02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 671–680

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 671–680

पृष्ठ 671

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 671 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ १ ९ ॥ ‘ उन्होंने मुझसे कहा— द्विजोत्तम! इसमें संदेह नहीं कि आप घूमते- घामते मनुष्यलोकमें भी जायँगे; अतः मेरे अनुरोधसे आप राजा युधिष्ठिरके पास जाकर यह बात कह दीजियेगा – ' राजन्! तुम्हारे भाई अर्जुन अस्त्र- विद्यामें निपुण हो चुके हैं । अब वे देवताओंका एक बहुत बड़ा कार्य, जिसे देवता स्वयं नहीं कर सकते, सिद्ध करके शीघ्र तुम्हारे पास आ जायँगे; तबतक तुम भी अपने भाइयोंके साथ स्वयंको तपस्यामें लगाओ; क्योंकि तपस्यासे

बढ़कर दूसरा कोई साधन नहीं है । तपस्यासे महान् फलकी प्राप्ति होती है ॥ १७–१९ ॥

अहं च कर्णं जानामि यथावद् भरतर्षभ ।

सत्यसंधं महोत्साहं महावीर्यं महाबलम् ॥ २० ॥

“ भरतश्रेष्ठ! मैं कर्णको अच्छी तरह जानता हूँ । वह सत्यप्रतिज्ञ, अत्यन्त उत्साही, महापराक्रमी और महाबली है ॥ २० ॥

महाहवेष्वप्रतिमं महायुद्धविशारदम् ।

महाधनुर्धरं वीरं महास्त्रं वरवर्णिनम् ॥ २१ ॥

महेश्वरसुतप्रख्यमादित्यतनयं प्रभुम् ।

तथार्जुनमतिस्कन्दं सहजोल्बणपौरुषम् ॥ २२ ॥

न स पार्थस्य संग्रामे कलामर्हति षोडशीम् ।

यच्चापि ते भयं कर्णान्मनसिस्थमरिंदम ॥ २३ ॥

तच्चाप्यपहरिष्यामि सव्यसाचिन्युपागते ।

यच्च ते मानसं वीर तीर्थयात्रामिमां प्रति ।

स महर्षिर्लोमशस्ते कथयिष्यत्यसंशयम् ॥ २४ ॥

“ बड़े -बड़े संग्रामोंमें उसकी समानता करनेवाला कोई नहीं है । वह महान् युद्धविशारद, महाधनुर्धर, अस्त्र- शस्त्रोंका महान् ज्ञाता, श्रेष्ठ, सुन्दर महेश्वरपुत्र कार्तिकेयके समान पराक्रमी, सूर्यदेवताका पुत्र और शक्तिशाली वीर है । इसी प्रकार मैं अर्जुनको भी जानता हूँ। वह कार्तिकेयसे भी बढ़कर है, उसमें स्वभावसे ही दुःसह पुरुषार्थ भरा हुआ है । युद्धमें कर्ण अर्जुनकी सोलहवीं कलाके बराबर भी नहीं है । शत्रुदमन! तुम्हारे मनमें जिस बातको लेकर कर्णसे भय बना रहता है, मैं अर्जुनके लौटनेपर तुम्हारे उस भयको भी दूर कर दूँगा । वीरवर! तीर्थयात्राके विषयमें जो तुम्हारा मानसिक संकल्प है, उसके विषयमें महर्षि लोमश निश्चय ही तुमसे सब कुछ बतावेंगे ॥

यच्च किंचित् तपोयुक्तं फलं तीर्थेषु भारत ।

ब्रह्मर्षिरेष ब्रूयात् ते तच्छ्रद्धेयं न चान्यथा ॥ २५ ॥

“ भरतनन्दन! तीर्थोंमें जो कुछ तपस्यायुक्त फल प्राप्त होता है, वह सब ये ब्रह्मर्षि लोमश तुम्हें बतायेंगे, तुम्हें उसपर विश्वास करना चाहिये । उसमें अन्यथाबुद्धि नहीं करनी चाहिये ” ॥ २५ ॥

