजर्षि आर्ष्टिषेणने भी उन सबको उपदेश दिया । तत्पश्चात् वे नरश्रेष्ठ पाण्डव पवित्र तीर्थों, मनोहर तपोवनों और अन्य बड़े - बड़े सरोवरोंका दर्शन करते हुए आगे बढ़े ॥ २३ ॥
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि गन्धमादनप्रस्थाने षट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७६ ॥
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें गन्धमादनसे प्रस्थानविषयक एक सौछिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १७६ ॥
पृष्ठ 1194
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः पाण्डवोंका गन्धमादनसे बदरिकाश्रम, सुबाहुनगर और विशाखयूप वनमें होते हुए सरस्वती - तटवर्ती द्वैतवनमें प्रवेश वैशम्पायन उवाच नगोत्तमं प्रस्रवणैरुपेतं दिशां गजैः किन्नरपक्षिभिश्च सुखं निवासं जहतां हि तेषां न प्रीतिरासीद् भरतर्षभाणाम् ॥ १ ॥
वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! पर्वतश्रेष्ठ गन्धमादन अनेकानेक निर्झरोंसे सुशोभित तथा दिग्गजों, किन्नरों और पक्षियोंसे सुसेवित होनेके कारण भरतवंशियों - में श्रेष्ठ पाण्डवोंके लिये एक सुखदायक निवास था, उसे छोड़ते समय उनका मन प्रसन्न नहीं था ॥ १ ॥
ततस्तु तेषां पुनरेव हर्षः कैलासमालोक्य महान् बभूव कुबेरकान्तं भरतर्षभाणां महीधरं वारिधरप्रकाशम् ॥ २ ॥
तत्पश्चात् कुबेरके प्रिय भूधर कैलाशको, जो श्वेत बादलोंके समान प्रकाशित हो रहा था, देखकर भरतकुलभूषण पाण्डुपुत्रोंको पुनः महान् हर्ष प्राप्त हुआ ॥ समुच्छ्रयान् पर्वतसंनिरोधान् गोष्ठान् हरीणां गिरिसेतुमालाः बहून् प्रपातांश्च समीक्ष्य वीराः स्थलानि निम्नानि च तत्र तत्र ॥ ३ ॥
तथैव चान्यानि महावनानि मृगद्विजानेकपसेवितानि आलोकयन्तोऽभिययुः प्रतीता- स्ते धन्विनः खड्गधरा नराग्रयाः ॥ ४ ॥
नरश्रेष्ठ पाण्डव अपने हाथोंमें खड्ग• और धनुष लिये हुए थे । वे ऊँचाई, पर्वतोंके सकरे स्थान, सिंहोंकी मादें, पर्वतीय नदियोंको पार करनेके लिये बने हुए पुल, बहुत - से झरने और नीची भूमियोंको जहाँ- तहाँ देखते हुए तथा मृग, पक्षी एवं हाथियोंसे सेवित दूसरे- दूसरे विशाल वनोंका अवलोकन करते हुए विश्वासपूर्वक आगे बढ़ने लगे ॥ ३-४ ॥
पृष्ठ 1195
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
वनानि रम्याणि नदीः सरांसि हा गिरीणां गिरिगह्वराणि एते निवासाः सततं बभूवु- दिवानिशं प्राप्य नरर्षभाणाम् ॥ ५ ॥
पुरुषरत्न पाण्डव कभी रमणीय वनोंमें, कभी सरोवरोंके किनारे, कभी नदियोंके तटपर और कभी पर्वतोंकी छोटी - बड़ी गुफाओंमें दिन या रातके समय ठहरते जाते थे । सदा ऐसे ही स्थानोंमें उनका निवास होता था ॥ ५ ॥
दुर्गवासं बहुधा निरुष्य व्यतीत्य कैलासमचिन्त्यरूपम् आसेदुरत्यर्थमनोरमं ते तमाश्रमाग्रयं वृषपर्वणस्तु ॥ ६ ॥
अनेक बार दुर्गम स्थानोंमें निवास करके अचिन्त्यरूप कैलासपर्वतको पीछे छोड़कर वे पुनः वृषपर्वाके अत्यन्त मनोरम उस श्रेष्ठ आश्रममें आ पहुँचे ॥ ६ ॥
समेत्य राज्ञा वृषपर्वणा ते प्रत्यर्चितास्तेन च वीतमोहाः शशंसिरे विस्तरशः प्रवासं गिरौ यथावद् वृषपर्वणस्ते ॥ ७ ॥
