श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 2021–2030

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 2021–2030

पृष्ठ 2021

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2021 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अभिप्रायमथो ज्ञात्वा महेन्द्रस्य विभावसुः ।

कुण्डलार्थे महाराज सूर्यः कर्णमुपागतः ॥ ६ ॥

महाराज! कुण्डलके विषयमें देवराज इन्द्रका मनोभाव जानकर भगवान् सूर्य कर्णके पास गये ॥ ६ ॥

महार्हे शयने वीरं स्पर्द्धयास्तरणसंवृते ।

शयानमतिविश्वस्तं ब्रह्मण्यं सत्यवादिनम् ॥ ७ ॥

ब्राह्मणभक्त और सत्यवादी वीर कर्ण अत्यन्त निश्चिन्त होकर एक सुन्दर बिछौनेवाली बहुमूल्य शय्यापर सोया था ॥ ७ ॥

स्वप्नान्ते निशि राजेन्द्र दर्शयामास रश्मिवान् ।

कृपया परयाऽऽविष्टः पुत्रस्नेहाच्च भारत ॥ ८ ॥

राजेन्द्र! भरतनन्दन! अंशुमाली भगवान् सूर्यने पुत्रस्नेहवश अत्यन्त दयाभावसे युक्त हो रातको सपनेमें कर्णको दर्शन दिया ॥ ८ ॥

ब्राह्मणो वेदविद् भूत्वा सूर्यो योगर्द्धिरूपवान् ।

हितार्थमब्रवीत् कर्णं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥ ९ ॥

उस समय उन्होंने वेदवेत्ता ब्राह्मणका रूप धारण कर रखा था । उनका स्वरूप योग-समृद्धिसे सम्पन्न था । उन्होंने कर्णके हितके लिये उसे समझाते हुए इस प्रकार कहा - ॥९ ॥

पृष्ठ 2022

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2022 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कर्ण मद्वचनं तात शृणु सत्यभृतां वर ।

ब्रुवतोऽद्य महाबाहो सौहृदात् परमं हितम् ॥ १० ॥

‘ सत्यधारियोंमें श्रेष्ठ तात कर्ण! मेरी बात सुनो । महाबाहो! मैं सौहार्दवश आज तुम्हारे परम हितकी बात कहता हूँ ॥ १० ॥

उपायास्यति शक्रस्त्वां पाण्डवानां हितेप्सया ।

ब्राह्मणच्छद्मना कर्ण कुण्डलापजिहीर्षया ॥ ११ ॥

‘ कर्ण! देवराज इन्द्र पाण्डवोंके हितकी इच्छासे तुम्हारे दोनों कुण्डल ( और कवच) लेनेके लिये ब्राह्मणका छद्मवेष धारण करके तुम्हारे पास आयँगे ॥ ११ ॥

विदितं तेन शीलं ते सर्वस्य जगतस्तथा ।

यथा त्वं भिक्षितः सद्भिर्ददास्येव न याचसे ॥ १२ ॥

' तुम्हारी दानशीलताका उन्हें ज्ञान है तथा सम्पूर्ण जगत्को तुम्हारे इस नियमका पता है कि किसी सत्पुरुषके माँगनेपर तुम उसकी अभीष्ट वस्तु देते ही हो, उससे कुछ माँगते नहीं हो ॥ १२ ॥

त्वं हि तात ददास्येव ब्राह्मणेभ्यः प्रयाचितम् ।

वित्तं यच्चान्यदप्याहुर्न प्रत्याख्यासि कस्यचित् ॥ १३ ॥

पृष्ठ 2023

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2023 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' तात! तुम ब्राह्मणोंको उनकी माँगी हुई वस्तु दे ही देते हो; साथ ही धन तथा और जो कुछ भी वे माँग लें, सब दे डालते हो । किसीको 'नहीं ' कहकर निराश नहीं लौटाते ॥ १३ ॥

त्वां तु चैवंविधं ज्ञात्वा स्वयं वै पाकशासनः ।

आगन्ता कुण्डलार्थाय कवचं चैव भिक्षितुम् ॥ १४ ॥

' तुम्हारे ऐसे स्वभावको जानकर साक्षात् इन्द्र तुमसे तुम्हारे कवच और कुण्डल माँगनेके लिये आनेवाले हैं ॥ १४ ॥

