02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 591–600

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 591–600

पृष्ठ 591

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 591 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भरतवंशी महाराज! वहीं मातृतीर्थ है, जिसमें स्नान करनेवाले पुरुषकी संतति बढती है और वह कभी क्षीण न होनेवाली सम्पत्तिका उपभोग करता है ॥

ततः सीतवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।

तीर्थं तत्र महाराज महदन्यत्र दुर्लभम् ॥ ५ ९ ॥

तदनन्तर नियमसे रहकर नियमित भोजन करते हुए सीतवनमें जाय । महाराज! वहाँ महान् तीर्थ है, जो अन्यत्र दुर्लभ है ॥ ५ ९ ॥

पुनाति गमनादेव दृष्टमेकं नराधिप ।

केशानभ्युक्ष्य वै तस्मिन् पूतो भवति भारत ॥ ६० ॥

नरेश्वर! वह तीर्थ एक बार जाने या दर्शन करनेसे ही पवित्र कर देता है । भारत! उसमें केशोंको धो लेने मात्रसे ही मनुष्य पवित्र हो जाता ॥ ६० ॥

तीर्थं तत्र महाराज श्वाविल्लोमापहं स्मृतम् ।

यत्र विप्रा नरव्याघ्र विद्वांसस्तीर्थतत्पराः ॥ ६१ ॥

प्रीतिं गच्छन्ति परमां स्नात्वा भरतसत्तम ।

श्वाविल्लोमापनयने तीर्थे भरतसत्तम ॥ ६२ ॥

प्राणायामैर्निर्हरन्ति स्वलोमानि द्विजोत्तमाः ।

पूतात्मानश्च राजेन्द्र प्रयान्ति परमां गतिम् ॥ ६३ ॥

महाराज! वहाँ श्वाविल्लोमापह नामक तीर्थ है । नरव्याघ्र! उसमें तीर्थपरायण हुए विद्वान् ब्राह्मण स्नान करके बड़े प्रसन्न होते हैं । भरतसत्तम! श्वाविल्लोमापनयनतीर्थमें प्राणायाम ( योगकी क्रिया ) करनेसे श्रेष्ठ द्विज अपने रोएँ झाड़ देते हैं तथा राजेन्द्र! वे शुद्धचित्त होकर परमगतिको प्राप्त होते हैं ॥ ६१–६३ ॥

दशाश्वमेधिकं चैव तस्मिंस्तीर्थे महीपते ।

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र गच्छेत परमां गतिम् ॥ ६४ ॥

भूपाल! वहीं दशाश्वमेधिकतीर्थ भी है । पुरुषसिंह! उसमें स्नान करके मनुष्य उत्तम गति प्राप्त करता है ॥ ६४ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र मानुषं लोकविश्रुतम् ।

यत्र कृष्णमृगा राजन् व्याधेन शरपीडिताः ॥ ६५ ॥

विगाह्य तस्मिन् सरसि मानुषत्वमुपागताः ।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः ॥ ६६ ॥

सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते । राजेन्द्र! तदनन्तर लोकविख्यात मानुषतीर्थमें जाय । राजन्! वहाँ व्याधके बाणोंसे पीडित हुए कृष्णमृग उस सरोवरमें गोते लगाकर मनुष्य शरीर पा गये थे, इसीलिये उसका नाम मानुषतीर्थ है । ब्रह्मचर्यपालन- पूर्वक एकाग्रचित्त हो उस तीर्थमें स्नान करनेवाला मानव सब पापोंसे मुक्त हो स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है ॥ ६५-६६३ ॥

पृष्ठ 592

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 592 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रे महीपते ॥ ६७ ॥