वहाँ राजा वृषपर्वासे मिलकर और उनसे भलीभाँति पूजित होकर उन सबका शोक-मोह दूर हो गया । फिर उन्होंने वृषपर्वासे गन्धमादन पर्वतपर अपने रहनेके वृत्तान्तका यथार्थरूपसे एवं विस्तारपूर्वक वर्णन किया ॥ सुखोषितास्तस्य त एकरात्रं पुण्याश्रमे देवमहर्षिजुष्टे अभ्याययुस्ते बदरीं विशालां सुखेन वीराः पुनरेव वासम् ॥ ८ ॥
उस पवित्र आश्रममें देवता और महर्षि निवास किया करते थे । वहाँ एक रात सुखपूर्वक रहकर वे वीर पाण्डव फिर विशालापुरीके बदरिकाश्रमतीर्थमें चले आये और वहाँ बड़े आनन्दसे रहे ॥ ८ ॥
ऊषुस्ततस्तत्र महानुभावा नारायणस्थानगताः समग्राः कुबेरकान्तां नलिनीं विशोकाः सम्पश्यमानाः सुरसिद्धजुष्टाम् ॥ ९ ॥
तत्पश्चात् वहाँ भगवान् नर- नारायणके क्षेत्रमें आकर सभी महानुभाव पाण्डवोंने सुखपूर्वक निवास किया और शोकरहित हो कुबेरकी उस प्रिय पुष्करिणीका दर्शन किया,
पृष्ठ 1196
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
जिसका सेवन देवता और सिद्ध पुरुष किया करते हैं ॥ तां चाथ दृष्ट्वा नलिनीं विशोकाः पाण्डोः सुताः सर्वनरप्रधानाः ते रेमिरे नन्दनवासमेत्य द्विजर्षयो वीतमला यथैव ॥ १० ॥
सम्पूर्ण मनुष्योंमें श्रेष्ठ वे पाण्डुपुत्र उस पुष्करिणीका दर्शन करके शोकरहित हो वहाँ इस प्रकार आनन्दका अनुभव करने लगे, मानो निर्मल ब्रह्मर्षिगण इन्द्रके नन्दनवनमें सानन्द विचर रहे हों ॥ १० ॥
ततः क्रमेणोपययुर्नृवीरा यथागतेनैव पथा समग्राः विहृत्य मासं सुखिनो बदर्यां किरातराज्ञो विषयं सुबाहोः ॥ ११ ॥
इसके बाद वे सारे नरवीर जिस मार्गसे आये थे, क्रमशः उसी मार्गसे चल दिये । बदरिकाश्रममें एक मासतक सुखपूर्वक विहार करके उन्होंने किरातनरेश सुबाहुके राज्यकी ओर प्रस्थान किया ॥ ११ पीनांस्तुषारान् दरदांश्च सर्वान् देशान् कुलिन्दस्य च भूमिरत्नान् अतीत्य दुर्गं हिमवत्प्रदेशं पुरं सुबाहोर्ददृशुर्नृवीराः ॥ १२ ॥
कुलिन्दके तुषार, दरद आदि धन- धान्यसे युक्त और प्रचुर रत्नोंसे सम्पन्न देशोंको लाँघते हुए हिमालयके दुर्गम स्थानोंको पार करके उन नरवीरोंने राजा सुबाहुका नगर देखा ॥ १२ ॥
श्रुत्वा च तान् पार्थिवपुत्रपौत्रान् प्राप्तान् सुबाहुर्विषये समग्रान् प्रत्युद्ययौ प्रीतियुतः स राजा तं चाभ्यनन्दन् वृषभाः कुरूणाम् ॥ १३ ॥
राजा सुबाहुने जब सुना कि मेरे राज्यमें राजपुत्र पाण्डवगण पधारे हुए हैं, तब बहुत प्रसन्न होकर नगरसे बाहर आ उसने उन सबकी अगवानी की । फिर कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिर आदिने भी उनका बड़ा समादर किया ॥ १३ ॥
समेत्य राज्ञा तु सुबाहुना ते सूतैर्विशोकप्रमुखैश्च सर्वे सहेन्द्रसेनैः परिचारिकैश्च पौरोगवैर्ये च महानसस्थाः ॥ १४ ॥
पृष्ठ 1197
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
राजा सुबाहुसे मिलकर वे विशोक आदि अपने सारथियों, इन्द्रसेन आदि परिचारकों, अग्रगामी सेवकों तथा रसोइयोंसे भी मिले ॥ १४ ॥
सुखोषितास्तत्र त एकरात्रं _सूतान् समादाय रथांश्च सर्वान् घटोत्कचं सानुचरं विसृज्य ततोऽभ्ययुर्यामुनमद्रिराजम् ॥ १५ ॥