तस्मै प्रयाचमानाय न देये कुण्डले त्वया ।

अनुनेयः परं शक्त्या श्रेय एतद्धि ते परम् ॥ १५ ॥

‘ उनके माँगनेपर तुम उन्हें अपने दोनों कुण्डल दे न देना । यथाशक्ति अनुनय-विनय करके उन्हें समझा देना; इससे तुम्हारा परम मंगल होगा ॥ १५ ॥

कुण्डलार्थे ब्रुवंस्तात कारणैर्बहुभिस्त्वया ।

अन्यैर्बहुविधैर्वित्तैः सन्निवार्यः पुनः पुनः ॥ १६ ॥

‘ इस प्रकार वे जब- जब कुण्डलके लिये बात करें तब - तब बहुत -से कारण बताकर तथा दूसरे नाना प्रकारके धन आदि देनेकी बात कहकर बार-बार उन्हें कुण्डल माँगनेसे मना करना ॥ १६ ॥

रत्नैः स्त्रीभिस्तथा गोभिर्धनैर्बहुविधैरपि ।

निदर्शनैश्च बहुभिः कुण्डलेप्सुः पुरन्दरः ॥ १७ ॥

‘ नाना प्रकारके रत्न, स्त्री, गौ, भाँति- भाँतिके धन देकर तथा बहुत- से दृष्टान्तोंद्वारा बहलाकर कुण्डलार्थी इन्द्रको टालनेका प्रयत्न करना ॥ १७ ॥

यदि दास्यसि कर्ण त्वं सहजे कुण्डले शुभे ।

आयुषः प्रक्षयं गत्वा मृत्योर्वशमुपैष्यसि ॥ १८ ॥

‘ कर्ण! यदि तुम अपने जन्मके साथ ही उत्पन्न हुए ये सुन्दर कुण्डल इन्द्रको दे दोगे तो तुम्हारी आयु क्षीण हो जायगी और तुम मृत्युके अधीन हो जाओगे ॥ १८ ॥

कवचेन समायुक्तः कुण्डलाभ्यां च मानद ।

अवध्यस्त्वं रणेऽरीणामिति विद्धि वचो मम ॥ १ ९ ॥

' मानद! तुम अपने कवच और कुण्डलोंसे संयुक्त होनेपर रणमें शत्रुओंके लिये भी अवध्य बने रहोगे, मेरी इस बातको समझ लो ॥ १ ९ ॥

अमृतादुत्थितं ह्येतदुभयं रत्नसम्भवम् ।

तस्माद् रक्ष्यं त्वया कर्ण जीवितं चेत् प्रियं तव ॥ २० ॥

‘ कर्ण! ये दोनों रत्नमय कवच और कुण्डल अमृतसे उत्पन्न हुए हैं; अतः यदि तुम्हें अपना जीवन प्रिय हो तो इन दोनों वस्तुओंकी रक्षा अवश्य करना ' ॥ २० ॥

कर्णउवाच

पृष्ठ 2024

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2024 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

को मामेवं भवान् प्राह दर्शयन् सौहृदं परम् ।

कामया भगवन् ब्रूहि को भवान् द्विजवेषधृक् ॥ २१ ॥

कर्णने पूछा — भगवन्! आप मेरे प्रति अत्यन्त स्नेह दिखाते हुए जो इस प्रकार हितकर सलाह दे रहे हैं इससे मैं जानना चाहता हूँ कि आप कौन हैं? यदि इच्छा हो, तो बताइये । इस प्रकार ब्राह्मणवेष धारण करनेवाले आप कौन हैं? ॥ २१ ॥

ब्राह्मणउवाच

अहं तात सहस्रांशुः सौहृदात् त्वां निदर्शये ।

कुरुष्वैतद् वचो मे त्वमेतच्छ्रेयः परं हि ते ॥ २२ ॥

ब्राह्मणने कहा - तात! मैं सहस्रांशु सूर्य हूँ । स्नेहवश ही तुम्हें दर्शन देकर सामयिक कर्तव्य सुझा रहा हूँ । तुम मेरा कहना मान लो । इससे तुम्हारा परम कल्याण होगा ॥ २२ ॥