पृष्ठ 672

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 672 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशसंवादे एकनवतितमोऽध्यायः ॥ ९ १ ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें युधिष्ठिरलोमश-संवादविषयक इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ९ १ ॥ P

पृष्ठ 673

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 673 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्विनवतितमोऽध्यायः महर्षि लोमशके मुखसे इन्द्र और अर्जुनका संदेश सुनकर युधिष्ठिरका प्रसन्न होना और तीर्थयात्राके लिये उद्यत हो अपने अधिक साथियोंको विदा करना लोमशउवाच

धनंजयेन चाप्युक्तं यत् तच्छृणु युधिष्ठिर ।

युधिष्ठिरं भ्रातरं मे योजयेर्धर्म्यया श्रिया ॥ १ ॥

त्वं हि धर्मान् परान् वेत्थ तपांसि च तपोधन ।

श्रीमतां चापि जानासि धर्मं राज्ञां सनातनम् ॥ २ ॥

लोमश मुनि कहते हैं - युधिष्ठिर! जब मैं आने लगा, तब अर्जुनने भी मुझसे जो बात कही थी, वह सुनो । वे बोले– ' तपोधन! आप मेरे बड़े भैया युधिष्ठिरको धर्मानुकूल राजलक्ष्मीसे संयुक्त कीजिये । आप उत्कृष्ट धर्मों और तपस्याओंको जानते हैं । श्रीसम्पन्न राजाओंका जो सनातनधर्म है, उसका भी आपको पूर्ण ज्ञान है ॥ १-२ ॥

स भवान् परमं वेद पावनं पुरुषं प्रति ।

तेन संयोजयेथास्त्वं तीर्थपुण्येन पाण्डवान् ॥ ३ ॥

' पुरुषको पवित्र बनानेवाला जो उत्तम साधन है, उसे आप जानते हैं । अतः आप पाण्डवोंको तीर्थयात्रा - जनित पुण्यसे सम्पन्न कीजिये ॥ ३ ॥

यथा तीर्थानि गच्छेत गाश्च दद्यात् स पार्थिवः ।

तथा सर्वात्मना कार्यमिति मामर्जुनोऽब्रवीत् ॥ ४ ॥

'महाराज युधिष्ठिर जिस प्रकार तीर्थोंमें जायँ और वहाँ गोदान करें, वैसा सब प्रकारसे

प्रयत्न' कीजियेगा । ' यह बात अर्जुनने मुझसे कही थी ॥ ४ ॥

भवता चानुगुप्तोऽसौ चरेत् तीर्थानि सर्वशः ।

रक्षोभ्यो रक्षितव्यश्च दुर्गेषु विषमेषु च ॥ ५ ॥

उन्होंने यह भी कहा — ‘ महाराज युधिष्ठिर आपसे सुरक्षित रहकर सब तीर्थोंमें विचरण करें । दुर्गम स्थानों और विषम अवसरोंमें आप राक्षसोंसे उनकी रक्षा करें ॥

दधीच इव देवेन्द्रं यथा चाप्यङ्गिरा रविम् ।

तथा रक्षस्व कौन्तेयान् राक्षसेभ्यो द्विजोत्तम ॥ ६ ॥

‘ द्विजश्रेष्ठ! जैसे दधीचने देवराज इन्द्रकी और महर्षि अंगिराने सूर्यकी रक्षा की है, उसी प्रकार आप राक्षसोंसे कुन्तीकुमारोंकी रक्षा कीजिये ' ॥ ६ ॥

यातुधाना हि बहवो राक्षसाः पर्वतोपमाः ।

पृष्ठ 674

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 674 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्वयाभिगुप्तं कौन्तेयं न विवर्तेयुरन्तिकम् ॥ ७ ॥

‘ बहुत - से पिशाच तथा राक्षस, जो पर्वतोंके समान विशालकाय हैं, आपसे सुरक्षित राजा युधिष्ठिरके पास नहीं आ सकेंगे ' ॥ ७ ॥

