श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 621–630

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 621–630

पृष्ठ 621

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 621 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तत्र दत्तं पितृभ्यस्तु भवत्यक्षयमुच्यते ॥ ८३ ॥

वहाँ तीनों लोकोंमें विख्यात अक्षयवट है । उनके समीप पितरोंके लिये दिया हुआ सब कुछ अक्षय बताया जाता है ॥ ८३ ॥

महानद्यामुपस्पृश्य तर्पयेत् पितृदेवताः ।

अक्षयान् प्राप्नुयाल्लोकान् कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ८४ ॥

महानदीमें स्नान करके जो देवताओं और पितरोंका तर्पण करता है, वह अक्षय लोकोंको प्राप्त होता और अपने कुलका उद्धार कर देता है ॥ ८४ ॥

ततो ब्रह्मसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम् ।

ब्रह्मलोकमवाप्नोति प्रभातामेव शर्वरीम् ॥ ८५ ॥

तदनन्तर धर्मारण्यसे सुशोभित ब्रह्मसरोवरकी यात्रा करके वहाँ एक रात प्रातःकालतक निवास करनेसे मनुष्य ब्रह्मलोकको प्राप्त कर लेता है ॥ ८५ ॥

ब्रह्मणा तत्र सरसि यूपश्रेष्ठः समुच्छ्रितः ।

यूपं प्रदक्षिणं कृत्वा वाजपेयफलं लभेत् ॥ ८६ ॥

ब्रह्माजीने उस सरोवरमें एक श्रेष्ठ यूपकी स्थापना की थी। उसकी परिक्रमा करनेसे मानव वाजपेययज्ञका फल पा लेता है ॥ ८६ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र धेनुकं लोकविश्रुतम् ।

एकरात्रोषितो राजन् प्रयच्छेत् तिलधेनुकाम् ॥ ८७ ॥

सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं व्रजेद् ध्रुवम् । राजेन्द्र! वहाँसे लोकविख्यात धेनुतीर्थमें जाय । महाराज! वहाँ एक रात रहकर तिलकी गौका दान करे । * इससे तीर्थयात्री पुरुष सब पापोंसे शुद्धचित्त हो निश्चय ही सोमलोकमें जाता है ॥ ८७ ॥

तत्र चिह्नं महद् राजन्नद्यापि सुमहद् भृशम् ॥ ८८ ॥

कपिलायाः सवत्सायाश्चरन्त्याः पर्वते कृतम् ।

सवत्सायाः पदानि स्म दृश्यन्तेऽद्यापि भारत ॥ ८ ९ ॥

राजन्! वहाँ एक पर्वतपर चरनेवाली बछड़ेसहित कपिला गौका विशाल चरणचिह्न आज भी अंकित है । भरतनन्दन! बछड़ेसहित उस गौके चरणचिह्न आज भी वहाँ देखे जाते हैं ॥ ८८-८९ ॥

तेषूपस्पृश्य राजेन्द्र पदेषु नृपसत्तम ।

यत् किंचिदशुभं कर्म तत् प्रणश्यति भारत ॥ ९ ० ॥

भारत! नृपश्रेष्ठ! राजेन्द्र! उन चरणचिह्नोंका स्पर्श करके मनुष्यका जो कुछ भी अशुभ कर्म शेष रहता है, वह सब नष्ट हो जाता है ॥ ९ ० ॥ ततो गृध्रवटं गच्छेत् स्थानं देवस्य धीमतः ।

पृष्ठ 622

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 622 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स्नायीत भस्मना तत्र अभिगम्य वृषध्वजम् ॥ ९ १ ॥ तदनन्तर परम बुद्धिमान् महादेवजीके गृध्रवट नामक स्थानकी यात्रा करे और वहाँ भगवान् शंकरके समीप जाकर भस्मसे स्नान करे ( अपने शरीरमें भस्म लगाये ) ॥ ९ १ ॥