आपगा नाम विख्याता नदी सिद्धनिषेविता ।

श्यामाकं भोजने तत्र यः प्रयच्छति मानवः ॥ ६८ ॥

देवान् पितॄन् समुद्दिश्य तस्य धर्मफलं महत् ।

एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ॥ ६ ९ ॥

राजन्! मानुषतीर्थसे पूर्व एक कोसकी दूरीपर आपगा नामसे विख्यात एक नदी है, जो सिद्धपुरुषोंसे सेवित है । जो मनुष्य वहाँ देवताओं और पितरोंके उद्देश्यसे भोजन कराते समय श्यामाक ( साँवा ) नामक अन्न देता है, उसे महान् धर्मफलकी प्राप्ति होती है । वहाँ एक ब्राह्मणको भोजन करानेपर एक करोड़ ब्राह्मणोंको भोजन करानेका फल मिलता है ॥ ६७ —६ ९ ॥

तत्र स्नात्वार्चयित्वा च पितॄन् वै दैवतानि च ।

उषित्वा रजनीमेकामग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ७० ॥

वहाँ स्नान करके देवताओं और पितरोंके पूजनपूर्वक एक रात निवास करनेसे अग्निष्टोमयज्ञका फल मिलता है ॥ ७० ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् ।

ब्रह्मोदुम्बरमित्येव प्रकाशं भुवि भारत ॥ ७१ ॥

भरतवंशी राजेन्द्र! तदनन्तर ब्रह्माजीके उत्तम स्थानमें जाय, जो इस पृथ्वीपर ब्रह्मोदुम्बरतीर्थके नामसे प्रसिद्ध है ॥ ७१ ॥

तत्र सप्तर्षिकुण्डेषु स्नातस्य नरपुङ्गव ।

केदारे चैव राजेन्द्र कपिलस्य महात्मनः ॥ ७२ ॥

ब्रह्माणमधिगम्याथ शुचिः प्रयतमानसः ।

सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥ ७३ ॥

कपिलस्य च केदारं समासाद्य सुदुर्लभम् ।

अन्तर्धानमवाप्नोति तपसा दग्धकिल्बिषः ॥ ७४ ॥

वहाँ सप्तर्षिकुण्ड है । नरश्रेष्ठ महाराज! उन कुण्डोंमें तथा महात्मा कपिलके केदारतीर्थमें स्नान करनेसे पुरुषको महान् पुण्यकी प्राप्ति होती है । वह मनुष्य ब्रह्माजीके निकट जाकर उनका दर्शन करनेसे शुद्ध, पवित्रचित्त एवं सब पापोंसे रहित होकर ब्रह्मलोकमें जाता है । कपिलका केदार भी अत्यन्त दुर्लभ है । वहाँ जानेसे तपस्याद्वारा सब पाप नष्ट हो जानेके कारण मनुष्यको अन्तर्धानविद्याकी प्राप्ति हो जाती है ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र सरकं लोकविश्रुतम् ।

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामभिगम्य वृषध्वजम् ॥ ७५ ॥

लभेत सर्वकामान् हि स्वर्गलोकं च गच्छति ।

पृष्ठ 593

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 593 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजेन्द्र! तदनन्तर लोकविख्यात सरकतीर्थमें जाय । वहाँ कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको भगवान् शंकरका दर्शन करनेसे मनुष्य सब कामनाओंको प्राप्त कर लेता और स्वर्गलोकमें जाता है ॥ ७५ ॥

तिस्रः कोट्यस्तु तीर्थानां सरके कुरुनन्दन ॥ ७६ ॥

कुरुनन्दन! सरकमें तीन करोड़ तीर्थ हैं ॥ ७६ ॥

रुद्रकोट्यां तथा कूपे ह्रदेषु च महीपते ।

इलास्पदं च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम ॥ ७७ ॥

तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितृनथ ।

न दुर्गतिमवाप्नोति वाजपेयं च विन्दति ॥ ७८ ॥

राजन्! ये सब तीर्थ रुद्रकोटिमें, कूपमें और कुण्डोंमें हैं। भरतशिरोमणे! वहीं इलास्पदतीर्थ है, जिसमें स्नान और देवता -पितरोंका पूजन करनेसे मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता और वाजपेययज्ञका फल पाता है ॥ ७७-७८ ॥

