02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 611–620

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 611–620

पृष्ठ 611

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 611 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुरशीतितमोऽध्यायः नाना प्रकारके तीर्थोंकी महिमा पुलस्त्यउवाच

ततो गच्छेन्महाराज धर्मतीर्थमनुत्तमम् ।

यत्र धर्मो महाभागस्तप्तवानुत्तमं तपः ॥ १ ॥

पुलस्त्यजी कहते हैं - महाराज! तदनन्तर परम उत्तम धर्मतीर्थकी यात्रा करे, जहाँ महाभाग धर्मने उत्तम तपस्या की थी ॥ १ ॥

तेन तीर्थं कृतं पुण्यं स्वेन नाम्ना च विश्रुतम् ।

तत्र स्नात्वा नरो राजन् धर्मशीलः समाहितः ॥ २ ॥

आसप्तमं कुलं चैव पुनीते नात्र संशयः । राजन्! उन्होंने ही अपने नामसे विख्यात पुण्य तीर्थकी स्थापना की है । वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य धर्मशील एवं एकाग्रचित्त होता है और अपने कुलकी सातवीं पीढ़ीतकके लोगोंको पवित्र कर देता है; इसमें संशय नहीं है ॥ २३ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र ज्ञानपावनमुत्तमम् ॥३ ॥

अग्निष्टोममवाप्नोति मुनिलोकं च गच्छति । राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम ज्ञानपावन तीर्थमें जाय । वहाँ जानेसे मनुष्य अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता और मुनिलोकमें जाता है ॥ ३३ ॥

सौगन्धिकवनं राजंस्ततो गच्छेत मानवः ॥ ४ ॥

राजन्! तत्पश्चात् मानव सौगन्धिक वनमें जाय ॥ ४ ॥

तत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।

सिद्धचारणगन्धर्वाः किंनराश्च महोरगाः ॥ ५ ॥

वहाँ ब्रह्मा आदि देवता, तपोधन ऋषि, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, किन्नर और बड़े -बड़े नाग निवास करते हैं ॥

तद् वनं प्रविशन्नेव सर्वपापैः प्रमुच्यते ।

ततश्चापि सरिच्छ्रेष्ठा नदीनामुत्तमा नदी ॥ ६ ॥

प्लक्षाद्देवी स्रुता राजन् महापुण्या सरस्वती ।

तत्राभिषेकं कुर्वीत वल्मीकान्निःसृते जले ॥ ७ ॥

उस वनमें प्रवेश करते ही मानव सब पापोंसे मुक्त हो जाता है । उससे आगे सरिताओंमें श्रेष्ठ और नदियोंमें उत्तम नदी परम पुण्यमयी सरस्वतीदेवीका उद्गम स्थान है, जहाँ वे प्लक्ष ( पकड़ी ) नामक वृक्षकी जड़से टपक रही हैं । राजन्! वहाँ बाँबीसे निकले हुए जलमें स्नान करना चाहिये ॥ ६-७ ॥

पृष्ठ 612

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 612 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अर्चयित्वा पितॄन् देवानश्वमेधफलं लभेत् ।

ईशानाध्युषितं नाम तत्र तीर्थं सुदुर्लभम् ॥ ८ ॥

वहाँ देवताओं तथा पितरोंकी पूजा करनेसे मनुष्यको अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है ।

वहीं ईशानाध्युषित नामक परम दुर्लभ तीर्थ है ॥ ८ ॥

षट्सु शम्यानिपातेषु वल्मीकादिति निश्चयः ।

कपिलानां सहस्रं च वाजिमेधं च विन्दति ॥ ९ ॥

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र दृष्टमेतत् पुरातनैः । जहाँ बाँबीका जल है, वहाँसे इसकी दूरी छः शम्यानिपात* है । यह निश्चित माप बताया गया है । नरश्रेष्ठ! उस तीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्यको सहस्र कपिलादान और अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है; इसे प्राचीन ऋषियोंने प्रत्यक्ष अनुभव किया है ॥ ९ ३ ॥ सुगन्धां शतकुम्भां च पञ्चयज्ञां च भारत । १० ॥ अभिगम्य नरश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते । भारत! पुरुषरत्न! सुगन्धा, शतकुम्भा तथा पंचयज्ञा तीर्थमें जाकर मानव स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है ॥ १०३ ॥