कर्णउवाच

श्रेय एव ममात्यन्तं यस्य मे गोपतिःप्रभुः ।

प्रवक्ताद्य हितान्वेषी शृणु चेदं वचो मम ॥ २३ ॥

कर्णने कहा — जिसके हितका अनुसंधान साक्षात् भगवान् सूर्य करते और हितकी बात बताते हैं, उस कर्णका तो परम कल्याण है ही । भगवन्! आप मेरी यह बात सुनें ॥ २३ ॥

प्रसादये त्वां वरदं प्रणयाच्च ब्रवीम्यहम् ।

न निवार्यो व्रतादस्मादहं यद्यस्मि ते प्रियः ॥ २४ ॥

प्रभो! आप वरदायक देवता हैं । मैं आपसे प्रसन्न रहनेका अनुरोध करता हूँ और प्रेमपूर्वक यह कहता हूँ कि यदि मैं आपका प्रिय हूँ तो आप मुझे इस व्रतसे विचलित न करें ॥ २४ ॥

व्रतं वै मम लोकोऽयं वेत्ति कृत्स्नं विभावसो ।

यथाहं द्विजमुख्येभ्यो दद्यां प्राणानपि ध्रुवम् ॥ २५ ॥

सूर्यदेव! संसारमें सब लोग मेरे इस व्रतके विषयमें पूर्णरूपसे जानते हैं कि मैं श्रेष्ठ ब्राह्मणोंके याचना करनेपर उन्हें निश्चय ही अपने प्राण भी दे सकता हूँ ॥ २५ ॥

यद्यागच्छति मां शक्रो ब्राह्मणच्छद्मना वृतः ।

हितार्थं पाण्डुपुत्राणां खेचरोत्तम भिक्षितुम् ॥ २६ ॥

दास्यामि विबुधश्रेष्ठ कुण्डले वर्म चोत्तमम् ।

न मे कीर्तिः प्रणश्येत त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ २७ ॥

आकाशमें विचरनेवालोंमें उत्तम सूर्यदेव! यदि पाण्डवोंके हितके लिये ब्राह्मणके छद्मवेशमें अपनेको छिपाकर साक्षात् इन्द्रदेव मेरे पास भिक्षा माँगने आ रहे हैं तो देवेश्वर! मैं

पृष्ठ 2025

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2025 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उन्हें दोनों कुण्डल और उत्तम कवच अवश्य दे दूँगा, जिससे तीनों लोकोंमें विख्यात हुई मेरी कीर्ति नष्ट न होने पाये ॥ २६-२७ ॥

मद्विधस्य यशस्यं हि न युक्तं प्राणरक्षणम् ।

युक्तं हि यशसा युक्तं मरणं लोकसम्मतम् ॥ २८ ॥

मेरे - जैसे शूरवीरको प्राण देकर भी यशकी ही रक्षा करनी चाहिये; अपयश लेकर प्राणोंकी रक्षा करनी कदापि उचित नहीं है । सुयशके साथ यदि मृत्यु हो जाय तो वह वीरोचित एवं सम्पूर्ण लोकके लिये सम्मानकी वस्तु है ॥ २८ ॥

सोऽहमिन्द्राय दास्यामि कुण्डले सह वर्मणा ।

यदि मां बलवृत्रघ्नो भिक्षार्थमुपयास्यति ॥ २ ९ ॥

ऐसी स्थितिमें यदि बलासुर और वृत्रासुरके विनाशक देवराज इन्द्र मेरे पास भिक्षाके लिये पधारेंगे तो मैं कवचसहित दोनों कुण्डल उन्हें अवश्य दे दूँगा ॥ २ ९ ॥

हितार्थं पाण्डुपुत्राणां कुण्डले मे प्रयाचितुम् ।

तन्मे कीर्तिकरं लोके तस्याकीर्तिर्भविष्यति ॥ ३० ॥

यदि इन्द्र पाण्डवोंके हितके लिये मेरे कुण्डल माँगने आयेंगे तो इससे संसारमें मेरी कीर्ति बढ़ेगी और उनका अपयश होगा ॥ ३० ॥