किंदाने च नरः स्नात्वा किंजप्ये च महीपते ।

अप्रमेयमवाप्नोति दानं जप्यं च भारत ॥ ७ ९ ॥

महीपते! वहाँ किंदान और किंजप्य नामक तीर्थ भी हैं । भारत! उनमें स्नान करनेसे मनुष्य दान और जपका असीम फल पाता है ॥ ७ ९ ॥

कलश्यां वार्युपस्पृश्य श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ८० ॥

कलशीतीर्थमें जलका आचमन करके श्रद्धालु और जितेन्द्रिय मानव अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता है ॥

सरकस्य तु पूर्वेण नारदस्य महात्मनः ।

तीर्थं कुरुकुलश्रेष्ठ अम्बाजन्मेति विश्रुतम् ॥ ८१ ॥

कुरुकुलश्रेष्ठ! सरकतीर्थके पूर्वमें महात्मा नारदका तीर्थ है, जो अम्बाजन्मके नामसे विख्यात है ॥ ८१ ॥

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा प्राणानुत्सृज्य भारत ।

नारदेनाभ्यनुज्ञातो लोकान् प्राप्नोत्यनुत्तमान् ॥ ८२ ॥

भारत! उस तीर्थमें स्नान करके मनुष्य प्राणत्यागके पश्चात् नारदजीकी आज्ञाके अनुसार परम उत्तम लोकोंमें जाता है ॥ ८२ ॥

शुक्लपक्षे दशम्यां च पुण्डरीकं समाविशेत् ।

तत्र स्नात्वा नरो राजन् पुण्डरीकफलं लभेत् ॥ ८३ ॥

शुक्लपक्षकी दशमी तिथिको पुण्डरीकतीर्थमें प्रवेश करे। राजन्! वहाँ स्नान करनेसे मनुष्यको पुण्डरीकयागका फल प्राप्त होता है ॥ ८३ ॥

ततस्त्रिविष्टपं गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।

पृष्ठ 594

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 594 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रणाशिनी ॥। ८४ ॥ तदनन्तर तीनों लोकोंमें विख्यात त्रिविष्टपतीर्थमें जाय । वहाँ वैतरणी नामक पुण्यमयी पापनाशिनी नदी है ॥

तत्र स्नात्वार्चयित्वा च शूलपाणिं वृषध्वजम् ।

सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम् ॥ ८५ ॥

उसमें स्नान करके शूलपाणि भगवान् शंकरकी पूजा करनेसे मनुष्य सब पापोंसे शुद्धचित्त हो परम गतिको प्राप्त होता है ॥ ८५ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र फलकीवनमुत्तमम् ।

तत्र देवाः सदा राजन् फलकीवनमाश्रिताः ॥ ८६ ॥

तपश्चरन्ति विपुलं बहु वर्षसहस्रकम् ।

दृषद्वत्यां नरः स्नात्वा तर्पयित्वा च देवताः ॥ ८७ ॥

अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं विन्दति भारत ।

तीर्थे च सर्वदेवानां स्नात्वा भरतसत्तम ॥ ८८ ॥

गोसहस्रस्य राजेन्द्र फलं विन्दति मानवः ।

पाणिखाते नरः स्नात्वा तर्पयित्वा च देवताः ॥ ८ ९ ॥

अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं विन्दति भारत ।

राजसूयमवाप्नोति ऋषिलोकं च विन्दति ॥ ९ ० ॥

राजेन्द्र! वहाँसे फलकीवन नामक उत्तम तीर्थकी यात्रा करे । राजन्! देवतालोग फलकीवनमें सदा निवास करते हैं और अनेक सहस्र वर्षोंतक वहाँ भारी तपस्यामें लगे रहते हैं । भारत! दृषद्वतीमें स्नान करके देवता- पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य अग्निष्टोम और अतिरात्र यज्ञोंका फल पाता है । भरतसत्तम राजेन्द्र! सर्वदेवतीर्थमें स्नान करनेसे मानव सहस्र गोदानका फल पाता है । भारत! पाणिखाततीर्थमें स्नान करके देवता- पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य अग्निष्टोम और अतिरात्रयज्ञोंसे मिलनेवाले फलको प्राप्त कर लेता है; साथ ही वह राजसूययज्ञका फल पाता एवं ऋषिलोकमें जाता है ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र मिश्रकं तीर्थमुत्तमम् ।

