02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 581–590

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 581–590

पृष्ठ 581

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 581 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दीर्घसत्रमुपासन्ते दीक्षिता नियतव्रताः ॥ १० ९ ॥ वे नियमपूर्वक व्रतका पालन करते हुए दीक्षा लेकर दीर्घसत्रकी उपासना करते हैं ॥ १० ९ ॥

गमनादेव राजेन्द्र दीर्घसत्रमरिंदम ।

राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति भारत ॥ ११० ॥

शत्रुओंका दमन करनेवाले भरतवंशी राजेन्द्र! वहाँकी यात्रा करने मात्रसे मनुष्य राजसूय और अश्वमेध यज्ञोंके समान फल पाता है ॥ ११० ॥

ततो विनशनं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।

गच्छत्यन्तर्हिता यत्र मेरुपृष्ठे सरस्वती ॥ १११ ॥

तदनन्तर शौच- संतोषादि नियमोंका पालन और नियमित आहार ग्रहण करते हुए विनशनतीर्थमें जाय, जहाँ मेरुपृष्ठपर रहनेवाली सरस्वती अदृश्य भावसे बहती है ॥

चमसेऽथ शिवोद्भेदे नागोद्भेदे च दृश्यते ।

स्नात्वा तु चमसोद्भेदे अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ११२ ॥

वहाँ चमसोद्भेद, शिवोद्भेद और नागोद्भेदतीर्थमें सरस्वतीका दर्शन होता है ।

चमसोद्भेदमें स्नान करनेसे अग्निष्टोमयज्ञका फल प्राप्त होता है ॥ ११२ ॥

शिवोद्भेदे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।

नागोद्भेदे नरः स्नात्वा नागलोकमवाप्नुयात् ॥ ११३ ॥

शिवोद्भेदमें स्नान करके मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है। नागोद्भेदतीर्थमें स्नान करनेसे उसे नागलोककी प्राप्ति होती है ॥ ११३ ॥

शशयानं च राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम् ।

शशरूपप्रतिच्छन्नाः पुष्करा यत्र भारत ॥ ११४ ॥

सरस्वत्यां महाराज अनुसंवत्सरं च I दृश्यन्ते भरतश्रेष्ठ वृत्तां वै कार्तिकीं सदा ॥ ११५ ॥

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र द्योतते शशिवत् सदा ।

गोसहस्रफलं चैव प्राप्नुयाद् भरतर्षभ ॥ ११६ ॥

राजेन्द्र! शशयान नामक तीर्थ अत्यन्त दुर्लभ है । उसमें जाकर स्नान करे । महाराज भारत! वहाँ सरस्वती नदीमें प्रतिवर्ष कार्तिकी पूर्णिमाको शश ( खरगोश ) -के रूपमें छिपे हुए पुष्करतीर्थ देखे जाते हैं । भरतश्रेष्ठ! नरव्याघ्र! वहाँ स्नान करके मनुष्य सदा चन्द्रमाके समान प्रकाशित होता है । भरतकुलतिलक! उसे सहस्र गोदानका फल भी मिलता ॥ ११४—११६ ॥

कुमारकोटिमासाद्य नियतः कुरुनन्दन ।

तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ॥ ११७ ॥

पृष्ठ 582

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 582 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कुरुनन्दन! वहाँसे कुमारकोटितीर्थमें जाकर वहाँ नियमपूर्वक स्नान करे और देवता तथा पितरोंके पूजनमें तत्पर रहे ॥ ११७ ॥

गवामयुतमाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।

ततो गच्छेत धर्मज्ञ रुद्रकोटिं समाहितः ॥ ११८ ॥

पुरा यत्र महाराज मुनिकोटिः समागता ।

हर्षेण महताविष्टा रुद्रदर्शनकाङ्क्षया ॥ ११ ९ ॥

अहं पूर्वमहं पूर्वं द्रक्ष्यामि वृषभध्वजम् ।

एवं सम्प्रस्थिता राजन्नृषयः किल भारत ॥ १२० ॥

ऐसा करनेसे मनुष्य दस हजार गोदानका फल पाता है और अपने कुलका उद्धार कर देता है । धर्मज्ञ! वहाँसे एकाग्रचित्त हो रुद्रकोटितीर्थमें जाय । महाराज! रुद्रकोटि वह स्थान है, जहाँ पूर्वकालमें एक करोड़ मुनि बड़े हर्षमें भरकर भगवान् रुद्रके दर्शनकी अभिलाषासे आये थे । भारत! ‘ भगवान् वृषभध्वजका दर्शन पहले मैं करूँगा, मैं करूँगा ' ऐसा संकल्प करके वे महर्षि वहाँके लिये प्रस्थित हुए थे ॥ ११८—१२० ॥