वृणोमि कीर्तिं लोके हि जीवितेनापि भानुमन् ।

कीर्तिमानश्नुते स्वर्गं हीनकीर्तिस्तु नश्यति ॥ ३१ ॥

अतः सूर्यदेव! मैं जीवन देकर भी जगत्में कीर्तिका ही वरण करूँगा । कीर्तिमान् पुरुष स्वर्गका सुख भोगता है । जिसकी कीर्ति नष्ट हो जाती है, वह स्वयं भी नष्ट ही है ॥ ३१ ॥

कीर्तिर्हि पुरुषं लोके संजीवयति मातृवत् ।

अकीर्तिर्जीवितं हन्ति जीवतोऽपि शरीरिणः ॥ ३२ ॥

कीर्ति इस संसारमें माताकी भाँति मनुष्यको नूतन जीवन प्रदान करती है । परंतु अकीर्ति जीवित पुरुषके भी जीवनको नष्ट कर देती है ॥ ३२ ॥

अयं पुराणः श्लोको हि स्वयं गीतो विभावसो ।

धात्रा लोकेश्वर यथा कीर्तिरायुर्नरस्य ह ॥ ३३ ॥

विभावसो! लोकेश्वर! साक्षात् ब्रह्माजीके द्वारा गाया हुआ यह प्राचीन श्लोक है कि कीर्ति मनुष्यकी आयु है ॥ ३३ ॥

पुरुषस्य परे लोके कीर्तिरेव परायणम् ।

इह लोके विशुद्धा च कीर्तिरायुर्विवर्द्धनी ॥ ३४ ॥

परलोकमें कीर्ति ही पुरुषके लिये सबसे महान् आश्रय है । इस लोकमें भी विशुद्ध कीर्ति आयु बढ़ानेवाली होती है ॥ ३४ ॥

सोऽहं शरीरजे दत्त्वा कीर्तिं प्राप्स्यामि शाश्वतीम् ।

दत्त्वा च विधिवद् दानं ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि ॥ ३५ ॥

पृष्ठ 2026

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2026 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

हुत्वा शरीरं संग्रामे कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।

विजित्य च परानाजौ यशः प्राप्स्यामि केवलम् ॥ ३६ ॥

अतः मैं अपने शरीरके साथ उत्पन्न हुए कवच-कुण्डल इन्द्रको देकर सनातन कीर्ति प्राप्त करूँगा । ब्राह्मणोंको विधिपूर्वक दान देकर, अत्यन्त दुष्कर पराक्रम करके समराग्निमें शरीरकी आहुति देकर तथा शत्रुओंको संग्राममें जीतकर मैं केवल सुयशका उपार्जन करूँगा ॥ ३५-३६ ॥

भीतानामभयं दत्त्वा संग्रामे जीवितार्थिनाम् ।

वृद्धान् बालान् द्विजातींश्च मोक्षयित्वा महाभयात् ॥ ३७ ॥

प्राप्स्यामि परमं लोके यशः स्वर्ग्यमनुत्तमम् ।

जीवितेनापि मे रक्ष्या कीर्तिस्तद् विद्धि मे व्रचम् ॥ ३८ ॥

संग्राममें भयभीत होकर प्राणोंकी भीख माँगनेवाले सैनिकोंको अभय देकर तथा बालक, वृद्ध और ब्राह्मणोंको महान् भयसे छुड़ाकर संसारमें परम उत्तम स्वर्गीय यशका उपार्जन करूँगा । मुझे प्राण देकर भी अपनी कीर्ति सुरक्षित रखनी है। यही मेरा व्रत समझें ॥ ३७-३८ ॥

सोऽहं दत्त्वा मघवते भिक्षामेतामनुत्तमाम् ।

ब्राह्मणच्छद्मिने देव लोके गन्ता परां गतिम् ॥ ३ ९ ॥

इसलिये देव! इस प्रकारके व्रतवाला मैं ब्राह्मण वेषधारी इन्द्रको यह परम श्रेष्ठ भिक्षा देकर जगत्में उत्तम गति प्राप्त करूँगा ॥ ३ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि कुण्डलाहरणपर्वणि सूर्यकर्णसंवादे त्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३०० ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत कुण्डलाहरणपर्वमें सूर्यकर्णसंवादविषयक तीन सौवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ ३०० ॥