तत्र तीर्थानि राजेन्द्र मिश्रितानि महात्मना ॥ ९ १ ॥

व्यासेन नृपशार्दूल द्विजार्थमिति नः श्रुतम् ।

सर्वतीर्थेषु स स्नाति मिश्रके स्नाति यो नरः ॥ ९ २ ॥

राजेन्द्र! तत्पश्चात् परम उत्तम मिश्रकतीर्थमें जाय । महाराज! वहाँ महात्मा व्यासने द्विजोंके लिये सभी तीर्थोंका सम्मिश्रण किया है; यह बात मेरे सुननेमें आयी है । जो मनुष्य मिश्रकतीर्थमें स्नान करता है, उसका वह स्नान सभी तीर्थोंमें स्नान करनेके समान है ॥ ९ १ - ९ २ ॥ ततो व्यासवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।

पृष्ठ 595

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 595 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मनोजवे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ९ ३ ॥ तत्पश्चात् नियमपूर्वक रहते हुए मिताहारी होकर व्यासवनकी यात्रा करे । वहाँ मनोजवतीर्थमें स्नान करके मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है ॥ ९ ३ ॥

गत्वा मधुवटीं चैव देव्यास्तीर्थे नरः शुचिः ।

तत्र स्नात्वार्चयित्वा च पितॄन् देवांश्च पूरुषः ॥ ९ ४ ॥

स देव्या समनुज्ञातो गोसहस्रफलं लभेत् । मधुवटीमें जाकर देवीतीर्थमें स्नान करके पवित्र हुआ मानव वहाँ देवता- पितरोंकी पूजा करके देवीकी आज्ञाके अनुसार सहस्र गोदानका फल पाता है ॥ ९ ४३ ॥ कौशिक्याः संगमे यस्तु दृषद्वत्याश्च भारत ॥ ९ ५ ॥ स्नाति वै नियताहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते । भारत! कौशिकी और दृषद्वतीके संगममें जो स्नान करता है तथा नियमपालनपूर्वक संयमित भोजन करता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ ९ ५३ ॥ ततो व्यासस्थली नाम यत्र व्यासेन धीमता ॥ ९ ६ ॥

पुत्रशोकाभितप्तेन देहत्यागे कृता मतिः ।

ततो देवैस्तु राजेन्द्र पुनरुत्थापितस्तदा ॥ ९ ७ ॥

अभिगत्वा स्थलीं तस्य गोसहस्रफलं लभेत् । तत्पश्चात् व्यासस्थलीमें जाय, जहाँ परम बुद्धिमान् व्यासने पुत्रशोकसे संतप्त हो शरीर त्याग देनेका विचार किया था । राजेन्द्र! उस समय उन्हें देवताओंने पुनः उठाया था । उस स्थलमें जानेसे सहस्र गोदानका फल मिलता है ॥ ९ ६-९ ७ ॥ किंदत्तं कूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाय च ॥ ९ ८ ॥

गच्छेत परमां सिद्धिमृणैर्मुक्तः कुरूद्वह ।

वेदीतीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ९९ ॥

किंदत्त नामक कूपके समीप जाकर एक प्रस्थ अर्थात् सोलह मुट्ठी तिल दान करे । कुरुश्रेष्ठ! ऐसा करनेसे मनुष्य तीनों ऋणोंसे मुक्त हो परम सिद्धिको प्राप्त होता है । वेदीतीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है ॥ ९८- ९९ ॥