ततो योगेश्वरेणापि योगमास्थाय भूपते ।

तेषां मन्युप्रणाशार्थमृषीणां भावितात्मनाम् ॥ १२१ ॥

सृष्टा कोटीति रुद्राणामृषीणामग्रतः स्थिता ।

मया पूर्वतरं दृष्ट इति ते मेनिरे पृथक् ॥ १२२ ॥

तेषां तुष्टो महादेव मुनीनां भावितात्मनाम् ।

भक्त्या परमया राजन् वरं तेषां प्रदिष्टवान् ॥ १२३ ॥

राजन्! तब योगेश्वर भगवान् शिवने भी योगका आश्रय ले, उन शुद्धात्मा महर्षियोंके शोककी शान्तिके लिये करोड़ों शिवलिंगोंकी सृष्टि कर दी, जो उन सभी ऋषियोंके आगे उपस्थित थे; इससे उन सबने अलग- अलग भगवान्‌का दर्शन किया । राजन्! उन शुद्धचेता मुनियोंकी उत्तम भक्तिसे संतुष्ट हो महादेवजीने उन्हें वर दिया ॥ १२१ – १२३ ॥

अद्य प्रभृति युष्माकं धर्मवृद्धिर्भविष्यति ।

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र रुद्रकोट्यां नरः शुचिः ॥ १२४ ॥

अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् । महर्षियो! आजसे तुम्हारे धर्मकी उत्तरोत्तर वृद्धि होती रहेगी । नरश्रेष्ठ! उस रुद्रकोटिमें स्नान करके शुद्ध हुआ मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और अपने कुलका उद्धार कर देता है ॥ १२४३ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र संगमं लोकविश्रुतम् ॥ १२५ ॥

सरस्वत्या महापुण्यं केशवं समुपासते ।

यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ १२६ ॥

पृष्ठ 583

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 583 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजेन्द्र! तदनन्तर परम पुण्यमय लोकविख्यात सरस्वतीसंगमतीर्थमें जाय, जहाँ ब्रह्मा आदि देवता और तपस्याके धनी महर्षि भगवान् केशवकी उपासना करते हैं ॥ अभिगच्छन्ति राजेन्द्र चैत्रशुक्लचतुर्दशीम् ।

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र विन्देद् बहुसुवर्णकम् ।

सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ १२७ ॥

राजेन्द्र! वहाँ लोग चैत्र शुक्ल चतुर्दशीको विशेषरूपसे जाते हैं । पुरुषसिंह! वहाँ स्नान करनेसे प्रचुर सुवर्णराशिकी प्राप्ति होती है और सब पापोंसे शुद्धचित्त होकर मनुष्य ब्रह्मलोकको जाता है ॥ १२७ ॥

ऋषीणां यत्र सत्राणि समाप्तानि नराधिप ।

तत्रावसानमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥ १२८ ॥

नरेश्वर! जहाँ ऋषियोंके सत्र समाप्त हुए हैं, वहाँ अवसानतीर्थमें जाकर मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है ॥ १२८ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पुलस्त्यतीर्थयात्रायां द्वयशीतितमोऽध्यायः ॥ ८२ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें पुलस्त्यकथिततीर्थयात्राविषयक बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ८२ ॥

* यद्यपि यहाँ पुलस्त्यजी भीष्मजीको यह प्रसंग सुना रहे हैं, तथापि इस संवादको नारदजीने युधिष्ठिरके समक्ष उपस्थित किया है; अतः नारदजी युधिष्ठिरको सम्बोधित करें, इसमें कोई अनुपपत्ति नहीं है ।

पृष्ठ 584

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 584 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्र्यशीतितमोऽध्यायः कुरुक्षेत्रकी सीमामें स्थित अनेक तीर्थोंकी महत्ताका वर्णन पुलस्त्यउवाच