ब्राह्मणेन भवेच्चीर्णं व्रतं द्वादशवार्षिकम् ।

इतरेषां तु वर्णानां सर्वपापं प्रणश्यति ॥ ९ २ ॥

वहाँ यात्रा करनेसे ब्राह्मणको बारह वर्षोंतक व्रतके पालन करनेका फल प्राप्त होता है और अन्य वर्णके लोगोंके सारे पाप नष्ट हो जाते हैं ॥ ९ २ ॥

उद्यन्तं च ततो गच्छेत् पर्वतं गीतनादितम् ।

सावित्र्यास्तु पदं तत्र दृश्यते भरतर्षभ ॥ ९ ३ ॥

भरतकुलभूषण! तदनन्तर संगीतकी ध्वनिसे गूँजते हुए उदयगिरिपर जाय । वहाँ सावित्रीका चरणचिह्न आज भी दिखायी देता है ॥ ९ ३ ॥

तत्र संध्यामुपासीत ब्राह्मणः संशितव्रतः ।

'ह्युपास्ता भवति संध्या द्वादशवार्षिकी ॥ ९ ४ ॥

उत्तम व्रतका पालन करनेवाला ब्राह्मण वहाँ संध्योपासना करे । इससे उसके द्वारा बारह वर्षोंतककी संध्योपासना सम्पन्न हो जाती है ॥ ९ ४ ॥

योनिद्वारं च तत्रैव विश्रुतं भरतर्षभ ।

तत्राभिगम्य मुच्येत पुरुषो योनिसंकटात् ॥ ९ ५ ॥

भरतश्रेष्ठ! वहीं विख्यात योनिद्वारतीर्थ है, जहाँ जाकर मनुष्य योनिसंकटसे मुक्त हो जाता है — उसका पुनर्जन्म नहीं होता ॥ ९ ५ ॥

कृष्णशुक्लावुभौ पक्षौ गयायां यो वसेन्नरः ।

पुनात्यासप्तमं राजन् कुलं नास्त्यत्र संशयः ॥ ९ ६ ॥

राजन्! जो मानव कृष्ण और शुक्ल दोनों पक्षोंमें गयातीर्थमें निवास करता है, वह अपने कुलकी सातवीं पीढ़ीतकको पवित्र कर देता है, इसमें संशय नहीं है ॥

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।

यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ ९ ७ ॥

बहुत- से पुत्रोंकी इच्छा करे । सम्भव है, उनमेंसे एक भी गयामें जाय या अश्वमेधयज्ञ करे अथवा नील वृषका उत्सर्ग ही करे ॥ ९ ७ ॥

ततः फल्गुं व्रजेद् राजंस्तीर्थसेवी नराधिप ।

अश्वमेधमवाप्नोति सिद्धिं च महतीं व्रजेत् ॥ ९ ८ ॥

राजन्! नरेश्वर! तदनन्तर तीर्थसेवी मानव फल्गुतीर्थमें जाय । वहाँ जानेसे उसे अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है और बहुत बड़ी सिद्धि प्राप्त होती है ॥ ९ ८ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र धर्मप्रस्थं समाहितः ।

तत्र धर्मो महाराज नित्यमास्ते युधिष्ठिर ॥ ९९ ॥

पृष्ठ 623

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 623 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

महाराज! तदनन्तर एकाग्रचित्त हो मनुष्य धर्मप्रस्थकी यात्रा करे। युधिष्ठिर! वहाँ धर्मराजका नित्य निवास है ॥ ९९ ॥

तत्र कूपोदकं कृत्वा तेन स्नातः शुचिस्तथा ।

पितॄन् देवांस्तु संतर्प्य मुक्तपापो दिवं व्रजेत् ॥ १०० ॥

वहाँ कुएँका जल लेकर उससे स्नान करके पवित्र हो देवताओं और पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्यके सारे पाप छूट जाते हैं और वह स्वर्गलोकमें जाता है ॥ १०० ॥