त्रिशूलखातं तत्रैव तीर्थमासाद्य भारत ॥ ११ ॥

तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ।

गाणपत्यं च लभते देहं त्यक्त्वा न संशयः ॥ १२ ॥

भरतकुलतिलक! वहीं त्रिशूलखात नामक तीर्थ है; वहाँ जाकर स्नान करे और देवताओं तथा पितरोंकी पूजामें लग जाय । ऐसा करनेवाला मनुष्य देहत्यागके अनन्तर गणपति- पद प्राप्त कर लेता है, इसमें संशय नहीं है ॥ ११-१२ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र देव्याः स्थानं सुदुर्लभम् ।

शाकम्भरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ १३ ॥

राजेन्द्र! वहाँसे परमदुर्लभ देवीस्थानकी यात्रा करे, वह देवी तीनों लोकोंमें शाकम्भरीके नामसे विख्यात है ॥ १३ ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं हि शाकेन किल सुव्रता ।

आहारं सा कृतवती मासि मासि नराधिप ॥ १४ ॥

ऋषयोऽभ्यागतास्तत्र देव्या भक्त्या तपोधनाः ।

आतिथ्यं च कृतं तेषां शाकेन किल भारत ॥ १५ ॥

नरेश्वर! कहते हैं उत्तम व्रतका पालन करनेवाली उस देवीने एक हजार दिव्य वर्षोंतक एक-एक महीनेपर केवल शाकका आहार किया था । देवीकी भक्तिसे प्रभावित होकर बहुत - से तपोधन महर्षि वहाँ आये । भारत! उस देवीने उन महर्षियोंका आतिथ्य- सत्कार भी शाकके ही द्वारा किया ॥ १४-१५ ॥

पृष्ठ 613

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 613 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततः शाकम्भरीत्येव नाम तस्याः प्रतिष्ठितम् ।

शाकम्भरीं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥ १६ ॥

त्रिरात्रमुषितः शाकं भक्षयित्वा नरः शुचिः ।

शाकाहारस्य यत् किंचिद् वर्षेर्द्वादशभिः कृतम् ॥ १७ ॥

तत् फलं तस्य भवति देव्याश्छन्देन भारत । भारत! तबसे उस देवीका ' शाकम्भरी' ही नाम प्रसिद्ध हो गया । शाकम्भरीके समीप जाकर मनुष्य ब्रह्मचर्य पालनपूर्वक एकाग्रचित्त और पवित्र हो वहाँ तीन राततक शाक खाकर रहे तो बारह वर्षोंतक शाकाहारी मनुष्यको जो पुण्य प्राप्त होता है, वह उसे देवीकी इच्छासे ( तीन ही दिनोंमें ) मिल जाता है ॥ १६-१७ ॥ ततो गच्छेत् सुवर्णाख्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ १८ ॥

तत्र विष्णुः प्रसादार्थं रुद्रमाराधयत् पुरा ।

वरांश्च सुबहँल्लेभे दैवतेषु सुदुर्लभान् ॥ १ ९ ॥

तदनन्तर त्रिभुवनविख्यात सुवर्णतीर्थकी यात्रा करे । वहाँ पूर्वकालमें भगवान् विष्णुने रुद्रदेवकी प्रसन्नताके लिये उनकी आराधना की और उनसे अनेक देवदुर्लभ उत्तम वर प्राप्त किये ॥ १८-१९ ॥