सोऽहमिन्द्रस्य वचनान्नियोगादर्जुनस्य च ।

रक्षमाणो भयेभ्यस्त्वां चरिष्यामि त्वया सह ॥ ८ ॥

राजन्! इस प्रकार मैं इन्द्रके कथन और अर्जुनके अनुरोधसे सब प्रकारके भयसे तुम्हारी रक्षा करते हुए तुम्हारे साथ- साथ तीर्थोंमें विचरण करूँगा ॥ ८ ॥

द्विस्तीर्थानि मया पूर्वं दृष्टानि कुरुनन्दन ।

इदं तृतीयं द्रक्ष्यामि तान्येव भवता सह ॥ ९ ॥

कुरुनन्दन! पहले दो बार मैंने सब तीर्थोंके दर्शन कर लिये; अब तीसरी बार तुम्हारे साथ पुनः उनका दर्शन करूँगा ॥ ९ ॥

इयं राजर्षिभिर्याता पुण्यकृद्भिर्युधिष्ठिर ।

मन्वादिभिर्महाराज तीर्थयात्रा भयापहा ॥ १० ॥

महाराज युधिष्ठिर! यह तीर्थयात्रा सब प्रकारके भयका नाश करनेवाली है । मनु आदि पुण्यात्मा राजर्षियोंने इस तीर्थयात्रारूपी धर्मका पालन किया है ॥ १० ॥

नानृजुर्नाकृतात्मा च नाविद्यो न च पापकृत् ।

स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः ॥ ११ ॥

कुरुनन्दन! जो सरल नहीं है, जिसने अपने मन और इन्द्रियोंको वशमें नहीं किया है, जो विद्याहीन और पापात्मा है तथा जिसकी बुद्धि कुटिलतासे भरी हुई है, ऐसा मनुष्य ( श्रद्धा न होनेके कारण) तीर्थों में स्नान नहीं करता ॥ ११ ॥

त्वं तु धर्ममतिर्नित्यं धर्मज्ञः सत्यसंगरः ।

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो भूय एव भविष्यसि ॥ १२ ॥

तुम तो सदा धर्ममें मन लगाये रखनेवाले, धर्मज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ और सब प्रकारकी आसक्तियोंसे शून्य हो और आगे भी तुममें अधिकाधिक इन गुणोंका विकास होगा ॥

यथा भगीरथो राजा राजानश्च गयादयः ।

यथा ययातिः कौन्तेय तथा त्वमपि पाण्डव ॥ १३ ॥

कुन्तीकुमार पाण्डुनन्दन! जैसे राजा भगीरथ हो गये हैं, जैसे गय आदि राजर्षि हो चुके हैं तथा जैसे महाराज ययाति हुए हैं, वैसे ही तुम भी विख्यात हो ॥ युधिष्ठिर उवाच

न हर्षात् सम्प्रपश्यामि वाक्यस्यास्योत्तरं क्वचित् ।

स्मरेद्धि देवराजो यं को नामाभ्यधिकस्ततः ॥ १४ ॥

पृष्ठ 675

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 675 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

युधिष्ठिर बोले — महर्षे! आपके दर्शन और आपकी बातोंके सुननेसे मुझे इतना अधिक हर्ष हुआ है कि मुझे इन वचनोंका कोई उत्तर नहीं सूझता । देवराज इन्द्र जिसका स्मरण करते हों उससे बढ़कर इस संसारमें कौन है? ॥

भवता संगमो यस्य भ्राता चैव धनंजयः ।

वासवः स्मरते यस्य को नामाभ्यधिकस्ततः ॥ १५ ॥

जिसे आपका संग प्राप्त हो, जिसके अर्जुन - जैसा भाई हो और जिसे इन्द्र याद करते हों, उससे बढ़कर सौभाग्यशाली और कौन है? ॥ १५ ॥