ततो गच्छेत राजेन्द्र कुरुक्षेत्रमभिष्टुतम् ।

पापेभ्यो यत्र मुच्यन्ते दर्शनात् सर्वजन्तवः ॥ १ ॥

पुलस्त्यजी कहते हैं— राजेन्द्र! तदनन्तर ऋषियोंद्वारा प्रशंसित कुरुक्षेत्रकी यात्रा करे, जिसके दर्शनमात्रसे सब जीव पापोंसे मुक्त हो जाते हैं ॥ १ ॥

कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम् ।

य एवं सततं ब्रूयात् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २ ॥

' मैं कुरुक्षेत्रमें जाऊँगा, कुरुक्षेत्रमें निवास करूँगा । ' इस प्रकार जो सदा कहा करता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ २ ॥

पांसवोऽपि कुरुक्षेत्रे वायुना समुदीरिताः ।

अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम् ॥ ३ ॥

वायुद्वारा उड़ाकर लायी हुई कुरुक्षेत्रकी धूल भी शरीरपर पड़ जाय, तो वह पापी मनुष्यको भी परमगतिकी प्राप्ति करा देती है ॥ ३ ॥

दक्षिणेन सरस्वत्या दृषद्वत्युत्तरेण च ।

ये वसन्ति कुरुक्षेत्रे ते वसन्ति त्रिविष्टपे ॥ ४ ॥

जो सरस्वतीके दक्षिण और दृषद्वतीके उत्तर कुरुक्षेत्रमें वास करते हैं, वे मानो स्वर्गलोकमें ही रहते हैं ॥ ४ ॥

तत्र मासं वसेद् धीरः सरस्वत्यां युधिष्ठिर ।

यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः ॥ ५ ॥

गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्च महीपते ।

ब्रह्मक्षेत्रं महापुण्यमभिगच्छन्ति भारत ॥ ६ ॥

(नारदजी कहते हैं - ) युधिष्ठिर! वहाँ सरस्वतीके तटपर धीर पुरुष एक मासतक निवास करे; क्योंकि महाराज! ब्रह्मा आदि देवता, ऋषि, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, अप्सरा, यक्ष और नाग भी उस परम पुण्यमय ब्रह्मक्षेत्रको जाते हैं ॥ ५-६ ॥

मनसाप्यभिकामस्य कुरुक्षेत्रं युधिष्ठिर ।

पापानि विप्रणश्यन्ति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ ७ ॥

युधिष्ठिर! जो मनसे भी कुरुक्षेत्रमें जानेकी इच्छा करता है, उसके सब पाप नष्ट हो जाते हैं और वह ब्रह्मलोकको जाता है ॥ ७ ॥

गत्वा हि श्रद्धया युक्तः कुरुक्षेत्रं कुरूद्वह ।

पृष्ठ 585

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 585 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

फलं प्राप्नोति च तदा राजसूयाश्वमेधयोः ॥ ८ । कुरुश्रेष्ठ! श्रद्धासे युक्त होकर कुरुक्षेत्रकी यात्रा करनेपर मनुष्य राजसूय और अश्वमेधयज्ञोंका फल पाता है ॥ ८ ॥

ततो मचक्रुकं नाम द्वारपालं महाबलम् ।

यक्षं समभिवाद्यैव गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ९ ॥

तदनन्तर, वहाँ मचक्रुक नामवाले द्वारपाल महाबली यक्षको नमस्कार करनेमात्रसे सहस्र गोदानका फल मिल जाता है ॥ ९ ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ।

सततं नाम राजेन्द्र यत्र संनिहितो हरिः ॥ १० ॥

धर्मज्ञ राजेन्द्र! तत्पश्चात् भगवान् विष्णुके परम उत्तम सतत नामक तीर्थस्थानमें जाय, जहाँ श्रीहरि सदा निवास करते हैं ॥ १० ॥

तत्र स्नात्वा च नत्वा च त्रिलोकप्रभवं हरिम् ।

अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ११ ॥

ततः पारिप्लवं गच्छेत् तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति भारत ॥ १२ ॥

वहाँ स्नान और त्रिलोकभावन भगवान् श्रीहरिको नमस्कार करनेसे मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है । इसके बाद त्रिभुवनविख्यात पारिप्लव नामक तीर्थमें जाय । भारत! वहाँ स्नान करनेसे अग्निष्टोम और अतिरात्रयज्ञोंका फल प्राप्त होता है ॥ ११-१२ ॥