उक्तश्च त्रिपुरघ्नेन परितुष्टेन भारत ।

अपि च त्वं प्रियतरो लोके कृष्ण भविष्यसि ॥ २० ॥

त्वन्मुखं च जगत् सर्वं भविष्यति न संशयः ।

तत्राभिगम्य राजेन्द्र पूजयित्वा वृषध्वजम् ॥ २१ ॥

अश्वमेधमवाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति ।

धूमावतीं ततो गच्छेत् त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ २२ ॥

मनसा प्रार्थितान् कामाँल्लभते नात्र संशयः । भारत! उस समय संतुष्टचित्त त्रिपुरारि शिवने श्रीविष्णुसे कहा- ' श्रीकृष्ण! तुम मुझे लोकमें अत्यन्त प्रिय होओगे । संसारमें सर्वत्र तुम्हारी ही प्रधानता होगी, इसमें संशय नहीं है । ' राजेन्द्र! उस तीर्थमें जाकर भगवान् शंकरकी पूजा करनेसे मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और गणपतिपद प्राप्त कर लेता है । वहाँसे मनुष्य धूमावतीतीर्थको जार और तीन रात उपवास करे । इससे वह निःसंदेह मनोवाञ्छित कामनाओंको प्राप्त कर लेता है ॥ २०– २२ ॥ देव्यास्तु दक्षिणार्धेन रथावर्तो नराधिप ॥ २३ ॥

तत्रारोहेत धर्मज्ञ श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।

महादेवप्रसादाद्धि गच्छेत परमां गतिम् ॥ २४ ॥

नरेश्वर! देवीसे दक्षिणार्ध भागमें रथावर्त नामक तीर्थ है । धर्मज्ञ! जो श्रद्धालु एवं जितेन्द्रिय पुरुष उस तीर्थकी यात्रा करता है, वह महादेवजीके प्रसादसे परम गति प्राप्त कर

पृष्ठ 614

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 614 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

लेता है ॥ २३-२४ ॥

प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ ।

धारां नाम महाप्राज्ञः सर्वपापप्रमोचनीम् ॥ २५ ॥

भरतश्रेष्ठ! तदनन्तर महाप्राज्ञ पुरुष उस तीर्थकी परिक्रमा करके धाराकी यात्रा करे, जो सब पापोंसे छुड़ानेवाली है ॥ २५ ॥

तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र न शोचति नराधिप ।

नरव्याघ्र! नराधिप! वहाँ स्नान करके मनुष्य कभी शोकमें नहीं पड़ता ॥ २५३ ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ नमस्कृत्य महागिरिम् ॥ २६ ॥

स्वर्गद्वारेण यत् तुल्यं गङ्गाद्वारं न संशयः ।

तत्राभिषेकं कुर्वीत कोटितीर्थे समाहितः ॥ २७ ॥

धर्मज्ञ! वहाँसे महापर्वत हिमालयको नमस्कार करके गंगाद्वार ( हरिद्वार ) -की यात्रा करे, जो स्वर्गद्वारके समान है; इसमें संशय नहीं है । वहाँ एकाग्रचित्त हो कोटितीर्थमें स्नान करे ॥ २६-२७ ॥

पुण्डरीकमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।

उष्यैकां रजनीं तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥ २८ ॥

ऐसा करनेवाला मनुष्य पुण्डरीकयज्ञका फल पाता और अपने कुलका उद्धार कर देता है । वहाँ एक रात निवास करनेसे सहस्र गोदानका फल मिलता है ॥ २८ ॥

सप्तगङ्गे त्रिगङ्गे च शक्रावर्ते च तर्पयन् ।

देवान् पितॄंश्च विधिवत् पुण्ये लोके महीयते ॥ २ ९ ॥

सप्तगंग, त्रिगंग और शक्रावर्ततीर्थमें विधिपूर्वक देवताओं तथा पितरोंका तर्पण करनेवाला मनुष्य पुण्य- लोकमें प्रतिष्ठित होता है ॥ २ ९ ॥