यच्च मां भगवानाह तीर्थानां दर्शनं प्रति ।

धौम्यस्य वचनादेषा बुद्धिः पूर्वं कृतैव मे ॥ १६ ॥

भगवन्! आपने मुझे तीर्थोंके दर्शनके लिये जो उत्साह प्रदान किया है, वह ठीक है ।

मैंने पहलेसे ही धौम्यजीके आदेशसे तीर्थोंमें जानेका विचार कर रखा है ॥

तद् यदा मन्यसे ब्रह्मन् गमनं तीर्थदर्शने ।

तदैव गन्तास्मि तीर्थान्येष मे निश्चयः परः ॥ १७ ॥

अतः ब्रह्मन्! आप जब ठीक समझें तभी मैं तीर्थोंके दर्शनके लिये चल दूँगा; यही मेरा अन्तिम निश्चय है ॥ १७ ॥

वैशम्पायन उवाच

गमने कृतबुद्धिं तु पाण्डवं लोमशोऽब्रवीत् ।

लघुर्भव महाराज लघुः स्वैरं गमिष्यसि ॥ १८ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! तीर्थयात्राके लिये जिन्होंने निश्चित विचार कर लिया था, उन पाण्डु- नन्दन युधिष्ठिरसे महर्षि लोमशने कहा - ' महाराज! लोकसमूहसे आप हलके हो जाइये — थोड़े ही लोगोंको साथ रखिये; क्योंकि थोड़े संगी- साथी होनेपर आप इच्छानुसार सर्वत्र जा सकेंगे ॥ १८ ॥

युधिष्ठिर उवाच

भिक्षाभुजो निवर्तन्तां ब्राह्मणा यतयश्च ये ।

क्षुत्तृडध्वश्रमायासशीतार्तिमसहिष्णवः ॥ १ ९ ॥

युधिष्ठिर बोले- जो भिक्षाभोजी ब्राह्मण और संन्यासी हैं तथा जो भूख - प्यास, परिश्रम - थकावट और सर्दीकी पीड़ा सहन न कर सकें, उन्हें लौट जाना चाहिये ॥ १ ९ ॥

ते सर्वे विनिवर्तन्तां ये च मिष्टभुजो द्विजाः ।

पक्वान्नलेह्यपानानां मांसानां च विकल्पकाः ॥ २० ॥

जो द्विज मिष्टान्नभोजी हैं वे भी लौट जायँ । जो पक्वान्न, चटनी, पेय पदार्थ और मांस आदि खानेवाले मनुष्य हों, वे भी लौट जायँ ॥ २० ॥

तेऽपि सर्वे निवर्तन्तां ये च सूदानुयायिनः ।

पृष्ठ 676

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 676 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मया यथोचिताजीव्यैः संविभक्ताश्च वृत्तिभिः ॥ २१ ॥

जो लोग रसोइयोंकी अपेक्षा रखनेवाले हैं तथा जिन्हें मैंने अलग - अलग बाँटकर उचित-उचित आजीविकाकी व्यवस्था कर दी है, वे सब लोग घर लौट जायँ ॥ २१ ॥

ये'चाप्यनुरताः पौरा राजभक्तिपुरःसराः ।

धृतराष्ट्रं महाराजमभिगच्छन्तु ते च वै ॥ २२ ॥

स दास्यति यथाकालमुचिता यस्य या भृतिः ।

स चेद् यथोचितां वृत्तिं न दद्यान्मनुजेश्वरः ॥ २३ ॥

अस्मत्प्रियहितार्थाय पाञ्चाल्यो वः प्रदास्यति ॥ २४ ॥

जो पुरवासी राजभक्तिवश मेरे पीछे - पीछे चले आये हैं, वे अब महाराज धृतराष्ट्रके पास चले जायँ । वे उनके लिये यथासमय समुचित आजीविका प्रदान करेंगे । यदि राजा धृतराष्ट्र उचित जीविकाकी व्यवस्था न करें तो पांचालनरेश द्रुपद हमारा प्रिय और हित करनेके लिये अवश्य आपलोगोंको जीविका देंगे ॥ २२–२४ ॥ वैशम्पायन उवाच