मतङ्गस्याश्रमस्तत्र महर्षेर्भावितात्मनः ।

तं प्रविश्याश्रमं श्रीमच्छ्रमशोकविनाशनम् ॥ १०१ ॥

गवामयनयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।

धर्मं तत्राभिसंस्पृश्य वाजिमेधमवाप्नुयात् ॥ १०२ ॥

वहीं भावितात्मा महर्षि मतंगका आश्रम है । श्रम और शोकका विनाश करनेवाले उस सुन्दर आश्रममें प्रवेश करनेसे मनुष्य गवामयनयज्ञका फल पाता है । वहाँ धर्मके निकट जा उनके श्रीविग्रहका दर्शन और स्पर्श करनेसे अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मस्थानमनुत्तमम् ।

तत्राभिगम्य राजेन्द्र ब्रह्माणं पुरुषर्षभ ॥ १०३ ॥

राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं विन्दति मानवः । राजेन्द्र! तदनन्तर परम उत्तम ब्रह्मस्थानको जाय । महाराज! पुरुषोत्तम! वहाँ ब्रह्माजीके समीप जाकर मनुष्य राजसूय और अश्वमेधयज्ञोंका फल पाता है ॥ १०३३ ॥

ततो राजगृहं गच्छेत् तीर्थसेवी नराधिप ॥ १०४ ॥

उपस्पृश्य ततस्तत्र कक्षीवानिव मोदते ।

यक्षिण्या नैत्यकं तत्र प्राश्नीत पुरुषः शुचिः ॥ १०५ ॥

यक्षिण्यास्तु प्रसादेन मुच्यते ब्रह्महत्यया । नरेश्वर! तदनन्तर तीर्थसेवी मनुष्य राजगृहको जाय । वहाँ स्नान करके वह कक्षीवान्के समान प्रसन्न होता है । उस तीर्थमें पवित्र होकर पुरुष यक्षिणीदेवीका नैवेद्य भक्षण करे । यक्षिणीके प्रसादसे वह ब्रह्महत्यासे मुक्त हो जाता है ॥ १०४-१०५३ ॥ मणिनागं ततो गत्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ १०६ ॥

तदनन्तर मणिनागतीर्थमें जाकर तीर्थयात्री सहस्र गोदानका फल प्राप्त करे ॥ १०६ ॥

तैर्थिकं भुञ्जते यस्तु मणिनागस्य भारत ।

दष्टस्याशीविषेणापि न तस्य क्रमते विषम् ॥ १०७ ॥

तत्रोष्य जननीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् । भरतनन्दन! जो मणिनागका तीर्थप्रसाद ( नैवेद्य, चरणामृत आदि) का भक्षण करता है, उसे साँप काट ले तो भी उसपर विषका असर नहीं होता । वहाँ एक रात रहनेसे सहस्र गोदानका फल मिलता है ॥ १०७३ ॥

पृष्ठ 624

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 624 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततो गच्छेत ब्रह्मर्षेर्गोतमस्य वनं प्रियम् ॥ १०८ ॥

अहल्याया हृदे स्नात्वा व्रजेत परमां गतिम् ।

अभिगम्याश्रमं राजन् विन्दते श्रियमात्मनः ॥ १० ९ ॥

तत्पश्चात् ब्रह्मर्षि गौतमके प्रिय वनकी यात्रा करे । वहाँ अहल्याकुण्डमें स्नान करनेसे मनुष्य परमगतिको प्राप्त होता है। राजन्! गौतमके आश्रममें जाकर मनुष्य अपने लिये लक्ष्मी प्राप्त कर लेता है ॥ १०८-१०९ ॥

तत्रोदपानं धर्मज्ञ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।

तत्राभिषेकं कृत्वा तु वाजिमेधमवाप्नुयात् ॥ ११० ॥

धर्मज्ञ! वहाँ एक त्रिभुवनविख्यात कूप है, जिसमें स्नान करनेसे अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है ॥ ११० ॥

जनकस्य तु राजर्षेः कूपस्त्रिदशपूजितः ।

तत्राभिषेकं कृत्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥ १११ ॥

राजर्षि जनकका एक कूप है, जिसका देवता भी सम्मान करते हैं । वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य विष्णुलोकमें जाता है ॥ १११ ॥