ततः कनखले स्नात्वा त्रिरात्रोपोषितो नरः ।

अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३० ॥

तदनन्तर कनखलमें स्नान करके तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और स्वर्ग- लोकमें जाता है ॥ ३० ॥

कपिलावटं ततो गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप ।

उपोष्य रजनीं तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३१ ॥

नरेश्वर! उसके बाद तीर्थसेवी मनुष्य कपिलावट- तीर्थमें जाय । वहाँ रातभर उपवास करनेसे उसे सहस्र गोदानका फल मिलता है ॥ ३१ ॥

नागराजस्य राजेन्द्र कपिलस्य महात्मनः ।

तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ ३२ ॥

राजेन्द्र! कुरुश्रेष्ठ! वहीं नागराज महात्मा कपिलका तीर्थ है, जो सम्पूर्ण लोकोंमें विख्यात है ॥ ३२ ॥

पृष्ठ 615

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 615 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तत्राभिषेकं कुर्वीत नागतीर्थे नराधिप कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः ॥ ३३ ॥

महाराज! वहाँ नागतीर्थमें स्नान करना चाहिये । इससे मनुष्यको सहस्र कपिलादानका फल प्राप्त होता है ॥ ३३ ॥

ततो ललितकं गच्छेच्छान्तनोस्तीर्थमुत्तमम् ।

तत्र स्नात्वा नरो राजन् न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ३४ ॥

तत्पश्चात् शान्तनुके उत्तम तीर्थ ललितकमें जाय। राजन्! वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता ॥ ३४ ॥

गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्नाति यः संगमे नरः ।

दशाश्वमेधानाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३५ ॥

जो मनुष्य गंगा-यमुनाके बीच संगम (प्रयाग) -में स्नान करता है, उसे दस अश्वमेधयज्ञोंका फल मिलता है और वह अपने कुलका उद्धार कर देता है ॥ ३५ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र सुगन्धां लोकविश्रुताम् ।

सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते ॥ ३६ ॥

राजेन्द्र! तदनन्तर लोकविख्यात सुगन्धातीर्थकी यात्रा करे। इससे सब पापोंसे विशुद्धचित्त हुआ मानव ब्रह्मलोकमें पूजित होता है ॥ ३६ ॥

रुद्रावर्तं ततो गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप ।

तत्र स्नात्वा नरो राजन् स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३७ ॥

नरेश्वर! तदनन्तर तीर्थसेवी पुरुष रुद्रावर्ततीर्थमें जाय । राजन्! वहाँ स्नान करके मनुष्य स्वर्गलोकमें जाता है ॥ ३७ ॥

गङ्गायाश्च नरश्रेष्ठ सरस्वत्याश्च संगमे ।

स्नात्वाश्वमेधं प्राप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३८ ॥

नरश्रेष्ठ! गंगा और सरस्वतीके संगममें स्नान करनेसे मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और स्वर्ग - लोकमें जाता है ॥ ३८ ॥

भद्रकर्णेश्वरं गत्वा देवमर्च्य यथाविधि ।

न दुर्गतिमवाप्नोति नाकपृष्ठे च पूज्यते ॥ ३ ९ ॥

भगवान् भद्रकर्णेश्वरके समीप जाकर विधिपूर्वक उनकी पूजा करनेवाला पुरुष कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता और स्वर्गलोकमें पूजित होता है ॥ ३ ९ ॥

ततः कुब्जाम्रकं गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप ।

गोसहस्रमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ४० ॥

नरेन्द्र! तत्पश्चात् तीर्थसेवी मानव कुब्जाम्रक - तीर्थमें जाय । वहाँ उसे सहस्र गोदानका फल मिलता है और अन्तमें वह स्वर्गलोकको जाता है ॥ ४० ॥

अरुन्धतीवटं गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप ।

पृष्ठ 616

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 616 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सामुद्रकमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥ ४१ ॥

