02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 2011–2020

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 2011–2020

पृष्ठ 2011

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2011 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कहा जा सकता है कि सत्यवान् जीवित है ॥ १८ ॥

धौम्य उवाच

सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः ।

दीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति सत्यवान् ॥ १ ९ ॥

धौम्यने कहा —महाराज! आपका यह पुत्र जिस प्रकार समस्त सद्गुणोंसे सम्पन्न, जनप्रिय तथा चिरजीवी पुरुषोंके लक्षणोंसे युक्त है, उसके अनुसार यही मानना चाहिये कि सत्यवान् जीवित है ॥ १ ९ ॥ मार्कण्डेय उवाच

एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभिः ।

तांस्तान् विगणयन् सर्वांस्ततः स्थिर इवाभवत् ॥ २० ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - युधिष्ठिर! इस प्रकार सत्यवादी एवं तपस्वी मुनियोंने जब राजा द्युमत्सेनको पूर्णतः आश्वासन दिया, तब उन सबका समादर करते हुए उनकी बात मानकर वे स्थिर- से हो गये ॥ २० ॥

ततो मुहूर्तात् सावित्री भर्त्रा सत्यवता सह ।

आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह ॥ २१ ॥

तदनन्तर दो ही घड़ीमें सावित्री अपने पति सत्यवान् के साथ रातमें वहाँ आयी और बड़े हर्षके साथ उसने आश्रममें प्रवेश किया ॥ २१ ॥

ब्राह्मणा ऊचुः

पुत्रेण संगतं त्वां तु चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च ।

सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं वै पृथिवीपते ॥ २२ ॥

तब ब्राह्मणोंने कहा — महाराज! पुत्रके साथ आपका मिलन हुआ और आपको नेत्र भी प्राप्त हो गये, इस अवस्थामें आपको देखकर हम सब लोग आपका अभ्युदय मना रहे हैं ॥ २२ ॥

समागमेन 'पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च ।

चक्षुषश्चात्मनो लाभात् त्रिभिर्दिष्ट्या विवर्धसे ॥ २३ ॥

बड़े सौभाग्यकी बात है कि आपको पुत्रका समागम प्राप्त हुआ, बहू सावित्रीका दर्शन हुआ और अपने खोये हुए नेत्र पुनः मिल गये । इन तीनों बातोंसे आपका अभ्युदय सूचित होता है ॥ २३ ॥

सर्वैरस्माभिरुक्तं यत् तथा तन्नात्र संशयः ।

भूयोभूयः समृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ २४ ॥

पृष्ठ 2012

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2012 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

हम सब लोगोंने जो बात कही है, वह ज्यों -की - त्यों सत्य निकली, इसमें संशय नहीं है । आगे भी शीघ्र ही आपकी बारंबार समृद्धि होनेवाली है ॥ २४ ॥

ततोऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि ।

उपासांचक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम् ॥ २५ ॥

युधिष्ठिर! तदनन्तर सभी ब्राह्मण वहाँ आग जलाकर राजा द्युमत्सेनके पास बैठ गये ॥ २५ ॥

शैब्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताः ।

सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोकाः समुपाविशन् ॥ २६ ॥

शैब्या, सत्यवान् तथा सावित्री – ये तीनों भी एक ओर खड़े थे, जो उन सब महात्माओंकी आज्ञा पाकर शोकरहित हो बैठ गये ॥ २६ ॥

ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः ।

जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम् ॥ २७ ॥

पार्थ! तत्पश्चात् राजाके साथ बैठे हुए वे सभी वनवासी कौतूहलवश राजकुमार सत्यवान्से पूछने लगे ॥ २७ ॥

ऋषय ऊचुः

प्रागेव नागतं कस्मात् सभार्येण त्वया विभो ।

विरात्रे चागतं कस्मात् कोऽनुबन्धस्तवाभवत् ॥ २८ ॥

ऋषि बोले- राजकुमार! तुम अपनी पत्नीके साथ पहले ही क्यों नहीं चले आये? क्यों इतनी रात बिताकर आये? तुम्हारे सामने कौन- सी अड़चन आ गयी थी? ॥ २८ ॥

संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज ।

कस्मादिति न जानीमस्तत् सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ २ ९ ॥

राजपुत्र! तुमने आनेमें विलम्ब करके अपने माता- पिता तथा हमलोगोंको भी भारी संतापमें डाल दिया था । तुमने ऐसा क्यों किया? यह हम नहीं जान पाते हैं, अतः सब बातें स्पष्ट रूपसे बताओ ॥ २ ९ ॥ सत्यवानुवाच