ततो विनशनं गच्छेत् सर्वपापप्रमोचनम् ।

वाजपेयमवाप्नोति सोमलोकं च गच्छति ॥ ११२ ॥

तत्पश्चात् सब पापोंसे छुड़ानेवाले विनशनतीर्थको जाय, जिससे मनुष्यवाजपेययज्ञका फल पाता और सोमलोकको जाता है ॥ ११२ ॥

गण्डकीं तु समासाद्य सर्वतीर्थजलोद्भवाम् ।

वाजपेयमवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ११३ ॥

गण्डकी नदी सब तीर्थोंके जलसे उत्पन्न हुई है । वहाँ जाकर तीर्थयात्री अश्वमेधयज्ञका फल पाता और सूर्यलोकमें जाता है ॥ ११३ ॥

ततो विशल्यामासाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम् ।

अग्निष्टोममवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ११४ ॥

तत्पश्चात् त्रिलोकीमें विख्यात विशल्या नदीके तटपर जाकर स्नान करे । इससे वह अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता और स्वर्गलोकमें जाता है ॥ ११४ ॥

ततोऽधिवङ्गं धर्मज्ञ समाविश्य तपोवनम् ।

गुह्यकेषु महाराज मोदते नात्र संशयः ॥ ११५ ॥

धर्मज्ञ महाराज! तदनन्तर वंगदेशीय तपोवनमें प्रवेश करके तीर्थयात्री इस शरीरके अन्तमें गुह्यकलोकमें जाकर निःसंदेह आनन्दका भागी होता है ॥ ११५ ॥

कम्पनां तु समासाद्य नदीं सिद्धनिषेविताम् ।

पुण्डरीकमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ११६ ॥

पृष्ठ 625

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 625 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तत्पश्चात् सिद्धसेवित कम्पना नदीमें पहुँचकर मनुष्य पुण्डरीकयज्ञका फल पाता और स्वर्गलोकमें जाता है ॥ ११६ ॥

अथ माहेश्वरीं धारां समासाद्य धराधिप ।

अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ११७ ॥

राजन्! तत्पश्चात् माहेश्वरी धाराकी यात्रा करनेसे तीर्थयात्रीको अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है और वह अपने कुलका उद्धार कर देता है ॥ ११७ ॥

दिवौकसां पुष्करिणीं समासाद्य नराधिप ।

न दुर्गतिमवाप्नोति वाजिमेधं च विन्दति ॥ ११८ ॥

नरेश्वर! फिर देवपुष्करिणीमें जाकर मानव कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता और अश्वमेधयज्ञका फल पाता है ॥ ११८ ॥

अथ सोमपदं गच्छेद् ब्रह्मचारी समाहितः ।

माहेश्वरपदे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ११ ९ ॥

तदनन्तर ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो सोमपदतीर्थमें जाय । वहाँ माहेश्वरपदमें स्नान करनेसे अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है ॥ ११ ९ ॥

तत्र कोटिस्तु तीर्थानां विश्रुता भरतर्षभ ।

कूर्मरूपेण राजेन्द्र ह्यसुरेण दुरात्मना ॥ १२० ॥

ह्रियमाणा हृता राजन् विष्णुना प्रभविष्णुना ।

तत्राभिषेकं कुर्वीत तीर्थकोट्यां युधिष्ठिर ॥ १२१ ॥

पुण्डरीकमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति । भरतकुलतिलक! वहाँ तीर्थोंकी विख्यात श्रेणीको एक दुरात्मा असुर कूर्मरूप धारण करके हरकर लिये जाता था । राजन्! यह देख सर्वशक्तिमान् भगवान् विष्णुने उस तीर्थश्रेणीका उद्धार किया । युधिष्ठिर! वहाँ उस तीर्थकोटिमें स्नान करना चाहिये । ऐसा करनेवाले यात्रीको पुण्डरीकयज्ञका फल मिलता है और वह विष्णुलोकको जाता है ॥ १२०-१२१ ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र स्थानं नारायणस्य च ॥ १२२ ॥