पृथिवीतीर्थमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत् ।

ततः शालूकिनीं गत्वा तीर्थसेवी नराधिप ॥ १३ ॥

दशाश्वमेधे स्नात्वा च तदेव फलमाप्नुयात् ।

सर्पदेवीं समासाद्य नागानां तीर्थमुत्तमम् ॥ १४ ॥

अग्निष्टोममवाप्नोति नागलोकं च विन्दति ।

ततो गच्छेत धर्मज्ञ द्वारपालं तरन्तुकम् ॥ १५ ॥

तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ।

ततः पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः ॥ १६ ॥

कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् ।

अश्विनोस्तीर्थमासाद्य रूपवानभिजायते ॥ १७ ॥

महाराज! वहाँसे पृथिवीतीर्थमें जाकर स्नान करनेसे सहस्र गोदानका फल प्राप्त होता है । राजन्! वहाँसे तीर्थसेवी मनुष्य शालूकिनीमें जाकर दशाश्वमेधतीर्थमें स्नान करनेसे उसी फलका भागी होता है । सर्पदेवीमें जाकर उत्तम नागतीर्थका सेवन करनेसे मनुष्य अग्निष्टोमका फल पाता और नागलोकमें जाता है । धर्मज्ञ! वहाँसे तरन्तुक नामक

पृष्ठ 586

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 586 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वारपालके पास जाय । वहाँ एक रात निवास करनेसे सहस्र गोदानका फल होता है । वहाँसे नियमपूर्वक नियमित भोजन करते हुए पंचनदतीर्थमें जाय और वहाँ कोटितीर्थमें स्नान करे । इससे अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है । अश्विनीतीर्थमें जाकर स्नान करनेसे मनुष्य रूपवान् होता है ॥ १३–१७ ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ वाराहं तीर्थमुत्तमम् ।

विष्णुर्वाराहरूपेण पूर्वं यत्र स्थितोऽभवत् ॥ १८ ॥

तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ अग्निष्टोमफलं लभेत् । धर्मज्ञ! वहाँसे परम उत्तम वाराहतीर्थको जाय, जहाँ भगवान् विष्णु पहले वाराहरूपसे स्थित हुए थे । नरश्रेष्ठ! वहाँ स्नान करनेसे अग्निष्टोमयज्ञका फल मिलता है ॥ १८३ ॥

ततो जयन्त्यां राजेन्द्र सोमतीर्थं समाविशेत् ॥ १ ९ ॥ स्नात्वा फलमवाप्नोति राजसूयस्य मानवः । राजेन्द्र! तदनन्तर जयन्तीमें सोमतीर्थके निकट जाय, वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य राजसूययज्ञका फल पाता है ॥ १ ९ ३ ॥ एकहंसे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ २० ॥

कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप ।

पुण्डरीकमवाप्नोति कृतशौचो भवेच्च सः ॥ २१ ॥

एकहंसतीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है । नरेश्वर! कृतशौचतीर्थमें जाकर तीर्थसेवी मनुष्य पुण्डरीकयागका फल पाता और शुद्ध हो जाता है ॥ २०-२१ ॥ ततो मुञ्जवटं नाम स्थाणोः स्थानं महात्मनः उपोष्य रजनीमेकां गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ २२ ॥

तदनन्तर महात्मा स्थाणुके मुञ्जवट नामक स्थानमें जाय । वहाँ एक रात रहनेसे मानव गणपतिपद प्राप्त करता है ॥ २२ ॥

तत्रैव च महाराज यक्षिणीं लोकविश्रुताम् ।

स्नात्वाभिगम्य राजेन्द्र सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥ २३ ॥

महाराज! वहीं लोकविख्यात यक्षिणीतीर्थ है । राजेन्द्र! उसमें जानेसे और स्नान करनेसे सम्पूर्ण कामनाओं की पूर्ति होती है ॥ २३ ॥