अश्वमेधमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः ।

गोसहस्रफलं विद्यात् कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ४२ ॥

नरपते! तत्पश्चात् तीर्थसेवी अरुन्धतीवटके समीप जाय और सामुद्रकतीर्थमें स्नान करके ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो तीन रात उपवास करे । इससे मनुष्य अश्वमेधयज्ञ और सहस्र गोदानका फल पाता तथा अपने कुलका उद्धार कर देता है ॥ ४१-४२ ॥

ब्रह्मावर्तं ततो गच्छेद् ब्रह्मचारी समाहितः ।

अश्वमेधमवाप्नोति सोमलोकं च गच्छति ॥ ४३ ॥

तदनन्तर ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक चित्तको एकाग्र करके ब्रह्मावर्ततीर्थमें जाय । इससे वह अश्वमेधयज्ञका फल पाता और सोमलोकको जाता है ॥ ४३ ॥

यमुनाप्रभवं गत्वा समुपस्पृश्य यामुनम् ।

अश्वमेधफलं लब्ध्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ ४४ ॥

यमुनाप्रभव नामक तीर्थमें जाकर यमुनाजलमें स्नान करके अश्वमेधयज्ञका फल पाकर मनुष्य स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है ॥ ४४ ॥

दर्वीसंक्रमणं प्राप्य तीर्थं त्रैलोक्यपूजितम् ।

अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ४५ ॥

दर्वीसंक्रमण नामक त्रिभुवनपूजित तीर्थमें जानेसे तीर्थयात्री अश्वमेधयज्ञका फल पाता और स्वर्गलोकमें जाता है ॥ ४५ ॥

सिन्धोश्च प्रभवं गत्वा सिद्धगन्धर्वसेवितम् ।

तत्रोष्य रजनीः पञ्च विन्देद् बहुसुवर्णकम् ॥ ४६ ॥

सिंधुके उद्गमस्थानमें जो सिद्ध- गन्धर्वोद्वारा सेवित है, जाकर पाँच रात उपवास करनेसे प्रचुर सुवर्णराशिकी प्राप्ति होती है ॥ ४६ ॥

अथ वेदीं समासाद्य नरः परमदुर्गमाम् ।

अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ४७ ॥

तदनन्तर मनुष्य परम दुर्गम वेदीतीर्थमें जाकर अश्वमेधयज्ञका फल पाता और स्वर्गलोकमें जाता है ॥ ४७ ॥

ऋषिकुल्यां समासाद्य वासिष्ठं चैव भारत ।

वासिष्ठीं समतिक्रम्य सर्वे वर्णा द्विजातयः ॥ ४८ ॥

भरतनन्दन! ऋषिकुल्या एवं वासिष्ठतीर्थमें जाकर स्नान आदि करके वासिष्ठीको लाँघकर जानेवाले क्षत्रिय आदि सभी वर्णोंके लोग द्विजाति हो जाते हैं ॥ ४८ ॥

ऋषिकुल्यां समासाद्य नरः स्नात्वा विकल्मषः ।

देवान् पितॄंश्चार्चयित्वा ऋषिलोकं प्रपद्यते ॥ ४ ९ ॥

पृष्ठ 617

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 617 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ऋषिकुल्यामें जाकर स्नान करके पापरहित मानव देवताओं और पितरोंकी पूजा करके ऋषिलोकमें जाता है ॥ ४ ९ ॥

यदि तत्र वसेन्मासं शाकाहारो नराधिप ।

भृगुतुङ्गं समासाद्य वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ५० ॥

नरेश्वर! यदि मनुष्य भृगुतुंगमें जाकर शाकाहारी हो वहाँ एक मासतक निवास करे तो उसे अश्वमेध यज्ञका फल प्राप्त होता है ॥ ५० ॥