पृष्ठ 2027

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2027 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकाधिकत्रिशततमोऽध्यायः सूर्यका कर्णको समझाते हुए उसे इन्द्रको कुण्डल न देनेका आदेश देना सूर्य उवाच

माहितं कर्ण कार्षीस्त्वमात्मनः सुहृदां तथा ।

पुत्राणामथ भार्याणामथो मातुरथो पितुः ॥ १ ॥

सूर्यने कहा – कर्ण! तुम अपना, अपने सुहृदोंका, पुत्रों और पत्नियोंका तथा माता-पिताका अहित न करो ॥ १ ॥

शरीरस्याविरोधेन प्राणिनां प्राणभृद्वर ।

इष्यते यशसः प्राप्तिः कीर्तिश्च त्रिदिवे स्थिरा ॥ २ ॥

प्राणधारियोंमें श्रेष्ठ वीर! अपने शरीरकी रक्षा करते हुए ही प्राणियोंको इहलोकमें यशकी प्राप्ति तथा स्वर्गमें स्थायी कीर्ति अभीष्ट होती है ॥ २ ॥

यस्त्वं प्राणविरोधेन कीर्तिमिच्छसि शाश्वतीम् ।

सा ते प्राणान् समादाय गमिष्यति न संशयः ॥ ३ ॥

यदि तुम प्राणोंका विरोध ( नाश) करके सनातन कीर्ति प्राप्त करना चाहते हो तो इसमें संदेह नहीं कि वह ( कीर्ति) तुम्हारे प्राणोंको लेकर ही जायगी ॥ ३ ॥

जीवतां कुरुते कार्यं पिता माता सुतास्तथा ।

ये चान्ये बान्धवाः केचिल्लोकेऽस्मिन् पुरुषर्षभ ॥ ४ ॥

पुरुषरत्न! पिता, माता, पुत्र तथा और जो कोई भी भाई- बन्धु इस लोकमें हैं, वे सब जीवित पुरुषोंसे ही अपने प्रयोजनकी सिद्धि करते हैं ॥ ४ ॥

राजानश्च नरव्याघ्र पौरुषेण निबोध तत् ।

कीर्तिश्च जीवतः साध्वी पुरुषस्य महाद्युते ॥ ५ ॥

महातेजस्वी नरश्रेष्ठ! राजालोग भी जीवित रहनेपर ही पुरुषार्थसे कीर्तिलाभ करते हैं । इस बातको समझो; जीवित पुरुषके लिये ही कीर्ति अच्छी मानी गयी है ॥

मृतस्य कीर्त्या किं कार्यं भस्मीभूतस्य देहिनः ।

मृतःकीर्तिं न जानीते जीवन् कीर्तिं समश्नुते ॥ ६ ॥

जो मर गया, जिसका शरीर चिताकी आगमें जलकर भस्म हो गया; उसे कीर्तिसे क्या प्रयोजन है? मरा हुआ पुरुष कीर्तिके विषयमें कुछ नहीं जानता । जीवित पुरुष ही कीर्तिजनित सुखका अनुभव करता है ॥ ६ ॥

मृतस्य कीर्तिर्मर्त्यस्य यथा माला गतायुषः

पृष्ठ 2028

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2028 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अहं तु त्वां ब्रवीम्येतद् भक्तोऽसीति हितेप्सया ॥ ७ ॥

मरे हुए मनुष्यकी कीर्ति मुर्देके गलेमें पड़ी हुई मालाके समान व्यर्थ है । तुम मेरे भक्त हो, इसीलिये तुम्हारे हितकी इच्छासे मैं ये सब बातें कहता हूँ ॥ ७ ॥

भक्तिमन्तो हि मे रक्ष्या इत्येतेनापि हेतुना ।

भक्तोऽयं परया भक्त्या मामित्येव महाभुज ।

ममापि भक्तिरुत्पन्ना स त्वं कुरु वचो मम ॥ ८ ॥

मुझे अपने भक्तोंकी रक्षा करनी ही चाहिये, इसलिये भी तुमसे तुम्हारे हितकी बात कहता हूँ । महाबाहो! यह मेरा भक्त है, परम भक्तिभावसे मेरा भजन करता है, यह सोचकर मेरे मनमें भी तुम्हारे प्रति स्नेह जाग उठा है । अतः तुम मेरी आज्ञाका पालन करो ॥ ८ ॥