कुरुक्षेत्रस्य तद् द्वारं विश्रुतं भरतर्षभ ।

प्रदक्षिणमुपावृत्य तीर्थसेवी समाहितः ॥ २४ ॥

सम्मितं पुष्कराणां च स्नात्वार्च्य पितृदेवताः ।

जामदग्न्येन रामेण कृतं तत् सुमहात्मना ॥ २५ ॥

कृतकृत्यो भवेद् राजन्नश्वमेधं च विन्दति ।

पृष्ठ 587

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 587 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भरतश्रेष्ठ! वह कुरुक्षेत्रका विख्यात द्वार है। उसकी परिक्रमा करके तीर्थयात्री मनुष्य एकाग्रचित्त हो पुष्करतीर्थके तुल्य उस तीर्थमें स्नान करके देवताओं और पितरोंकी पूजा करे । राजन्! इससे तीर्थयात्री कृतकृत्य होता और अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त करता है । उत्तम श्रेणीके महात्मा जमदग्निनन्दन परशुरामने उस तीर्थका निर्माण किया है ॥ २४-२५ ॥ ततो रामह्रदान् गच्छेत् तीर्थसेवी समाहितः ॥ २६ ॥

तदनन्तर तीर्थयात्री एकाग्रचित्त हो परशुराम- कुण्डोंपर जाय ॥ २६ ॥

तत्र रामेण राजेन्द्र तरसा दीप्ततेजसा ।

क्षत्रमुत्साद्य वीरेण ह्रदाः पञ्च निवेशिताः ॥ २७ ॥

राजेन्द्र! वहाँ उद्दीप्त तेजस्वी वीरवर परशुरामने सम्पूर्ण क्षत्रियकुलका वेगपूर्वक संहार करके पाँच कुण्ड स्थापित किये थे ॥ २७ ॥

पूरयित्वा नरव्याघ्र रुधिरेणेति विश्रुतम् ।

पितरस्तर्पिताः सर्वे तथैव प्रपितामहाः ॥ २८ ॥

पुरुषसिंह! उन कुण्डोंको उन्होंने रक्तसे भर दिया था, ऐसा सुना जाता है । उसी रक्तसे परशुरामजीने अपने पितरों और प्रपितामहोंका तर्पण किया ॥ २८ ॥

ततस्ते पितरः प्रीता राममूचुर्नराधिप ।

राजन्! तब वे पितर अत्यन्त प्रसन्न हो परशुरामजीसे इस प्रकार बोले— ॥ २८३ ॥

पितर ऊचुः राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव ॥ २ ९ ॥

अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण च ते विभो ।

वरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छसि महाद्युते ॥ ३० ॥

पितरोंने कहा– महाभाग राम! परशुराम! भृगुनन्दन! विभो! हम तुम्हारी इस पितृभक्तिसे और तुम्हारे पराक्रमसे भी बहुत प्रसन्न हुए हैं । महाद्युते! तुम्हारा कल्याण हो ।

तुम कोई वर माँगो । बोलो, क्या चाहते हो? ॥ २ ९ -३० ॥

एवमुक्तः स राजेन्द्र रामः प्रहरतां वरः ।

अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं पितॄन् स गगने स्थितान् ॥ ३१ ॥

भवन्तो यदि मे प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि ।

पितृप्रसादमिच्छेयं तप आप्यायनं पुनः ॥ ३२ ॥

राजेन्द्र! उनके ऐसा कहनेपर योद्धाओंमें श्रेष्ठ परशुरामने हाथ जोड़कर आकाशमें खड़े हुए उन पितरोंसे कहा - ' पितृगण! यदि आपलोग मुझपर प्रसन्न हैं और यदि मैं आपका अनुग्रहपात्र होऊँ तो मैं आपका कृपा-प्रसाद चाहता हूँ। पुनः मेरी तपस्या पूरी हो जाय ॥ ३१-३२ ॥

पृष्ठ 588

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 588 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया ।

ततश्च पापान्मुच्येयं युष्माकं तेजसाप्यहम् ॥ ३३ ॥

हदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः । ‘ मैंने जो रोषके वशीभूत होकर सारे क्षत्रियकुलका संहार कर दिया है, आपके प्रभावसे मैं उस पापसे मुक्त हो जाऊँ तथा मेरे ये कुण्ड भूमण्डलमें विख्यात तीर्थस्वरूप हो जायँ ॥ ३३३ ॥

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं रामस्य पितरस्तदा ॥ ३४ ॥

प्रत्यूचुः परमप्रीता रामं हर्षसमन्विताः ।

तपस्ते वर्धतां भूयः पितृभक्त्या विशेषतः ॥ ३५ ॥

परशुरामजीका यह शुभ वचन सुनकर उनके पितर बड़े प्रसन्न हुए और हर्षमें भरकर बोले — ' वत्स! तुम्हारी तपस्या इस विशेष पितृभक्तिसे पुनः बढ़ जाय ॥ ३४-३५ ॥

यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं त्वया ।

ततश्च पापान्मुक्तस्त्वं पतितास्ते स्वकर्मभिः ॥ ३६ ॥

' तुमने जो रोषमें भरकर क्षत्रियकुलका संहार किया है, उस पापसे तुम मुक्त हो गये । वे क्षत्रिय अपने ही कर्मसे मरे हैं ॥ ३६ ॥

ह्रदाश्च तव तीर्थत्वं गमिष्यन्ति न संशयः ।

ह्रदेषु तेषु यः स्नात्वा पितॄन् संतर्पयिष्यति ॥ ३७ ॥

पितरस्तस्य वै प्रीता दास्यन्ति भुवि दुर्लभम् ।

ईप्सितं च मनःकामं स्वर्गलोकं च शाश्वतम् ॥ ३८ ॥

' तुम्हारे बनाये हुए ये कुण्ड तीर्थस्वरूप होंगे, इसमें संशय नहीं है । जो इन कुण्डोंमें नहाकर पितरोंका तर्पण करेंगे, उन्हें तृप्त हुए पितर ऐसा वर देंगे, जो इस भूतलपर दुर्लभ है । वे उसके लिये मनोवाञ्छित कामना और सनातन स्वर्गलोक सुलभ कर देंगे ' ॥ ३७-३८ ॥

एवं दत्त्वा वरान् राजन् रामस्य पितरस्तदा ।

आमन्त्र्य भार्गवं प्रीत्या तत्रैवान्तर्हितास्ततः ॥ ३ ९ ॥

एवं रामह्रदाः पुण्या भार्गवस्य महात्मनः ।

स्नात्वा ह्रदेषु रामस्य ब्रह्मचारी शुभव्रतः ॥ ४० ॥

राममभ्यर्च्य राजेन्द्र लभेद् बहुसुवर्णकम् ।

वंशमूलकमासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ॥ ४१ ॥

स्ववंशमुद्धरेद् राजन् स्नात्वा वै वंशमूलके ।

कायशोधनमासाद्य तीर्थं भरतसत्तम ॥ ४२ ॥

शरीरशुद्धिः स्नातस्य तस्मिंस्तीर्थे न संशयः ।

शुद्धदेहश्च संयाति शुभाँल्लोकाननुत्तमान् ॥ ४३ ॥

पृष्ठ 589

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 589 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजन्! इस प्रकार वर देकर परशुरामजीके पितर प्रसन्नतापूर्वक उनसे अनुमति ले वहीं अन्तर्धान हो गये । इस प्रकार भृगुनन्दन महात्मा परशुरामके वे कुण्ड बड़े पुण्यमय माने गये हैं । राजन्! जो उत्तम व्रत एवं ब्रह्मचर्यका पालन करते हुए परशुरामजीके उन कुण्डोंके जलमें स्नान करके उनकी पूजा करता है, उसे प्रचुर सुवर्णराशिकी प्राप्ति होती है । कुरुश्रेष्ठ! तदनन्तर तीर्थसेवी मनुष्य वंशमूलकतीर्थमें जाय । राजन्! वंशमूलकमें स्नान करके मनुष्य अपने कुलका उद्धार कर देता है । भरतश्रेष्ठ! कायशोधनतीर्थमें जाकर स्नान करनेसे शरीरकी शुद्धि होती है, इसमें संशय नहीं । शरीर शुद्ध होनेपर मनुष्य परम उत्तम कल्याणमय लोकोंमें जाता है ॥ ३ ९ -४३ ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

लोका यत्रोद्धताः पूर्वं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ ४४ ॥

लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यपूजितम् ।

स्नात्वा तीर्थवरे राजँल्लोकानुद्धरते स्वकान् ॥ ४५ ॥

धर्मज्ञ! तदनन्तर त्रिभुवनविख्यात लोकोद्धारतीर्थमें जाय, जो तीनों लोकोंमें पूजित है । वहाँ पूर्वकालमें सर्वशक्तिमान् भगवान् विष्णुने कितने ही लोकोंका उद्धार किया था । राजन्! लोकोद्धारमें जाकर उस उत्तम तीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्य आत्मीय जनोंका उद्धार करता है ॥ ४४-४५ ॥