पित्राहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः ।

अथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः ॥ ३० ॥

सत्यवान् बोले- मैं पिताकी आज्ञा पाकर सावित्रीके साथ वनमें गया । फिर वनमें लकड़ियोंको चीरते समय मेरे सिरमें बड़े जोरसे दर्द होने लगा ॥ ३० ॥

सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये ।

तावत् कालं न च मया सुप्तपूर्वं कदाचन ॥ ३१ ॥

पृष्ठ 2013

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2013 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मैं समझता हूँ कि मैं वेदनासे व्याकुल होकर देरतक सोता रह गया । उतने समयतक मैं उसके पहले कभी नहीं सोया था ॥ ३१ ॥

सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदिति ।

अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम् ॥ ३२ ॥

नींद खुलनेपर मैं इतनी रातके बाद भी इसलिये चला आया कि आप सब लोगोंको मेरे

लिये चिन्तित न होना पड़े । इस विलम्बमें और कोई कारण नहीं है ॥ ३२ ॥

गौतम उवाच

अकस्माच्चक्षुषः प्राप्तिर्द्युमत्सेनस्य ते पितुः ।

नास्य त्वं कारणं वेत्सि सावित्री वक्तुमर्हति ॥ ३३ ॥

गौतम बोले — तुम्हारे पिता द्युमत्सेनको जो सहसा नेत्रोंकी प्राप्ति हुई है, इसका कारण तुम नहीं जानते । सम्भवतः सावित्री बतला सकती है ॥ ३३ ॥

श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम् ।

त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा ॥ ३४ ॥

त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात् सत्यं निरूच्यताम् ।

रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व नः ॥ ३५ ॥

सावित्री! मैं इसका रहस्य तुमसे सुनना चाहता हूँ; क्योंकि तुम भूत और भविष्य सब कुछ जानती हो । मैं तुम्हें साक्षात् सावित्रीदेवीके समान तेजस्विनी जानता हूँ । राजाको जो सहसा नेत्रोंकी प्राप्ति हुई है, इसका कारण तुम जानती हो । सच-सच बताओ, यदि इसमें कुछ छिपानेकी बात न हो तो हमसे अवश्य कहो ॥ ३४-३५ ॥ सावित्र्युवाच

एवमेतद् यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः ।

न हि किंचिद् रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमेव यत् ॥ ३६ ॥

सावित्री बोली -मुनीश्वरो! आपलोग जैसा समझते हैं, ठीक है । आपलोगोंका संकल्प अन्यथा नहीं हो सकता । मेरे लिये कोई छिपानेकी बात नहीं है । मैं सब घटनाएँ ठीक - ठीक बताती हूँ, सुनिये ॥ ३६ ॥

मृत्युर्मे पत्युराख्यातो नारदेन महात्मना ।

स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम् ॥ ३७ ॥

महात्मा नारदजीने मुझसे मेरे पतिकी मृत्युका हाल बताया था । वह मृत्युदिवस आज ही आया था; इसलिये मैं इन्हें अकेला नहीं छोड़ती थी ॥ ३७ ॥

सुप्तं चैनं यमः साक्षादुपागच्छत् सकिङ्करः ।

स एनमनयद् बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम् ॥ ३८ ॥

पृष्ठ 2014

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2014 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जब ये सिरके दर्दसे व्याकुल होकर सो गये, उस समय साक्षात् भगवान् यमराज अपने सेवकके साथ पधारे । वे इन्हें बाँधकर दक्षिण दिशाकी ओर ले चले ॥ ३८ ॥

अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम् ।

पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान् मम ॥ ३ ९ ॥

उस समय मैंने सत्यवचनोंद्वारा उन भगवान् यमकी स्तुति की । तब उन्होंने मुझे पाँच वर दिये । उन वरोंको आप मुझसे सुनिये ॥ ३ ९ ॥

चक्षुषी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे ।

लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणां चात्मनः शतम् ॥ ४० ॥

नेत्र तथा अपने राज्यकी प्राप्ति- ये दो वर मेरे श्वशुरके लिये प्राप्त हुए हैं । इसके सिवा मैंने अपने पिताके लिये सौ पुत्र तथा अपने लिये भी सौ पुत्र होनेके दो वर और पाये हैं ॥ ४० ॥

चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान् ।

भर्तुर्हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं त्विदं व्रतम् ॥ ४१ ॥