अहश्च सुदिनं चैव द्वे तीर्थे लोकविश्रुते ।

तयोः स्नात्वा नरव्याघ्र सूर्यलोकमवाप्नुयात् ॥ १०० ॥

अहन् और सुदिन — ये दो लोकविख्यात तीर्थ हैं। नरश्रेष्ठ! उन दोनोंमें स्नान करके मनुष्य सूर्यलोकमें जाता है ॥ १०० ॥

मृगधूमं ततो गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।

तत्राभिषेकं कुर्वीत गङ्गायां नृपसत्तम ॥ १०१ ॥

नृपश्रेष्ठ! तदनन्तर तीनों लोकोंमें विख्यात मृगधूम - तीर्थमें जाय और वहाँ गंगाजीमें स्नान करे ॥ १०१ ॥

पृष्ठ 596

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 596 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अर्चयित्वा महादेवमश्वमेधफलं लभेत् ।

देव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ १०२ ॥

वहाँ महादेवजीकी पूजा करके मनुष्य अश्वमेध यज्ञका फल पाता है । देवीतीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्यको सहस्र गोदानका फल मिलता है ॥ १०२ ॥

ततो वामनकं गच्छेत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।

तत्र विष्णुपदे स्नात्वा अर्चयित्वा च वामनम् ॥ १०३ ॥

सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं स गच्छति ।

कुलम्पुने नरः स्नात्वा पुनाति स्वकुलं ततः ॥ १०४ ॥

तत्पश्चात् त्रिलोकविख्यात वामनतीर्थमें जाय । वहाँ विष्णुपदमें स्नान और वामनदेवताका पूजन करनेसे मनुष्य सब पापोंसे शुद्ध हो भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है । कुलम्पुनतीर्थमें स्नान करके मानव अपने कुलको पवित्र कर देता है ॥ १०३-१०४ ॥

पवनस्य ह्रदे स्नात्वा मरुतां तीर्थमुत्तमम् ।

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र विष्णुलोके महीयते ॥ १०५ ॥

नरव्याघ्र! तदनन्तर पवनहृदमें स्नान करे । वह मरुद्गणोंका उत्तम तीर्थ है । वहाँ स्नान करनेसे मानव विष्णुलोकमें प्रतिष्ठित होता है ॥ १०५ ॥

अमराणां हृदे स्नात्वा समभ्यर्च्यामराधिपम् ।

अमराणां प्रभावेण स्वर्गलोके महीयते ॥ १०६ ॥

अमरह्रदमें स्नान करके अमरेश्वर इन्द्रका पूजन करे । ऐसा करके मनुष्य अमरोंके प्रभावसे स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है ॥ १०६ ॥

शालिहोत्रस्य तीर्थे च शालिसूर्ये यथाविधि ।

स्नात्वा नरवरश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत् ॥ १०७ ॥

नरश्रेष्ठ! शालिहोत्रके शालिसूर्य नामक तीर्थमें विधिपूर्वक स्नान करके मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है ॥ १०७ ॥

श्रीकुञ्जं च सरस्वत्यास्तीर्थं भरतसत्तम ।

तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ १०८ ॥

भरतसत्तम नरश्रेष्ठ! श्रीकुंज नामक सरस्वतीतीर्थमें स्नान करनेसे मानव अग्निष्टोमयज्ञका फल प्राप्त कर लेता है ॥ १०८ ॥

ततो नैमिषकुञ्जं च समासाद्य कुरूद्वह ।

ऋषयः किल राजेन्द्र नैमिषेयास्तपस्विनः ॥ १० ९ ॥

तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्रं गताः पुरा ।

ततः कुञ्जः सरस्वत्याः कृतो भरतसत्तम ॥ ११० ॥

कुरुश्रेष्ठ! तत्पश्चात् नैमिषकुञ्जकी यात्रा करे । राजेन्द्र! कहते हैं, नैमिषारण्यके निवासी तपस्वी ऋषि पहले कभी तीर्थयात्राके प्रसंगसे कुरुक्षेत्रमें गये थे । भरतश्रेष्ठ! उसी समय