ततो भूयिष्ठशः पौरा गुरुभारप्रपीडिताः ।

विप्राश्च यतयो मुख्या जग्मुर्नागपुरं प्रति ॥ २५ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं— जनमेजय! तब बहुत- से नागरिक, ब्राह्मण और यति मानसिक दुःखके भारी भारसे पीड़ित हो हस्तिनापुरको चले गये ॥ २५ ॥

तान् सर्वान् धर्मराजस्य प्रेम्णा राजाम्बिकासुतः ।

प्रतिजग्राह विधिवद् धनैश्च समतर्पयत् ॥ २६ ॥

अम्बिकानन्दन राजा धृतराष्ट्रने धर्मराज युधिष्ठिरके स्नेहवश उन सबको विधिपूर्वक अपनाया और उन्हें धन देकर तृप्त किया ॥ २६ ॥

ततः कुन्तीसुतो राजा लघुभिर्ब्राह्मणैः सह ।

लोमशेन च सुप्रीतस्त्रिरात्रं काम्यकेऽवसत् ॥ २७ ॥

तदनन्तर कुन्तीनन्दन राजा युधिष्ठिर थोड़े- से ब्राह्मणों और लोमशजीके साथ अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक तीन राततक काम्यक वनमें टिके रहे ॥ २७ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९ २ ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राविषयक बानबेवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ ९ २ ॥

पृष्ठ 677

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 677 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रिनवतितमोऽध्यायः ऋषियोंको नमस्कार करके पाण्डवोंका तीर्थयात्राके लिये विदा होना वैशम्पायन उवाच

ततः प्रयान्तं कौन्तेयं ब्राह्मणा वनवासिनः ।

अभिगम्य तदा राजन्निदं वचनमब्रुवन् ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको तीर्थयात्राके लिये उद्यत जान काम्य - कवनके निवासी ब्राह्मण उनके निकट आकर इस प्रकार बोले— ॥ १ ॥

राजंस्तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भ्रातृभिः सह ।

ऋषिणा चैव सहितो लोमशेन महात्मना ॥ २ ॥

‘ महाराज! आप अपने भाइयों तथा महात्मा लोमश मुनिके साथ पुण्यतीर्थोंमें जानेवाले हैं ॥ २ ॥

अस्मानपि महाराज नेतुमर्हसि पाण्डव ।

अस्माभिर्हि न शक्यानि त्वदृते तानि कौरव ॥ ३ ॥

'कुरुकुलतिलक पाण्डुनन्दन! हमें भी अपने साथ ले चलें । महाराज! आपके बिना हमलोग उन तीर्थोंकी यात्रा नहीं कर सकते ॥ ३ ॥

श्वापदैरुपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च ।

अगम्यानि नरैरल्पैस्तीर्थानि मनुजेश्वर । ४ ॥

' मनुजेश्वर! वे सभी तीर्थ हिंसक जन्तुओंसे भरे पड़े हैं। दुर्गम और विषम भी हैं । थोड़े-से मनुष्य वहाँकी यात्रा नहीं कर सकते ॥ ४ ॥

पृष्ठ 678

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 678 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भवतो भ्रातरः शूरा धनुर्धरवराः सदा ।

भवद्भिः पालिताः शूरैर्गच्छामो वयमप्युत ॥ ५ ॥

' आपके भाई शूरवीर हैं और सदा श्रेष्ठ धनुष धारण किये रहते हैं । आप जैसे शूरवीरोंसे सुरक्षित होकर हम भी उन तीर्थोंकी यात्रा पूरी कर लेंगे ॥ ५ ॥

भवत्प्रसादाद्धि वयं प्राप्नुयाम सुखं फलम् ।

तीर्थानां पृथिवीपाल वनानां च विशाम्पते ॥ ६ ॥

‘ भूपाल! प्रजानाथ! आपके प्रसादसे हमलोग भी उन तीर्थों और वनोंकी यात्राका फल अनायास ही पा लेंगे ॥ ६ ॥

तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास्तीर्थपरिप्लुताः ।

भवेम धूतपाप्मानस्तीर्थसंदर्शनान्नृप ॥ ७ ॥

‘ नरेश्वर! आपके बल- पराक्रमसे सुरक्षित हो हम भी तीर्थोंमें स्नान करके शुद्ध हो जायँगे और उन तीर्थोंके दर्शनसे हमारे सब पाप धुल जायँगे ॥ ७ ॥

भवानपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत ।

अष्टकस्य च राजर्षेर्लोमपादस्य चैव ह ॥ ८ ॥

भरतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्थिव ।

पृष्ठ 679

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 679 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ध्रुवं प्राप्स्यसि दुष्प्रापाँल्लोकांस्तीर्थपरिप्लुतः ॥ ९ ॥

‘ भूपाल! भरतनन्दन! आप भी तीर्थोंमें नहाकर राजा कार्तवीर्य अर्जुन, राजर्षि अष्टक, लोमपाद और भूमण्डलमें सर्वत्र विदित सम्राट् वीरवर भरतको मिलनेवाले दुर्लभ लोकोंको अवश्य प्राप्त कर लेंगे ॥ ८ - ९ ॥

प्रभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश्च पर्वतान् ।

गङ्गाद्याः सरितश्चैव प्लक्षादींश्च वनस्पतीन् ॥ १० ॥

त्वया सह महीपाल द्रष्टुमिच्छामहे वयम् ।

यदि ते ब्राह्मणेष्वस्ति काचित् प्रीतिर्जनाधिप ॥ ११ ॥

कुरु क्षिप्रं वचोऽस्माकं ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे । ‘ महीपाल! प्रभास आदि तीर्थों, महेन्द्र आदि पर्वतों, गंगा आदि नदियों तथा प्लक्ष आदि वृक्षोंका हम आपके साथ दर्शन करना चाहते हैं । जनेश्वर! यदि आपके मनमें ब्राह्मणोंके प्रति कुछ प्रेम है तो आप हमारी बात शीघ्र मान लीजिये; इससे आपका कल्याण होगा ॥ १०-११ ॥ तीर्थानि हि महाबाहो तपोविघ्नकरैः सदा ॥ १२ ॥

अनुकीर्णानि रक्षोभिस्तेभ्यो नस्त्रातुमर्हसि । ‘ महाबाहो! तपस्यामें विघ्न डालनेवाले बहुत - से राक्षस उन तीर्थोंमें भरे पड़े हैं, उनसे आप हमारी रक्षा करनेमें समर्थ हैं ' ॥ १२३ ॥

तीर्थान्युक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता ॥ १३ ॥

यान्युवाच च देवर्षिर्लोमशः सुमहातपाः ।

विधिवत् तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप ॥ १४ ॥

धूतपाप्मा सहास्माभिर्लोमशेनाभिपालितः । ‘नरेश्वर! आप पापरहित हैं, धौम्य मुनि, परम बुद्धिमान् नारदजी तथा महातपस्वी देवर्षि लोमशने जिन-जिन तीर्थोंका वर्णन किया है, उन सबमें आप महर्षि लोमशजीसे सुरक्षित हो हमारे साथ विधिपूर्वक भ्रमण करें ' ॥ १३-१४ ॥ स राजा पूज्यमानस्तैर्हर्षादश्रुपरिप्लुतः ॥ १५ ॥

भीमसेनादिभिर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारितः ।

बाढमित्यब्रवीत् सर्वांस्तानृषीन् पाण्डवर्षभः ॥ १६ ॥

लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरोहितम् । पाण्डवश्रेष्ठ युधिष्ठिर अपने वीर भ्राता भीमसेन आदिसे घिरकर खड़े थे । उन ब्राह्मणोंद्वारा इस प्रकार सम्मानित होनेपर उनके नेत्रोंमें हर्षके आँसू भर आये । उन्होंने देवर्षि लोमश तथा पुरोहित धौम्यजीकी आज्ञा लेकर उन सब ऋषियोंसे ‘ बहुत अच्छा ’ कहकर उनका अनुरोध स्वीकार कर लिया ॥ १५-१६३ ॥ ततः स पाण्डवश्रेष्ठो भ्रातृभिः सहितो वशी ॥ १७ ॥