सदा संनिहितो यत्र विष्णुर्वसति भारत ।

यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ १२३ ॥

आदित्या वसवो रुद्रा जनार्दनमुपासते ।

शालग्राम इति ख्यातो विष्णुरद्भुतकर्मकः ॥ १२४ ॥

राजेन्द्र! तदनन्तर नारायण स्थानको जाय । भरतनन्दन! वहाँ भगवान् विष्णु सदा निवास करते हैं । ब्रह्मा आदि देवता, तपोधन ऋषि, आदित्य, वसु तथा रुद्र भी वहाँ रहकर जनार्दनकी उपासना करते हैं । उस तीर्थमें अद्भुतकर्मा भगवान् विष्णु शालग्रामके नामसे प्रसिद्ध हैं ॥

पृष्ठ 626

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 626 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अभिगम्य त्रिलोकेशं वरदं विष्णुमव्ययम् ।

अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ १२५ ॥

तीनों लोकोंके स्वामी उन वरदायक अविनाशी भगवान् विष्णुके समीप जाकर मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और विष्णुलोकमें जाता है ॥ १२५ ॥

तत्रोदपानं धर्मज्ञ सर्वपापप्रमोचनम् ।

समुद्रास्तत्र चत्वारः कूपे संनिहिताः सदा ॥ १२६ ॥

धर्मज्ञ! वहाँ एक कूप है, जो सब पापोंको दूर करनेवाला है । उसमें सदा चारों समुद्र निवास करते हैं ॥

तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र न दुर्गतिमवाप्नुयात् ।

अभिगम्य महादेवं वरदं रुद्रमव्ययम् ॥ १२७ ॥

विराजति यथा सोमो मेघैर्मुक्तो नराधिप ।

जातिस्मरमुपस्पृश्य शुचिः प्रयतमानसः ॥ १२८ ॥

राजेन्द्र! उसमें निवास करनेसे मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता । सबको वर देनेवाले अविनाशी महादेव रुद्रके समीप जाकर मनुष्य मेघोंके आवरणसे मुक्त हुए चन्द्रमाकी भाँति सुशोभित होता है । नरेश्वर! वहीं जातिस्मरतीर्थ है; जिसमें स्नान करके मनुष्य पवित्र एवं शुद्धचित्त हो जाता है । अर्थात् उसके शरीर और मनकी शुद्धि हो जाती है ॥ १२७-१२८ ॥

जातिस्मरत्वमाप्नोति स्नात्वा तत्र न संशयः ।

माहेश्वरपुरं गत्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम् ॥ १२ ९ ॥

ईप्सिताल्लभते कामानुपवासान्न संशयः ।

ततस्तु वामनं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम् ॥ १३० ॥

अभिगम्य हरिं देवं न दुर्गतिमवाप्नुयात् ।

कुशिकस्याश्रमं गच्छेत् सर्वपापप्रमोचनम् ॥ १३१ ॥

उस तीर्थमें स्नान करनेसे पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण करनेकी शक्ति प्राप्त हो जाती है, इसमें संशय नहीं है । माहेश्वरपुरमें जाकर भगवान् शंकरकी पूजा और उपवास करनेसे मनुष्य सम्पूर्ण मनोवांछित कामनाओं को प्राप्त कर लेता है, इसमें तनिक भी संदेह नहीं है । तत्पश्चात् सब पापोंको दूर करनेवाले वामनतीर्थकी यात्रा करके भगवान् श्रीहरिके निकट जाय । उनका दर्शन करनेसे मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता। इसके बाद सब पापोंसे छुड़ानेवाले कुशिकाश्रमकी यात्रा करे ॥ १२ ९ -१३१ ॥

कौशिकीं तत्र गच्छेत महापापप्रणाशिनीम् ।

राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १३२ ॥

वहीं बड़े - बड़े पापोंका नाश करनेवाली कौशिकी ( कोशी ) नदी है । उसके तटपर जाकर स्नान करे । ऐसा करनेवाला मानव राजसूययज्ञका फल पाता है ॥ १३२ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र चम्पकारण्यमुत्तमम् ।