पृष्ठ 597

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 597 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उन्होंने सरस्वतीकुंजका निर्माण किया था ( वही नैमिषकुंज कहलाता है ) ॥ १० ९ -११० ॥

ऋषीणामवकाशः स्याद् यथा तुष्टिकरो महान् ।

तस्मिन् कुञ्जे नरः स्नात्वा अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ १११ ॥

वह ऋषियोंका स्थान है, जो उनके लिये महान् संतोषजनक है । उस कुंजमें स्नान करके मनुष्य अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता है ॥ १११ ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ कन्यातीर्थमनुत्तमम् ।

कन्यातीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ११२ ॥

धर्मज्ञ! तदनन्तर परम उत्तम कन्यातीर्थकी यात्रा करे । कन्यातीर्थमें स्नान करनेसे मानव सहस्र गोदानका फल पाता है ॥ ११२ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणस्तीर्थमुत्तमम् ।

तत्र वर्णावरः स्नात्वा ब्राह्मण्यं लभते नरः ॥ ११३ ॥

ब्राह्मणश्च विशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम् । राजेन्द्र! तदनन्तर परम उत्तम ब्रह्मतीर्थमें जाय । वहाँ स्नान करनेसे ब्राह्मणेतर वर्णका मनुष्य भी ब्राह्मणत्व लाभ करता है । ब्राह्मण होनेपर शुद्धचित्त हो वह परम गतिको प्राप्त कर लेता है ॥ ११३ ॥

ततो गच्छेन्नरश्रेष्ठ सोमतीर्थमनुत्तमम् ॥ ११४ ॥

तत्र स्नात्वा नरो राजन् सोमलोकमवाप्नुयात् । नरश्रेष्ठ! तत्पश्चात् उत्तम सोमतीर्थकी यात्रा करे। राजन्! वहाँ स्नान करनेसे मानव सोमलोकको जाता है ॥ ११४३ ॥

सप्तसारस्वतं तीर्थं ततो गच्छेन्नराधिप ॥ ११५ ॥

यत्र मङ्कणकः सिद्धो महर्षिर्लोकविश्रुतः ।

पुरा मङ्कणको राजन् कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् ॥ ११६ ॥

क्षतः किल करे राजंस्तस्य शाकरसोऽस्रवत् ।

स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान् ॥ ११७ ॥

नरेश्वर! इसके बाद सप्तसारस्वत नामक तीर्थकी यात्रा करे, जहाँ लोकविख्यात महर्षि मंकणकको सिद्धि प्राप्त हुई थी । राजन्! हमारे सुननेमें आया है कि पहले कभी महर्षि मंकणकके हाथमें कुशका अग्रभाग गड़ गया, जिससे उनके हाथमें घाव हो गया । महाराज! उस समय उस हाथसे शाकका रस चूने लगा । शाकका रस चूता देख महर्षि हर्षावेशसे मतवाले हो नृत्य करने लगे ॥ ११५–११७ ॥

ततस्तस्मिन् प्रनृत्ते तु स्थावरं जंगमं च यत् ।

प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम् ॥ ११८ ॥

वीर! उनके नृत्य करते समय उनके तेजसे मोहित हो सारा चराचर जगत् नृत्य करने लगा ॥ ११८ ॥

पृष्ठ 598

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 598 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्रह्मादिभिः सुरे राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः ।

विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरथ नराधिप ॥ ११ ९ ॥

राजन्! नरेश्वर! उस समय ब्रह्मा आदि देवता तथा तपोधन महर्षिगण– सबने मंकणक मुनिके विषयमें महादेवजीसे निवेदन किया- ॥ ११ ९ ॥ नायं नृत्येद् यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि ।

तं प्रनृत्तं समासाद्य हर्षाविष्टेन चेतसा ।

सुराणां हितकामार्थमृषिं देवोऽभ्यभाषत ॥ १२० ॥

‘ देव! आप कोई ऐसा उपाय करें, जिससे इनका यह नृत्य बंद हो जाय । ' महादेवजी देवताओंके हितकी इच्छासे हर्षावेशसे नाचते हुए मुनिके पास गये और इस प्रकार बोले ॥ १२० ॥