गत्वा वीरप्रमोक्षं च सर्वपापैः प्रमुच्यते ।

कृत्तिकामघयोश्चैव तीर्थमासाद्य भारत ॥ ५१ ॥

अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलमाप्नोति मानवः ।

तत्र संध्यां समासाद्य विद्यातीर्थमनुत्तमम् ॥ ५२ ॥

उपस्पृश्य च वै विद्यां यत्र तत्रोपपद्यते ।

महाश्रमे वसेद् रात्रिं सर्वपापप्रमोचने ॥ ५३ ॥

एककालं निराहारो लोकानावसते शुभान् । वीरप्रमोक्षतीर्थमें जाकर मनुष्य सब पापोंसे छुटकारा पा जाता है। भारत! कृत्तिका और मघाके तीर्थमें जाकर मानव अग्निष्टोम और अतिरात्र यज्ञोंका फल पाता है। वहीं प्रातः - संध्याके समय परम उत्तम विद्यातीर्थमें जाकर स्नान करनेसे मनुष्य जहाँ- कहीं भी विद्या प्राप्त कर लेता है । जो सब पापोंसे छुड़ानेवाले महाश्रमतीर्थमें एक समय उपवास करके एक रात वहीं निवास करता है, उसे शुभ लोकोंकी प्राप्ति होती है ॥ ५१-५३३ ॥ षष्ठकालोपवासेन मासमुष्य महालये ॥ ५४ ॥

सर्वपापविशुद्धात्मा विन्देद् बहुसुवर्णकम् ।

दशापरान् दश पूर्वान् नरानुद्धरते कुलम् ॥ ५५ ॥

जो छठे समय उपवासपूर्वक एक मासतक महालयतीर्थमें निवास करता है, वह सब पापोंसे शुद्धचित्त हो प्रचुर सुवर्णराशि प्राप्त करता है । साथ ही दस पहलेकी और दस बादकी पीढ़ियोंका उद्धार कर देता है ॥

अथ वेतसिकां गत्वा पितामहनिषेविताम् ।

अश्वमेधमवाप्नोति गच्छेदौशनसीं गतिम् ॥ ५६ ॥

तत्पश्चात् ब्रह्माजीके द्वारा सेवित वेतसिकातीर्थमें जाकर मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और शुक्राचार्यके लोकमें जाता है ॥ ५६ ॥

अथ सुन्दरिकातीर्थं प्राप्य सिद्धनिषेवितम् ।

रूपस्य भागी भवति दृष्टमेतत् पुरातनैः ॥ ५७ ॥

तदनन्तर सिद्धसेवित सुन्दरिकातीर्थमें जाकर मनुष्य रूपका भागी होता है, यह बात प्राचीन ऋषियोंने देखी है ॥ ५७ ॥

ततो वै ब्राह्मणीं गत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।

पृष्ठ 618

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 618 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥ ५८ ॥

इसके बाद इन्द्रियसंयम और ब्रह्मचर्यके पालनपूर्वक ब्राह्मणीतीर्थमें जानेसे मनुष्य कमलके समान कान्तिवाले विमानद्वारा ब्रह्मलोकमें जाता है ॥ ५८ ॥

ततस्तु नैमिषं गच्छेत् पुण्यं सिद्धनिषेवितम् ।

तत्र नित्यं निवसति ब्रह्मा देवगणैः सह ॥ ५ ९ ॥

तदनन्तर सिद्धसेवित पुण्यमय नैमिष ( नैमिषारण्य ) - तीर्थमें जाय । वहाँ देवताओंके साथ ब्रह्माजी नित्य निवास करते हैं ॥ ५ ९ ॥

नैमिषं मृगयानस्य पापस्यार्धं प्रणश्यति ।

प्रविष्टमात्रस्तु नरः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६० ॥

नैमिषकी खोज करनेवाले पुरुषका आधा पाप उसी समय नष्ट हो जाता है और उसमें प्रवेश करते ही वह सारे पापोंसे छुटकारा पा जाता है ॥ ६० ॥

तत्र मासं वसेद् धीरो नैमिषे तीर्थतत्परः ।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि नैमिषे ॥ ६१ ॥