पृष्ठ 680

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 680 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्रौपद्या चानवद्याङ्गया गमनाय मनो दधे । तदनन्तर मन -इन्द्रियोंको वशमें रखनेवाले पाण्डवश्रेष्ठ युधिष्ठिरने भाइयों तथा सुन्दर अंगोंवाली द्रौपदीके साथ यात्रा करनेका मन -ही-मन निश्चय किया ॥ १७३ ॥

अथ व्यासो महाभागस्तथा पर्वतनारदौ ॥ १८ ॥

काम्यके पाण्डवं द्रष्टुं समाजग्मुर्मनीषिणः ।

तेषां युधिष्ठिरो राजा पूजां चक्रे यथाविधि ।

सत्कृतास्ते महाभाग युधिष्ठिरमथाब्रुवन् ॥ १ ९ ॥

इतनेहीमें महाभाग व्यास, पर्वत और नारद आदि मनीषीजन काम्यकवनमें पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरसे मिलनेके लिये आये । राजा युधिष्ठिरने उनकी विधिपूर्वक पूजा की । उनसे सत्कार पाकर वे महाभाग महर्षि महाराज युधिष्ठिरसे इस प्रकार बोले ॥ १८-१९ ॥ ऋषय ऊचुः

युधिष्ठिर यमौ भीम मनसा कुरुतार्जवम् ।

मनसा कृतशौचा वै शुद्धास्तीर्थानि यास्यथ ॥ २० ॥

ऋषियोंने कहा – युधिष्ठिर! भीमसेन! नकुल! और सहदेव! तुमलोग तीर्थोंके प्रति मनसे श्रद्धापूर्वक सरलभाव रखो । मनसे शुद्धिका सम्पादन करके शुद्धचित्त होकर तीर्थोंमें जाओ ॥ २० ॥

शरीरनियमं प्राहुर्ब्राह्मणा मानुषं व्रतम् ।

मनोविशुद्धां बुद्धिं च दैवमाहुर्व्रतं द्विजाः ॥ २१ ॥

ब्राह्मणलोग शरीर- शुद्धिके नियमको ' मानुषव्रत' बताते हैं और मनके द्वारा शुद्ध की हुई बुद्धिको ' दैवव्रत ' कहते हैं ॥ २१ ॥

मनो ह्यदुष्टं शौचाय पर्याप्तं वै नराधिप ।

मैत्रीं बुद्धिं समास्थाय शुद्धास्तीर्थानि द्रक्ष्यथ ॥ २२ ॥

नरेश्वर! यदि मन राग--द्वेषसे दूषित न हो तो वह शुद्धिके लिये पर्याप्त माना गया है । सब प्राणियोंके प्रति मैत्री - बुद्धिका आश्रय ले शुद्धभावसे तीर्थोंका दर्शन करो ॥ २२ ॥

यूयं मानसैः शुद्धाः शरीरनियमव्रतैः ।

दैवं व्रतं समास्थाय यथोक्तं फलमाप्स्यथ ॥ २३ ॥

तुम मानसिक और शारीरिक नियमव्रतोंसे शुद्ध हो । दैवव्रतका आश्रय ले यात्रा करोगे तो तीर्थोंका तुम्हें यथावत् फल प्राप्त होगा ॥ २३ ॥

ते तथेति प्रतिज्ञाय कृष्णया सह पाण्डवाः ।

कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे मुनिभिर्दिव्यमानुषैः ॥ २४ ॥

महर्षियोंके ऐसा कहनेपर द्रौपदीसहित पाण्डवोंने ' बहुत अच्छा ' कहकर ( उनकी आज्ञाएँ शिरोधार्य कीं और उनके बताये हुए नियमोंका पालन करनेकी ) प्रतिज्ञा की ।