अस्ति चात्र परं किञ्चिदध्यात्मं देवनिर्मितम् ।

अतश्च त्वां ब्रवीम्येतत् क्रियतामविशङ्कया ॥ ९ ॥

इस सम्बन्धमें एक देवविहित आध्यात्मिक रहस्य है । इसी कारण तुमसे कह रहा हूँ कि तुम बेखटके यही कार्य करो, जिसे मैंने तुम्हें बतलाया है ॥ ९ ॥

देवगुह्यं त्वया ज्ञातुं न शक्यं पुरुषर्षभ ।

तस्मान्नाख्यामि ते गुह्यं काले वेत्स्यति तद् भवान् ॥ १० ॥

पुरुषरत्न! देवताओंकी गुप्त बात तुम नहीं समझ सकते, इसीलिये वह गोपनीय रहस्य

तुम्हें नहीं बता रहा हूँ । समय आनेपर तुम सब कुछ अपने - आप जान लोगे ॥ १० ॥

पुनरुक्तं च वक्ष्यामि त्वं राधेय निबोध तत् ।

मास्मै ते कुण्डले दद्या भिक्षिते वज्रपाणिना ॥ ११ ॥

राधानन्दन! मैं फिर अपनी कही हुई बात दुहराता हूँ, उसे ध्यान देकर सुनो— ' इन्द्रके माँगनेपर भी तुम उन्हें अपने वे कुण्डल न देना' ॥ ११ ॥

शोभसे कुण्डलाभ्यां च रुचिराभ्यां महाद्युते ।

विशाखयोर्मध्यगतः शशीव विमले दिवि ॥ १२ ॥

महाद्युते! तुम इन दोनों मनोहर कुण्डलोंसे निर्मल आकाशमें विशाखा नामक दो नक्षत्रोंके बीच प्रकाशित होनेवाले चन्द्रमाकी भाँति शोभा पाते हो ॥ १२ ॥

कीर्तिश्च जीवतः साध्वी पुरुषस्येति विद्धि तत् ।

प्रत्याख्येयस्त्वया तात कुण्डलार्थे सुरेश्वरः ॥ १३ ॥

तुम्हें यह मालूम होना चाहिये कि जीवित पुरुषके लिये ही कीर्ति प्रशंसनीय है । अतः तात! तुम्हें कुण्डलके लिये आये हुए देवराज इन्द्रको देनेसे इनकार कर देना चाहिये ॥ १३ ॥

शक्या बहुविधैर्वाक्यैः कुण्डलेप्सा त्वयानघ ।

विहन्तुं देवराजस्य हेतुयुक्तैः पुनः पुनः ॥ १४ ॥

पृष्ठ 2029

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2029 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अनघ! तुम बारंबार युक्तियुक्त वचन कहकर अनेक प्रकारकी बातोंमें बहलाकर देवराज इन्द्रकी कुण्डल लेनेकी इच्छाको नष्ट कर सकते हो ॥ १४ ॥

हेतुमदुपपन्नार्थैर्माधुर्यकृतभूषणैः ।

पुरन्दरस्य कर्ण त्वं बुद्धिमेतामपानुद ॥ १५ ॥

कर्ण! अनेक कारण दिखाकर, नाना प्रकारकी युक्तियाँ सामने रखकर तथा माधुर्यगुणसे विभूषित वचन सुनाकर देवराज इन्द्रके इस कुण्डल लेनेके विचारको तुम पलट देना ॥ १५ ॥

त्वं हि नित्यं नरव्याघ्र स्पर्धसे सव्यसाचिना ।

सव्यसाची त्वया चेह युधि शूरः समेष्यति ॥ १६ ॥

नरव्याघ्र! तुम सदा अर्जुनसे स्पर्धा रखते हो अतः शूरवीर अर्जुन युद्धमें कभी तुमसे अवश्य भिड़ेगा ॥ १६ ॥