पृष्ठ 627

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 627 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ १३३ ॥

राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम चम्पकारण्य ( चम्पारन) - की यात्रा करे । वहाँ एक रात निवास करनेसे तीर्थयात्रीको सहस्र गोदानका फल मिलता है ॥ १३३ ॥

अथ ज्येष्ठिलमासाद्य तीर्थं परमदुर्लभम् ।

तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ १३४ ॥

तत्पश्चात् परम दुर्लभ ज्येष्ठिलतीर्थमें जाकर एक रात निवास करनेसे मानव सहस्र गोदानका फल पाता है ॥ १३४ ॥

तत्र विश्वेश्वरं दृष्ट्वा देव्या सह महाद्युतिम् ।

मित्रावरुणयोर्लोकानाप्नोति पुरुषर्षभ ॥ १३५ ॥

त्रिरात्रोपोषितस्तत्र अग्निष्टोमफलं लभेत् । पुरुषरत्न! वहाँ पार्वतीदेवीके साथ महातेजस्वी भगवान् विश्वेश्वरका दर्शन करनेसे तीर्थयात्रीको मित्र और वरुण देवताके लोकोंकी प्राप्ति होती है, वहाँ तीन रात उपवास करनेसे अग्निष्टोमयज्ञका फल मिलता है ॥ १३५३ ॥

कन्यासंवेद्यमासाद्य नियतो नियताशनः ॥ १३६ ॥

मनोः प्रजापतेर्लोकानाप्नोति पुरुषर्षभ ।

कन्यायां ये प्रयच्छन्ति दानमण्वपि भारत ॥ १३७ ॥

तदक्षय्यमिति प्राहुर्ऋषयः संशितव्रताः । पुरुषश्रेष्ठ! इसके बाद नियमपूर्वक नियमित भोजन करते हुए तीर्थयात्रीको कन्यासंवेद्य नामक तीर्थमें जाना चाहिये । इससे वह प्रजापति मनुके लोक प्राप्त कर लेता है । भरतनन्दन! जो लोग कन्यासंवेद्यतीर्थमें थोड़ा- सा भी दान देते हैं, उनके उस दानको उत्तम व्रतका पालन करनेवाले महर्षि अक्षय बताते हैं ॥ निश्चीरां च समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ॥ १३८ ॥

अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ।

ये तु दानं प्रयच्छन्ति निश्चीरासंगमे नराः ॥ १३ ९ ॥

ते यान्ति नरशार्दूल शक्रलोकमनामयम् ।

तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ १४० ॥

तदनन्तर त्रिलोकविख्यात निश्चीरा नदीकी यात्रा करे । इससे अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है और तीर्थयात्री पुरुष भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है । नरश्रेष्ठ! जो मानव निश्चीरासंगममें दान देते हैं, वे रोग- शोकसे रहित इन्द्रलोकमें जाते हैं । वहीं तीनों लोकोंमें विख्यात वसिष्ठ - आश्रम है ॥ १३८-१४० ॥

तत्राभिषेकं कुर्वाणो वाजपेयमवाप्नुयात् ।

देवकूटं समासाद्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ १४१ ॥

अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।

पृष्ठ 628

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 628 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वहाँ स्नान करनेवाला मनुष्य वाजपेययज्ञका फल पाता है । तदनन्तर ब्रह्मर्षियोंसे सेवित देवकूट - तीर्थमें जाकर स्नान करे । ऐसा करनेवाला पुरुष अश्वमेध- यज्ञका फल पाता और अपने कुलका उद्धार कर देता है ॥ १४१ ॥

ततो गच्छेत राजेन्द्र कौशिकस्य मुनेर्हदम् ॥ १४२ ॥

यत्र सिद्धिं परां प्राप्तो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ।

तत्र मासं वसेद् वीर कौशिक्यां भरतर्षभ ॥ १४३ ॥

राजेन्द्र! तत्पश्चात् कौशिक मुनिके कुण्डमें स्नानके लिये जाय, जहाँ कुशिकनन्दन विश्वामित्रने उत्तम सिद्धि प्राप्त की थी । वीर! भरतकुलभूषण! उस तीर्थमें कौशिकी नदीके तटपर एक मासतक निवास करे ॥ १४२-१४३ ॥