वहाँ उन सबने एक रात बड़े सुखसे निवास किया । पाण्डवोंने अपने सारे सारथियों तथा रथोंको साथ ले लिया और अनुचरोंसहित घटोत्कचको विदा करके वहाँसे पर्वतराजको प्रस्थान किया जहाँ यमुनाका उद्गम स्थान है ॥ १५ ॥
तस्मिन् गिरौ प्रस्रवणोपपन्न- हिमोत्तरीयारुणपाण्डुसानौ विशाखयूपं समुपेत्य चक्रु- स्तदा निवासं पुरुषप्रवीराः ॥ १६ ॥
झरनोंसे युक्त हिमराशि उस पर्वतरूपी पुरुषके लिये उत्तरीयका काम करती थी और उसका अरुण एवं श्वेत रंगका शिखर बालसूर्यकी किरणें पड़नेसे सफेद एवं लाल पगड़ीके समान शोभा पाता था । उसके ऊपर विशाखयूप नामक वनमें पहुँचकर नरवीर पाण्डवोंने उस समय निवास किया ॥ १६ ॥
वराहनानामृगपक्षिजुष्टं महावनं चैत्ररथप्रकाशम् शिवेन पार्था मृगयाप्रधानाः संवत्सरं तत्र वने विजहुः ॥ १७ ॥
वह विशाल वन चैत्ररथ वनके समान शोभायमान था । वहाँ सूअर, नाना प्रकारके मृग तथा पक्षी निवास करते थे । उन दिनों पाण्डवोंका वहाँ हिंस्र जीवोंको मारना ही प्रधान काम था । वहाँ वे एक वर्षतक बड़े सुखसे विचरते रहे ॥ १७ ॥
तत्राससादातिबलं भुजङ्गं क्षुधार्दितं मृत्युमिवोग्ररूपम् वृकोदरः पर्वतकन्दरायां विषादमोहव्यथितान्तरात्मा ॥ १८ ॥
उसी यात्रामें भीमसेन एक दिन पर्वतकी कन्दरामें भूखसे पीड़ित एक अजगरके पास जा पहुँचे, जो अत्यन्त बलवान् होनेके साथ ही मृत्युके समान भयानक था । उस समय उनकी अन्तरात्मा विषाद एवं मोहसे व्यथित हो उठी ॥ १८ ॥
द्वीपोऽभवद् यत्र वृकोदरस्य युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः
पृष्ठ 1198
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अमोक्षयद् यस्तमनन्ततेजा ग्राहेण संवेष्टितसर्वगात्रम् ॥ १ ९ ॥ उस अवसरपर धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ अत्यन्त तेजस्वी युधिष्ठिर भीमसेनके लिये द्वीपकी भाँति अवलम्ब हो गये । अजगरने भीमसेनके सम्पूर्ण शरीरको लपेट लिया था, परंतु युधिष्ठिरने ( अजगरको उसके प्रश्नोंके उत्तरद्वारा संतुष्ट करके ) उन्हें छुड़ा दिया ॥ १ ९ ॥ ते द्वादशं वर्षमुपोपयातं वने विहर्तुं कुरवः प्रतीताः तस्माद् वनाच्चैत्ररथप्रकाशात् श्रिया ज्वलन्तस्तपसा च युक्ताः ॥ २० ॥
ततश्च यात्वा मरुधन्वपार्श्वं सदा धनुर्वेदरतिप्रधानाः सरस्वतीमेत्य निवासकामाः सरस्ततो द्वैतवनं प्रतीयुः ॥ २१ ॥
अब इन पाण्डवोंके वनवासका बारहवाँ वर्ष आ पहुँचा था । उसे भी वनमें सानन्द व्यतीत करनेके लिये उनके मनमें बड़ा उत्साह था । अपनी अद्भुत कान्तिसे प्रकाशित होते हुए तपस्वी पाण्डव चैत्ररथ वनके समान शोभा पानेवाले उस वनसे निकलकर मरुभूमिके पास सरस्वतीके तटपर गये और वहीं निवास करनेकी इच्छासे द्वैतवनके द्वैत सरोवरके समीप गये । उस समय पाण्डवोंका विशेष प्रेम सदा धनुर्वेदमें ही लक्षित होता था ॥ समीक्ष्य तान् द्वैतवने निविष्टान् निवासिनस्तत्र ततोऽभिजग्मुः तपोदमाचारसमाधियुक्ता- स्तृणोदपात्रावरणाश्मकुट्टाः ॥ २२ ॥