श्रीतीर्थं च समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः ।

अर्चयित्वा पितॄन् देवान् विन्दते श्रियमुत्तमाम् ॥ ४६ ॥

मनको वशमें करके श्रीतीर्थमें जाकर स्नान करके देवताओं और पितरोंकी पूजा करनेसे मनुष्य उत्तम सम्पत्ति प्राप्त करता है ॥ ४६ ॥

कपिलातीर्थमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।

तत्र स्नात्वार्चयित्वा च पितॄन् स्वान् दैवतान्यपि ॥ ४७ ॥

कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः । कपिला - तीर्थमें जाकर ब्रह्मचर्यके पालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो वहाँ स्नान और देवता-पितरोंका पूजन करके मानव सहस्र कपिला गौओंके दानका फल प्राप्त करता है ॥ ४७ || सूर्यतीर्थं समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः ॥ ४८ ॥

अर्चयित्वा पितॄन् देवानुपवासपरायणः ।

अग्निष्टोममवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ४ ९ ॥

मनको वशमें करके सूर्यतीर्थमें जाकर स्नान और देवता- पितरोंका अर्चन करके उपवास करनेवाला मनुष्य अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता और सूर्यलोकमें जाता है ॥ ४८-४९ ॥ गवां भवनमासाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम् ।

पृष्ठ 590

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 590 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ५० ॥

तदनन्तर तीर्थसेवी क्रमशः गोभवनतीर्थमें जाकर वहाँ स्नान करे । इससे उसको सहस्र गोदानका फल मिलता है ॥ ५० ॥

शङ्खिनीतीर्थमासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ।

देव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम् ॥ ५१ ॥

कुरुश्रेष्ठ! तीर्थयात्री पुरुष शंखिनीतीर्थमें जाकर वहाँ देवीतीर्थमें स्नान करनेसे उत्तम रूप प्राप्त करता है ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र द्वारपालमरन्तुकम् ।

तच्च तीर्थं सरस्वत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मनः ॥ ५२ ॥

तत्र स्नात्वा नरो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् । राजेन्द्र! तदनन्तर अरन्तुक नामक द्वारपालके पास जाय । महात्मा यक्षराज कुबेरका वह तीर्थ सरस्वती नदीमें है । राजन्! वहाँ स्नान करनेसे मनुष्यको अग्निष्टोमयज्ञका फल प्राप्त होता है ॥ ५२ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मावर्तं नरोत्तमः ॥ ५३ ॥

ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् । राजेन्द्र! तदनन्तर श्रेष्ठ मानव ब्रह्मावर्ततीर्थको जाय । ब्रह्मावर्तमें स्नान करके मनुष्य ब्रह्मलोकको प्राप्त कर लेता है ॥ ५३३ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र सुतीर्थकमनुत्तमम् ॥ ५४ ॥

तत्र संनिहिता नित्यं पितरो दैवतैः सह ।

तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ॥ ५५ ॥

अश्वमेधमवाप्नोति पितृलोकं च गच्छति । राजेन्द्र! वहाँसे परम उत्तम सुतीर्थमें जाय । वहाँ देवतालोग पितरोंके साथ सदा विद्यमान रहते हैं । वहाँ पितरों और देवताओंके पूजनमें तत्पर हो स्नान करे । इससे तीर्थयात्री अश्वमेधयज्ञका फल पाता और पितृलोकमें जाता है ॥ ५४-५५३ ॥ ततोऽम्बुमत्यां धर्मज्ञ सुतीर्थकमनुत्तमम् ॥ ५६ ॥

धर्मज्ञ! वहाँसे अम्बुमतीमें, जो परम उत्तम तीर्थ है, जाय ॥ ५६ ॥

काशीश्वरस्य तीर्थेषु स्नात्वा भरतसत्तम ।

सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ ५७ ॥

भरतश्रेष्ठ! काशीश्वरके तीर्थोंमें स्नान करके मनुष्य सब रोगोंसे मुक्त हो जाता और ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठित होता है ॥ ५७ ॥

मातृतीर्थं च तत्रैव यत्र स्नातस्य भारत ।

प्रजा विवर्धते राजन्नतन्वीं श्रियमश्नुते ॥ ५८ ॥