पाँचवें वरके रूपमें मुझे मेरे पति सत्यवान् चार सौ वर्षोंकी आयु लेकर प्राप्त हुए हैं । पतिके जीवनकी रक्षाके लिये ही मैंने यह व्रत किया था ॥ ४१ ॥

एतत् सर्वं मयाऽऽख्यातं कारणं विस्तरेण वः ।

यथावृत्तं सुखोदर्कमिदं दुःखं महन्मम ॥ ४२ ॥

इस प्रकार मैंने आपलोगोंसे विलम्बसे आनेका कारण और उसका यथावत् वृत्तान्त विस्तारपूर्वक बताया है । मुझे जो यह महान् दुःख उठाना पड़ा है उसका अन्तिम फल सुख ही हुआ है ॥ ४२ ॥

ऋषय ऊचुः निमज्जमानं व्यसनैरभिद्रुतं कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये हृदे । त्वया सुशीलव्रतपुण्यया कुलं समुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया ॥ ४३ ॥

ऋषि बोले- पतिव्रते! राजा द्युमत्सेनका कुल भाँति- भाँतिकी विपत्तियोंसे ग्रस्त होकर दुःखके अंधकारमय गढ़ेमें डूबा जा रहा था; परंतु तुझ जैसी सुशीला, व्रतपरायणा और पवित्र आचरणवाली कुलीन वधूने आकर इसका उद्धार कर दिया ॥ ४३ ॥

मार्कण्डेय उवाच तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव वरस्त्रियं तामृषयः समागताः । नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रमञ्जसा

पृष्ठ 2015

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2015 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शिवेन जग्मुर्मुदिताः स्वमालयम् ॥ ४४ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - युधिष्ठिर! इस प्रकार वहाँ आये हुए महर्षियोंने स्त्रियोंमें श्रेष्ठ सावित्रीकी भूरि- भूरि प्रशंसा तथा आदर- सत्कार करके पुत्रसहित राजा द्युमत्सेनकी अनुमति ले सुख और प्रसन्नताके साथ अपने - अपने घरको प्रस्थान किया ॥ ४४ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि सावित्र्युपाख्याने अष्टनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २ ९ ८ ॥ इसप्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत पतिव्रतामाहात्म्यपर्वमें सावित्री- उपाख्यानविषयक दौ सौ अट्ठानबेवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ २९८ ॥

पृष्ठ 2016

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2016 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नवनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः शाल्वदेशकी प्रजाके अनुरोधसे महाराज द्युमत्सेनका राज्याभिषेक कराना तथा सावित्रीको सौ पुत्रों और सौ भाइयोंकी प्राप्ति मार्कण्डेय उवाच

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामुदिते सूर्यमण्डले ।

कृतपौर्वाह्णिकाः सर्वे समेयुस्ते तपोधनाः ॥ १ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं- जब वह रात बीत गयी और सूर्यमण्डलका उदय हुआ, उस समय सब तपोधन ऋषिगण पूर्वाह्णकालका नित्यकृत्य पूरा पुनः उस आश्रममें एकत्र हुए ॥ १ ॥

तदेव सर्वं सावित्र्या महाभाग्यं महर्षयः ।

द्युमत्सेनाय नातृप्यन् कथयन्तः पुनः पुनः ॥ २ ॥

वे महर्षिगण राजा द्युमत्सेनसे सावित्रीके उस परम सौभाग्यका बारंबार वर्णन करते हुए भी तृप्त नहीं होते थे ॥ ततः प्रकृतयः सर्वाः शाल्वेभ्योऽभ्यागता नृप आचख्युर्निहतं चैव स्वेनामात्येन तं द्विषम् ॥ ३ ॥

राजन्! उसी समय शाल्वदेशसे वहाँकी सारी प्रजाओंने आकर महाराज द्युमत्सेनसे कहा — ‘ प्रभो! आपका शत्रु अपने ही मन्त्रीके हाथों मारा गया है ' ॥ ३ ॥

तं मन्त्रिणा हतं श्रुत्वा ससहायं सबान्धवम् ।

न्यवेदयन् यथावृत्तं विद्रुतं च द्विषद्बलम् ॥४ ॥

ऐकमत्यं च सर्वस्य जनस्याथ नृपं प्रति ।

सचक्षुर्वाप्यचक्षुर्वा स नो राजा भवत्विति ॥ ५ ॥

उन्होंने यह भी निवेदन किया कि ' उसके सहायक और बन्धु बान्धव भी मन्त्रीके ही हाथों मर चुके हैं । शत्रुकी सारी सेना पलायन कर गयी है । यह यथावत् वृत्तान्त सुनकर सब लोगोंका एकमतसे यह निश्चय हुआ है कि हमें पूर्व नरेशपर ही विश्वास है । उन्हें दिखायी देता हो या न दीखता हो, वे ही हमारे राजा हों ' ॥ ४-५ ॥