धीर पुरुष तीर्थसेवनमें तत्पर हो एक मासतक नैमिषमें निवास करे । पृथ्वीमें जितने तीर्थ हैं, वे सभी नैमिषमें विद्यमान हैं ॥ ६१ ॥

कृताभिषेकस्तत्रैव नियतो नियताशनः ।

गवां मेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति भारत ॥ ६२ ॥

भारत! जो वहाँ स्नान करके नियमपालनपूर्वक नियमित भोजन करता है, वह गोमेधयज्ञका फल पाता है ॥ ६२ ॥

पुनात्यासप्तमं चैव कुलं भरतसत्तम ।

यस्त्यजेन्नैमिषे प्राणानुपवासपरायणः ॥ ६३ ॥

स मोदेत् सर्वलोकेषु एवमाहुर्मनीषिणः ।

नित्यं मेध्यं च पुण्यं च नैमिषं नृपसत्तम ॥ ६४ ॥

भरतश्रेष्ठ! अपने कुलकी सात पीढ़ियोंका भी वह उद्धार कर देता है । जो नैमिषमें उपवासपूर्वक प्राणत्याग करता है, वह सब लोकोंमें आनन्दका अनुभव करता है; ऐसा मनीषी पुरुषोंका कथन है। नृपश्रेष्ठ! नैमिषतीर्थ नित्य, पवित्र और पुण्यजनक है ॥ ६३-६४ ॥

गङ्गोद्भेदं समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।

वाजपेयमवाप्नोति ब्रह्मभूतो भवेत् सदा ॥ ६५ ॥

गंगोद्भेदतीर्थमें जाकर तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य वाजपेययज्ञका फल पाता और सदाके लिये ब्रह्मीभूत हो जाता है ॥ ६५ ॥

सरस्वतीं समासाद्य तर्पयेत् पितृदेवताः ।

सारस्वतेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः ॥ ६६ ॥

पृष्ठ 619

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 619 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सरस्वतीतीर्थमें जाकर देवता और पितरोंका तर्पण करे । इससे तीर्थयात्री सारस्वतलोकोंमें जाकर आनन्दका भागी होता है; इसमें संशय नहीं है ॥ ६६ ॥

ततश्च बाहुदां गच्छेद् ब्रह्मचारी समाहितः ।

तत्रोष्य रजनीमेकां स्वर्गलोके महीयते ॥ ६७ ॥

देवसत्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति कौरव । तदनन्तर बाहुदातीर्थमें जाय और ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो वहाँ एक रात उपवास करे; इससे वह स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है । कुरुनन्दन! उसे देवसत्रयज्ञका भी फल प्राप्त होता है ॥ ६७३ ॥

ततः क्षीरवतीं गच्छेत् पुण्यां पुण्यतरैर्वृताम् ॥ ६८ ॥

पितृदेवार्चनपरो वाजपेयमवाप्नुयात् । वहाँसे क्षीरवती नामक पुण्यतीर्थमें जाय, जो अत्यन्त पुण्यात्मा पुरुषोंसे भरी हुई है । वहाँ स्नान करके देवता और पितरोंके पूजनमें लगा हुआ मनुष्य वाजपेययज्ञका फल पाता है ॥ ६८३ ॥

विमलाशोकमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥ ६ ९ ॥ तत्रोष्य रजनीमेकां स्वर्गलोके महीयते । वहीं विमलाशोक नामक उत्तम तीर्थ है, वहाँ जाकर ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो एक रात निवास करनेसे मनुष्य स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है ॥ गोप्रतारं ततो गच्छेत् सरय्वास्तीर्थमुत्तमम् ॥ ७० ॥

यत्र रामो गतः स्वर्गं सभृत्यबलवाहनः ।

स च वीरो महाराज तस्य तीर्थस्य तेजसा ॥ ७१ ॥

वहाँसे सरयूके उत्तम तीर्थ गोप्रतारमें जाय । महाराज! वहाँ अपने सेवकों, सैनिकों और वाहनोंके साथ गोते लगाकर उस तीर्थके प्रभावसे वे वीर श्रीरामचन्द्रजी अपने नित्यधामको पधारे थे ॥ ७०-७१ ॥