अश्वमेधस्य यत् पुण्यं तन्मासेनाधिगच्छति ।

सर्वतीर्थवरे चैव यो वसेत महाह्रदे ॥ १४४ ॥

न दुर्गतिमवाप्नोति विन्देद् बहु सुवर्णकम् । ऐसा करनेसे एक मासमें ही अश्वमेधयज्ञका पुण्यफल प्राप्त हो जाता है । जो सब तीर्थोंमें उत्तम महाह्रदमें स्नान करता है वह कभी दुर्गतिको नहीं प्राप्त होता और प्रचुर सुवर्णराशि प्राप्त कर लेता है ॥ १४४३ ॥

कुमारमभिगम्याथ वीराश्रमनिवासिनम् ॥ १४५ ॥

अश्वमेधमवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः । तदनन्तर वीराश्रमनिवासी कुमार कार्तिकेयके निकट जाकर मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त कर लेता है, इसमें संशय नहीं है ॥ १४५३ ॥

अग्निधारां समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ॥ १४६ ॥

तत्राभिषेकं कुर्वाणो ह्यग्निष्टोममवाप्नुयात् । अग्निधारातीर्थ तीनों लोकोंमें विख्यात है । वहाँ जाकर स्नान करनेवाला पुरुष अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता है ॥ १४६३ ॥

अधिगम्य महादेवं वरदं विष्णुमव्ययम् ॥ १४७ ॥

वहाँ वर देनेवाले महान् देवता अविनाशी भगवान् विष्णुके निकट जाकर उनका दर्शन और पूजन करे ॥ १४७ ॥

पितामहसरो गत्वा शैलराजसमीपतः ।

तत्राभिषेकं कुर्वाणो ह्यग्निष्टोममवाप्नुयात् ॥ १४८ ॥

गिरिराज हिमालयके निकट पितामहसरोवरमें जाकर स्नान करनेवाले पुरुषको अग्निष्टोमयज्ञका फल मिलता है ॥ १४८ ॥

पितामहस्य सरसः प्रस्रुता लोकपावनी ।

कुमारधारा तत्रैव त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ १४ ९ ॥

पृष्ठ 629

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 629 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पितामहसरोवरसे सम्पूर्ण जगत्को पवित्र करनेवाली एक धारा प्रवाहित होती है, जो तीनों लोकोंमें कुमारधाराके नामसे विख्यात है ॥ १४ ९ ॥

यत्र स्नात्वा कृतार्थोऽस्मीत्यात्मानमवगच्छति ।

षष्ठकालोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ १५० ॥

उसमें स्नान करके मनुष्य अपने- आपको कृतार्थ मानने लगता है । वहाँ रहकर छठे समय उपवास करनेसे मनुष्य ब्रह्महत्यासे छुटकारा पा जाता है ॥ १५० ॥

ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थसेवनतत्परः ।

शिखरं वै महादेव्या गौर्यास्त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ १५१ ॥

धर्मज्ञ! तदनन्तर तीर्थसेवनमें तत्पर मानव महादेवी गौरीके शिखरपर जाय, जो तीनों लोकोंमें विख्यात है ॥ १५१ ॥

समारुह्य नरश्रेष्ठ स्तनकुण्डेषु संविशेत् ।

स्तनकुण्डमुपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत् ॥ १५२ ॥

नरश्रेष्ठ! उस शिखरपर चढ़कर मानव स्तनकुण्डमें स्नान करे । स्तनकुण्डमें अवगाहन करनेसे वाजपेययज्ञका फल प्राप्त होता है ॥ १५२ ॥

तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ।

हयमेधमवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति ॥ १५३ ॥

उस तीर्थमें स्नान करके देवताओं और पितरोंकी पूजा करनेवाला पुरुष अश्वमेधयज्ञका फल पाता और इन्द्रलोकमें पूजित होता है ॥ १५३ ॥