पृष्ठ 2017

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2017 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अनेन निश्चयेनेह वयं प्रस्थापिता नृप ।

प्राप्तानीमानि यानानि चतुरङ्गं च ते बलम् ॥ ६ ॥

‘ नरेश्वर! ऐसा निश्चय करके ही हमें यहाँ भेजा गया है । ये सवारियाँ प्रस्तुत हैं और आपकी चतुरंगिणी सेना भी सेवामें उपस्थित है ' ॥ ६ ॥

प्रयाहि राजन् भद्रं ते घुष्टस्ते नगरे जयः ।

अध्यास्स्व चिररात्राय पितृपैतामहं पदम् ॥ ७ ॥

' राजन्! आपका कल्याण हो । अब अपने राज्यमें पधारिये । नगरमें आपकी विजय घोषित कर दी गयी है । आप दीर्घकालतक अपने बाप- दादोंके राज्यपर प्रतिष्ठित रहें' ॥ ७ ॥

चक्षुष्मन्तं च तं दृष्ट्वा राजानं वपुषान्वितम् ।

मूर्ध्ना निपतिताः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ ८ ॥

तत्पश्चात् राजा द्युमत्सेनको नेत्रयुक्त और स्वस्थ शरीरसे सुशोभित देखकर उन सबके नेत्र आश्चर्यसे खिल उठे और सबने मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम किया ॥ ८ ॥

ततोऽभिवाद्य तान् वृद्धान् द्विजानाश्रमवासिनः ।

तैश्चाभिपूजितः सर्वैः प्रययौ नगरं प्रति ॥ ९ ॥

पृष्ठ 2018

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2018 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इसके बाद राजाने आश्रममें रहनेवाले उन वृद्ध ब्राह्मणोंका अभिवादन किया और उन सबसे समादृत हो वे अपनी राजधानीकी ओर चले ॥ ९ ॥

शैब्या च सह सावित्र्या स्वास्तीर्णेन सुवर्चसा ।

नरयुक्तेन यानेन प्रययौ सेनया वृता ॥ १० ॥

शैब्या भी अपनी बहू सावित्रीके साथ सुन्दर बिछावनसे युक्त तेजस्वी शिबिकापर, जिसे कई कहार ढो रहे थे, आरूढ़ हो सेनासे घिरी हुई चल दी ॥ १० ॥

ततोऽभिषिषिचुः प्रीत्या द्युमत्सेनं पुरोहिताः ।

पुत्रं चास्य महात्मानं यौवराज्येऽभ्यषेचयन् ॥ ११ ॥

वहाँ पहुँचनेपर पुरोहितोंने बड़ी प्रसन्नताके साथ द्युमत्सेनका राज्याभिषेक किया । साथ ही उनके महामना पुत्र सत्यवान्‌को भी युवराजके पदपर अभिषिक्त कर दिया ॥ ११ ॥

ततः कालेन महता सावित्र्याः कीर्तिवर्धनम् ।

तद् वै पुत्रशतं जज्ञे शूराणामनिवर्तिनाम् ॥ १२ ॥

तदनन्तर दीर्घकालके पश्चात् सावित्रीके गर्भसे उसकी कीर्ति बढ़ानेवाले सौ पुत्र उत्पन्न हुए । वे सब - के - सब शूरवीर तथा संग्राममें कभी पीछे न हटनेवाले थे ॥ १२ ॥

भ्रातॄणां सोदराणां च तथैवास्याभवच्छतम् ।

मद्राधिपस्याश्वपतेर्मालव्यां सुमहद् बलम् ॥ १३ ॥

इसी प्रकार मद्रराज अश्वपतिके भी मालवीके गर्भसे सावित्रीके सौ सहोदर भाई उत्पन्न हुए, जो अत्यन्त बलशाली थे ॥ १३ ॥

एवमात्मा पिता माताश्वश्रूः श्वशुर एव च ।

भर्तुः कुलं च सावित्र्या सर्वं कृच्छ्रात् समुद्धृतम् ॥ १४ ॥

इस तरह सावित्रीने अपने आपको, पिता - माताको, सास-स- ससुरको तथा पतिके समस्त कुलको भी भारी संकटसे बचा लिया था ॥ १४ ॥