रामस्य च प्रसादेन व्यवसायाच्च भारत ।

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा गोप्रतारे नराधिप ॥ ७२ ॥

सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते । भरतनन्दन! नरेश्वर! उस सरयूके गोप्रतारतीर्थमें स्नान करके मनुष्य श्रीरामचन्द्रजीकी कृपा और उद्योगसे सब पापोंसे शुद्ध होकर स्वर्गलोकमें सम्मानित होता है ॥ रामतीर्थे नरः स्नात्वा गोमत्यां कुरुनन्दन ॥ ७३ ॥

अश्वमेधमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः । कुरुनन्दन! गोमतीके रामतीर्थमें स्नान करके मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और अपने कुलको पवित्र कर देता है ॥ ७३ ॥

शतसाहस्रकं तीर्थं तत्रैव भरतर्षभ ॥ ७४ ॥

पृष्ठ 620

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 620 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तत्रोपस्पर्शनं कृत्वा नियतो नियताशनः ।

गोसहस्रफलं पुण्यं प्राप्नोति भरतर्षभ ॥ ७५ ॥

भरतकुलभूषण! वहीं शतसाहस्रकतीर्थ है । उसमें स्नान करके नियमपालनपूर्वक नियमित भोजन करते हुए मनुष्य सहस्र गोदानका पुण्यफल प्राप्त करता है ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानमनुत्तमम् ।

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ७६ ॥

राजेन्द्र! वहाँसे परम उत्तम भर्तृस्थानको जाय । वहाँ जानेसे मनुष्यको अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है ॥ ७६ ॥

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा अर्चयित्वा गुहं नृप ।

गोसहस्रफलं विद्यात् तेजस्वी च भवेन्नरः ॥ ७७ ॥

राजन्! मनुष्य कोटितीर्थमें स्नान करके कार्तिकेयजीका पूजन करनेसे सहस्र गोदानका फल पाता और तेजस्वी होता है ॥ ७७ ॥

ततो वाराणसीं गत्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम् ।

कपिलाहृदे नरः स्नात्वा राजसूयमवाप्नुयात् ॥ ७८ ॥

तदनन्तर वाराणसी ( काशी ) - तीर्थमें जाकर भगवान् शंकरकी पूजा करे और कपिलाह्रदमें गोता लगाये; इससे मनुष्यको राजसूययज्ञका फल प्राप्त होता है ॥ ७८ ॥

अविमुक्तं समासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ।

दर्शनाद् देवदेवस्य मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ ७९ ॥

प्राणानुत्सृज्य तत्रैव मोक्षं प्राप्नोति मानवः । कुरुश्रेष्ठ! अविमुक्त तीर्थमें जाकर तीर्थसेवी मनुष्य देवदेव महादेवजीका दर्शनमात्र करके ब्रह्महत्यासे मुक्त हो जाता है । वहीं प्राणोत्सर्ग करके मनुष्य मोक्ष प्राप्त कर लेता है ॥ ७ ९ ॥ मार्कण्डेयस्य राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम् ॥ ८० ॥

गोमतीगङ्गयोश्चैव संगमे लोकविश्रुते ।

अग्निष्टोममवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ८१ ॥

राजेन्द्र! गोमती और गंगाके लोकविख्यात संगमके समीप मार्कण्डेयजीका दुर्लभ तीर्थ है । उसमें जाकर मनुष्य अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता और अपने कुलका उद्धार कर देता है ॥ ८०-८१ ॥

ततो गयां समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।

अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ८२ ॥

तदनन्तर गयातीर्थमें जाकर ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और अपने कुलका उद्धार कर देता है ॥ ८२ ॥

तत्राक्षयवटो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।