भो भो महर्षे धर्मज्ञ किमर्थं नृत्यते भवान् ।

हर्षस्थानं किमर्थं वा तवाद्य मुनिपुङ्गव ॥ १२१ ॥

' धर्मज्ञ महर्षे! मुनिप्रवर! आप किसलिये नृत्य कर रहे हैं? आज आपके इस हर्षातिरेकका क्या कारण है? ' ॥ ऋषिरुवाच

तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम ।

किं न पश्यसि मे ब्रह्मन् कराच्छाकरसं स्रुतम् ॥ १२२ ॥

यं दृष्ट्वा सम्प्रनृत्तोऽहं हर्षेण महतान्वितः । ऋषिने कहा— द्विजश्रेष्ठ! ब्रह्मन्! मैं धर्मके मार्गपर स्थिर रहनेवाला तपस्वी हूँ । मेरे हाथसे यह शाकका रस चू रहा है । क्या आप इसे नहीं देखते? इसीको देखकर मैं महान् हर्षसे नाच रहा हूँ ॥ १२२ ॥

तं प्रहस्याब्रवीद् देव ऋषिं रागेण मोहितम् ॥ १२३ ॥

महर्षि रागसे मोहित हो रहे थे । महादेवजीने उनकी बात सुनकर हँसते हुए कहीं - ॥ १२३ ॥

अहं तु विस्मयं विप्र न गच्छामीति पश्य माम् ।

एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठ महादेवेन धीमता ॥ १२४ ॥

अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वावङ्गुष्ठस्ताडितोऽनघ ।

ततो भस्म क्षताद् राजन् निर्गतं हिमसंनिभम् ॥ १२५ ॥

' विप्रवर! मुझे तो यह देखकर कोई आश्चर्य नहीं हो रहा है । मेरी ओर देखिये । ' नरश्रेष्ठ! निष्पाप राजेन्द्र! ऐसा कहकर परम बुद्धिमान् महादेवजीने अंगुलीके अग्रभागसे अपने अँगूठेको ठोंका । राजन्! उनके चोट करनेपर उस अँगूठेसे बर्फके समान सफेद भस्म गिरने लगा ॥ १२४-१२५ ॥

पृष्ठ 599

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 599 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तद् दृष्ट्वा व्रीडितो राजन् स मुनिः पादयोर्गतः ।

नान्यद् देवात् परं मेने रुद्रात् परतरं महत् ॥ १२६ ॥

महाराज! यह अद्भुत बात देखकर मुनि लज्जित हो महादेवजीके चरणोंमें पड़ गये और उन्होंने दूसरे किसी देवताको महादेवजीसे बढ़कर नहीं माननेका निश्चय किया ॥ १२६ ॥

सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक् ।

त्वया सर्वमिदं सृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १२७ ॥

वे बोले — ‘ भगवन्! देवता और असुरोंसहित सम्पूर्ण जगत्के आश्रय आप ही हैं । त्रिशूलधारी महेश्वर! आपने ही चराचर जीवोंसहित सम्पूर्ण त्रिलोकीको उत्पन्न किया है ॥ १२७ ॥

त्वमेव सर्वान् ग्रससि पुनरेव युगक्षये ।

देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया ॥ १२८ ॥

‘ फिर प्रलयकाल आनेपर आप ही सब जीवोंको अपना ग्रास बना लेते हैं । देवता भी आपके स्वरूपको नहीं जान सकते, फिर मेरी तो बात ही क्या? ॥ १२८ ॥

त्वयि सर्वे प्रदृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोऽनघ ।

सर्वस्त्वमसि लोकानां कर्ता कारयिता च ह ॥ १२ ९ ॥

पृष्ठ 600

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 600 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भगवान् शंकरका मंकणक मुनिको नृत्य करनेसे रोकना