न तु त्वामर्जुनः शक्तः कुण्डलाभ्यां समन्वितम् ।

विजेतुं युधि यद्यस्य स्वयमिन्द्रः सखा भवेत् ॥ १७ ॥

यदि तुम इन दोनों कुण्डलोंको धारण किये रहोगे, तो अर्जुन तुम्हें युद्धमें कदापि नहीं जीत सकते; भले ही साक्षात् इन्द्र भी उनकी सहायता करनेके लिये आ जायँ ॥ १७ ॥

तस्मान्न देये शक्राय त्वयैते कुण्डले शुभे ।

संग्रामे यदि निर्जेतुं कर्ण कामयसेऽर्जुनम् ॥ १८ ॥

अतः कर्ण! यदि तुम समरभूमिमें अर्जुनको जीतनेकी अभिलाषा रखते हो तो इन्द्रको ये दोनों शुभ कुण्डल कदापि न देना ॥ १८ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि कुण्डलाहरणपर्वणि सूर्यकर्णसंवादे एकाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३०१ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत कुण्डलाहरणपर्वमें सूर्य-कर्णसंवादविषयक तीन सौ एकवाँअध्याय पूराहुआ ॥ ३०१ ॥

पृष्ठ 2030

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2030 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वयधिकत्रिशततमोऽध्यायः सूर्य - कर्ण संवाद, सूर्यकी आज्ञाके अनुसार कर्णका इन्द्रसे शक्ति लेकर ही उन्हें कुण्डल और कवच देनेका निश्चय कर्णउवाच

भगवन्तमहं भक्तो यथा मां वेत्थ गोपते ।

तथा परमतिग्मांशो नास्त्यदेयं कथंचन ॥ १ ॥

कर्णने कहा — सूर्यदेव! मैं आपका अनन्य भक्त हूँ, जैसा कि आप भी मुझे जानते हैं ।

प्रचण्डरश्मे! आपके लिये किसी प्रकार कुछ भी अदेय नहीं है ॥ १ ॥

न मे दारा न मे पुत्रा न चात्मा सुहृदो न च ।

तथेष्टा वै सदा भक्त्या यथा त्वं गोपते मम ॥ २ ॥

स्त्री, पुत्र, सुहृद् और अपना शरीर भी मुझे वैसा प्रिय नहीं है, जैसे आप हैं । किरणोंके स्वामी सूर्यदेव! सदा आप ही मेरे भक्तिभावके आश्रय हैं ॥ २ ॥

इष्टानां च महात्मानो भक्तानां च न संशयः ।

कुर्वन्ति भक्तिमिष्टां च जानीषे त्वं च भास्कर ॥ ३ ॥

प्रभाकर! आप भी जानते ही हैं कि महात्मा पुरुष भी अपने प्रिय भक्तोंपर पूर्ण स्नेह रखते हैं, इसमें संदेह नहीं है ॥ ३ ॥

इष्टो भक्तश्च मे कर्णो न चान्यद् दैवतं दिवि ।

जानीत इति वै कृत्वा भगवानाह मद्धितम् ॥ ४ ॥

आपको यह मालूम है कि कर्ण मेरा प्रिय भक्त है और वह स्वर्गके दूसरे किसी भी देवताको ( अपने इष्टरूपमें नहीं जानता है, यही समझकर आप मुझे मेरे हितका उपदेश कर रहे हैं ॥ ४ ॥

भूयश्च शिरसा याचे प्रसाद्य च पुनः पुनः ।

इति ब्रवीमि तिग्मांशो त्वं तु मे क्षन्तुमर्हसि ॥ ५ ॥

प्रचण्ड किरणोंवाले देव! मैं पुनः आपके चरणोंमें मस्तक रखकर, आपको प्रसन्न करके बारंबार क्षमायाचना करता हूँ । इस समय मैं जो कुछ कहता हूँ, उसके लिये आप मुझे क्षमा करें ॥ ५ ॥

बिभेमि न तथा मृत्योर्यथा बिभ्येऽनृतादहम् ।

विशेषेण द्विजातीनां सर्वेषां सर्वदा सताम् ॥ ६ ॥

प्रदाने जीवितस्यापि न मेऽत्रास्ति विचारणा ।