तथैवैषा हि कल्याणी द्रौपदी शीलसम्मता ।

तारयिष्यति वः सर्वान् सावित्रीव कुलाङ्गना ॥ १५ ॥

सावित्रीकी ही भाँति यह कल्याणमयी उत्तम कुलवाली सुशीला द्रौपदी तुम सब लोगोंका महान् संकटसे उद्धार करेगी ॥ १५ ॥

वैशम्पायन उवाच

एवं स पाण्डवस्तेन अनुनीतो महात्मना ।

विशोको विज्वरो राजन् काम्यके न्यवसत् तदा ॥ १६ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! इस प्रकार उन महात्मा मार्कण्डेयजीके समझाने - बुझाने और आश्वासन देनेपर उस समय पाण्डुनन्दन राजा युधिष्ठिर शोक तथा चिन्तासे रहित हो काम्यकवनमें सुखपूर्वक रहने लगे ॥ १६ ॥

पृष्ठ 2019

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2019 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

यश्चेदं शृणुयाद् भक्त्या सावित्र्याख्यानमुत्तमम् ।

स सुखी सर्वसिद्धार्थो न दुःखं प्राप्नुयान्नरः ॥ १७ ॥

जो इस परम उत्तम सावित्री - उपाख्यानको भक्तिभावसे सुनेगा, वह मनुष्य सदा अ समस्त मनोरथोंके सिद्ध होनेसे सुखी होगा और कभी दुःख नहीं पायेगा ॥ १७ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि सावित्र्युपाख्याने नवनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २ ९९ ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत पतिव्रतामाहात्म्यपर्वमें सावित्री- उपाख्यानविषयक दो सौ निन्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २ ९९ ॥

पृष्ठ 2020

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2020 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

(कुण्डलाहरणपर्व) त्रिशततमोऽध्यायः सूर्यका स्वप्नमें कर्णको दर्शन देकर उसे इन्द्रको कुण्डल और कवच न देनेके लिये सचेत करना तथा कर्णका आग्रहपूर्वक कुण्डल और कवच देनेका ही निश्चय रखना जनमेजय उवाच

यत् तत् तदा महद् बाँल्लोमशो वाक्यमब्रवीत् ।

इन्द्रस्य वचनादेव पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ १ ॥

यच्चापि ते भयं तीव्रं न च कीर्तयसे क्वचित् ।

तच्चाप्यपहरिष्यामि धनंजय इतो गते ॥ २ ॥

किं नु तज्जपतां श्रेष्ठ कर्णं प्रति महद् भयम् ।

आसीन्न च स धर्मात्मा कथयामास कस्यचित् ॥ ३ ॥

जनमेजयने पूछा— ब्रह्मन्! लोमशजीने इन्द्रके कथनानुसार उस समय पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरसे जो यह महत्वपूर्ण वचन कहा था कि ' तुम्हें जो बड़ा भारी भय लगा रहता है और जिसकी तुम किसीके सामने चर्चा भी नहीं करते, उसे भी मैं अर्जुनके यहाँ ( स्वर्ग) -से चले जानेपर दूर कर दूँगा । ' जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ वैशम्पायनजी! धर्मात्मा महाराज युधिष्ठिरको कर्णसे वह कौन- सा भारी भय था, जिसकी वे किसीके सम्मुख बात भी नहीं चलाते थे ॥ १ –३ ॥ वैशम्पायन उवाच

अहं ते राजशार्दूल कथयामि कथामिमाम् ।

पृच्छतो भरतश्रेष्ठ शुश्रूषस्व गिरं मम ॥ ४ ॥

वैशम्पायनजीने कहा- नृपश्रेष्ठ! भरतकुलभूषण! तुम्हारे प्रश्नके अनुसार मैं यह कथा सुनाऊँगा । तुम ध्यान देकर मेरी बात सुनो ॥ ४ ॥

द्वादशे समतिक्रान्ते वर्षे प्राप्ते त्रयोदशे ।

पाण्डूनां हितकृच्छक्रः कर्णं भिक्षितुमुद्यतः ॥ ५ ॥

जब पाण्डवोंके वनवासके बारह वर्ष बीत गये और तेरहवाँ वर्ष आस्मभ हुआ, तब पाण्डवोंके हितकारी इन्द्र कर्णसे कवच- कुण्डल माँगनेको उद्यत हुए ॥ ५ ॥