उन्हें द्वैतवनमें आया देख वहाँके निवासी उनके दर्शनके लिये निकट आये । वे सब - के-सब तपस्या, इन्द्रिय- संयम, सदाचार और समाधिमें तत्पर रहनेवाले थे । तिनकेकी चटाई, जलपात्र, ओढ़नेका कपड़ा और सिल लोढ़े - यही उनके पास सामग्री थी ॥ २२ ॥
प्लक्षाक्षरौहीतकवेतसाश्च तथा बदर्यः खदिराः शिरीषाः बिल्वेङ्गदाः पीलुशमीकरीराः सरस्वतीतीररुहा बभूवुः ॥ २३ ॥
तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्ता- मागारभूतामिव देवतानाम् सरस्वतीं प्रीतियुताश्चरन्तः सुखं विजहुर्नरदेवपुत्राः ॥ २४ ॥
पृष्ठ 1199
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
सरस्वतीके तटपर पाकड़, बहेड़ा, रोहितक, बेंत, बेर, खैर, सिरस, बेल, इंगुदी, पीलु, शमी और करीर आदिके वृक्ष खड़े थे । वह नदी यक्ष, गन्धर्व और महर्षियोंको प्रिय थी । देवताओंकी तो वह मानो बस्ती ही थी । राजपुत्र पाण्डव बड़ी प्रसन्नता और सुखसे वहाँ विचरने और निवास करने लगे ॥ २३-२४ ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि पुनर्द्वैतवनप्रवेशे सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७७ ॥
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें पाण्डवोंका पुनः द्वैतवनमें प्रवेशविषयक एक सौ सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १७७ ॥
पृष्ठ 1200
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः महाबली भीमसेनका हिंसक पशुओंको मारना और अजगरद्वारा पकड़ा जाना जनमेजय उवाच कथं नागायुतप्राणो भीमो भीमपराक्रमः भयमाहारयत् तीव्रं तस्मादजगरान्मुने ॥ १ ॥
जनमेजयने पूछा- मुने! भयानक पराक्रमी भीमसेनमें ते दस हजार हाथियोंका बल थ । फिर उन्हें उस अजगरसे इतना तीव्र भय कैसे प्राप्त हुअ? ॥ १ ॥
पौलस्त्यं धनदं युद्धे य आह्वयति दर्पितः नलिन्यां कदनं कृत्वा निहन्ता यक्षरक्षसाम् ॥ २ ॥
तं शंससि भयाविष्टमापन्नमरिसूदनम् एतदिच्छाम्यहं श्रीतुं परं कौतूहलं हि मे ॥ ३ ॥
जो बलके घमंडमें आकर पुलस्त्यनन्दन कुबेरको भी युद्धके लिये ललकारते थे, जिन्होंने कुबेरकी पुष्करिणीके तटपर कितने ही यक्षों तथा राक्षसोंका संहार कर डाला था, उन्हीं शत्रुसूदन भीमसेनको आप भयभीत (और विपत्तिग्रस्त) बताते हैं । अतः मैं इस प्रसंगको विस्तारसे सुनना चाहता हूँ। इसके लिये मेरे मनमें बड़ा कौतूहल हो रहा है ॥ २-३ ॥ वैशम्पायन उवाच बह्वाश्चर्ये वने तेषां वसतामुग्रधन्विनाम् प्राप्तानामाश्रमाद् राजन् राजर्षेर्वृषपर्वणः ॥ ४ ॥
वैशम्पायनजीने कहा- राजन्! राजर्षि वृषपर्वाके आश्रमसे आकर उग्र धनुर्धर पाण्डव अनेक आश्चर्योंसे भरे हुए उस द्वैतवनमें निवास करते थे ॥ ४ ॥
यदृच्छया धनुष्पाणिर्बद्धखड्गो वृकोदरः ददर्श तद् वनं रम्यं देवगन्धर्वसेवितम् ॥ ५ ॥
भीमसेन तलवार बाँधकर हाथमें धनुष लिये अकस्मात् घूमने निकल जाते और देवताओं तथा गन्धर्वोंसे सेवित उस रमणीय वनकी शोभा निहारते थे ॥ ५ ॥
स ददर्श शुभान् देशान् गिरेर्हिमवतस्तदा देवर्षिसिद्धचरितानप्सरोगणसेवितान् ॥ ६ ॥
उन्होंने हिमालय पर्वतके उन शुभ प्रदेशोंका अवलोकन किया जहाँ देवर्षि और सिद्ध पुरुष विचरण करते थे तथा अप्सराएँ जिनका सदा सेवन करती थीं ॥ ६ ॥