ताम्रारुणं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।

अश्वमेधमवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ १५४ ॥

तदनन्तर ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो ताम्रारुणतीर्थकी यात्रा करनेसे मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और ब्रह्मलोकमें जाता है ॥ १५४ ॥

नन्दिन्यां च समासाद्य कूपं देवनिषेवितम् ।

नरमेधस्य यत् पुण्यं तदाप्नोति नराधिप ॥ १५५ ॥

नन्दिनीतीर्थमें देवताओंद्वारा सेवित एक कूप है । नरेश्वर! वहाँ जाकर स्नान करनेसे मानव नरमेधयज्ञका पुण्यफल प्राप्त करता है ॥ १५५ ॥

कालिकासंगमे स्नात्वा कौशिक्यरुणयोर्गतः ।

त्रिरात्रोपोषितो राजन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १५६ ॥

राजन्! कौशिकी - अरुणा- संगम और कालिका - संगममें स्नान करके तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ १५६ ॥

उर्वशीतीर्थमासाद्य ततः सोमाश्रमं बुधः ।

कुम्भकर्णाश्रमं गत्वा पूज्यते भुवि मानवः ॥ १५७ ॥

पृष्ठ 630

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 630 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तदनन्तर उर्वशीतीर्थ, सोमाश्रम और कुम्भ-कर्णाश्रमकी यात्रा करके मनुष्य इस भूतलपर पूजित होता है ॥ १५७ ॥

कोकामुखमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी यतव्रतः जातिस्मरत्वमाप्नोति दृष्टमेतत् पुरातनैः ॥ १५८ कोकामुखतीर्थमें स्नान करके ब्रह्मचर्य एवं संयम-नियमका पालन करनेवाला पुरुष पूर्वजन्मकी बातोंको स्मरण करनेकी शक्ति प्राप्त कर लेता है। यह बात प्राचीन पुरुषोंने प्रत्यक्ष देखी है ॥ १५८ ॥

प्राङ्नदीं च समासाद्य कृतात्मा भवति द्विजः ।

सर्वपापविशुद्धात्मा शक्रलोकं च गच्छति ॥ १५ ९ ॥

प्राङ्नदीतीर्थमें जानेसे द्विज कृतार्थ हो जाता है । वह सब पापोंसे शुद्धचित्त होकर इन्द्रलोकमें जाता है ॥

ऋषभद्वीपमासाद्य मेध्यं क्रौञ्चनिषूदनम् ।

सरस्वत्यामुपस्पृश्य विमानस्थो विराजते ॥ १६० ॥

तीर्थसेवी मनुष्य पवित्र ऋषभद्वीप और क्रौञ्चनिषूदनतीर्थमें जाकर सरस्वतीमें स्नान करनेसे विमानपर विराजमान होता है ॥ १६० ॥

औद्दालकं महाराज तीर्थं मुनिनिषेवितम् ।

तत्राभिषेकं कृत्वा वै सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १६१ ॥

महाराज! मुनियोंसे सेवित औद्दालकतीर्थमें स्नान करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ १६१ ॥

धर्मतीर्थं समासाद्य पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम् ।

वाजपेयमवाप्नोति विमानस्थश्च पूज्यते ॥ १६२ ॥

परम पवित्र ब्रह्मर्षिसेवित धर्मतीर्थमें जाकर स्नान करनेवाला मनुष्य वाजपेययज्ञका फल पाता और विमानपर बैठकर पूजित होता है ॥ १६२ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पुलस्त्यतीर्थयात्रायां चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें पुलस्त्यकी तीर्थयात्रासे सम्बन्ध रखनेवाला चौरासीवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ ८४ ॥

* शम्याका अर्थ है डंडा । कोई बलवान् पुरुष डंडेको खूब जोर लगाकर फेंके तो वह जहाँ गिरे, उतनी दूरके स्थानको एक शम्यानिपात कहते हैं । ऐसे ही छः शम्यानिपातकी दूरी समझ लेनी चाहिये । * तिलोंसे गौकी आकृति बनाकर उसका दान करे ।