श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 661–670

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 661–670

पृष्ठ 661

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 661 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बह्वाश्चर्यं महाराज दृश्यते तत्र पर्वते ।

पुण्ये स्वर्गोपमे चैव देवर्षिगणसेविते ॥ ८ ॥

राजन्! देवर्षिगणोंसे सेवित वह पुण्यपर्वत स्वर्गके समान सुन्दर एवं सुखद है । वहाँ अनेक आश्चर्यकी बातें देखी जाती हैं ॥ ८ ॥

ह्रदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस्तत्र वै सरित् ।

विश्वामित्रनदी राजन् पुण्या परपुरंजय ॥ ९ ॥

यस्यास्तीरे सतां मध्ये ययातिर्नहुषात्मजः ।

पपात स पुनर्लोकाँल्लेभे धर्मान् सनातनान् ॥ १० ॥

शत्रुओंकी राजधानीपर विजय पानेवाले नरेश! वहाँ राजर्षि विश्वामित्रकी तपस्यासे प्रकट हुई एक पुण्यमयी नदी है, जो परम पवित्र तीर्थ मानी गयी है । उसीके तटपर नहुषनन्दन राजा ययाति स्वर्गसे साधु पुरुषोंके बीचमें गिरे थे और पुनः सनातन धर्ममय लोकोंमें चले गये थे ॥ ९ -१० ॥

तत्र पुण्यो ह्रदः ख्यातो मैनाकश्चैव पर्वतः ।

बहुमूलफलोपेतस्त्वसितो नाम पर्वतः ॥ ११ ॥

वहाँ पुण्यसरोवर, विख्यात मैनाक पर्वत और प्रचुर फलमूलोंसे सम्पन्न असित नामक पर्वत है ॥ ११ ॥

आश्रमः कक्षसेनस्य पुण्यस्तत्र युधिष्ठिर ।

च्यवनस्याश्रमश्चैव विख्यातस्तत्र पाण्डव ॥ १२ ॥

युधिष्ठिर! उसी पर्वतपर कच्छसेनका पुण्यदायक आश्रम है । पाण्डुनन्दन! महर्षि च्यवनका सुविख्यात आश्रम भी वहीं है ॥ १२ ॥

तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास्तपसा विभो ।

जम्बूमार्गे महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ १३ ॥

आश्रमः शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्विजनिषेवितः । प्रभो! वहाँ थोड़ी ही तपस्यासे मनुष्य सिद्धि प्राप्त कर लेते हैं । महाराज! पश्चिम दिशामें ही जम्बूमार्ग है, जहाँ शुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षियोंका आश्रम है । शान्त पुरुषोंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिर! वह आश्रम पशु- पक्षियोंसे सेवित है ॥ १३ ॥

ततः पुण्यतमा राजन् सततं तापसैर्युता ॥ १४ ॥

केतुमाला च मेध्या च गङ्गाद्वारं च भूमिप ।

ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिषेवितम् ॥ १५ ॥

राजन्! उधर ही सदा तपस्वीजनोंसे भरे हुए पुण्यतम तीर्थ- केतुमाला, मेध्या और गंगाद्वार ( हरिद्वार) हैं । भूपाल! द्विजोंसे सेवित सुप्रसिद्ध सैन्धवारण्य भी उधर ही है ॥

पितामहसरः पुण्यं पुष्करं नाम नामतः ।

वैखानसानां सिद्धानामृषीणामाश्रमः प्रियः ॥ १६ ॥

पृष्ठ 662

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 662 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्रह्माजीका पुण्यदायक सरोवर पुष्कर भी पश्चिम दिशामें ही है, जो वानप्रस्थों, सिद्धों और महर्षियोंका प्रिय आश्रम है ॥ १६ ॥

अप्यत्र संश्रयार्थाय प्रजापतिरथो जगौ ।

पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर ॥ १७ ॥

पुण्यवानोंमें प्रधान कुरुश्रेष्ठ! पुष्करमें निवास करनेके लिये प्रजापति ब्रह्माजीने एक गाथा गायी है, जो इस प्रकार है ॥ १७ ॥

मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः ।

विप्रणश्यन्ति पापानि नाकपृष्ठे च मोदते ॥। १८ ॥

' जो मनस्वी पुरुष मनसे भी पुष्करतीर्थमें निवास करनेकी इच्छा करता है, उसके सारे पाप नष्ट हो जाते हैं और वह स्वर्गलोकमें आनन्द भोगता है ' ॥ १८ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि धौम्यतीर्थयात्रायां एकोननवतितमोऽध्यायः ॥ ८ ९ ॥ इसप्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें धौम्यतीर्थयात्राविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ८९ ॥

पृष्ठ 663

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 663 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नवतितमोऽध्यायः धौम्यद्वारा उत्तर दिशाके तीर्थोंका वर्णन धौम्य उवाच

उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै ।

तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्यायतनानि च ॥ १ ॥

शृणुष्वावहितो भूत्वा मम मन्त्रयतः प्रभो ।

कथाप्रतिग्रहो वीर श्रद्धां जनयते शुभाम् ॥ २ ॥

धौम्यजी कहते हैं— नृपश्रेष्ठ! उत्तर दिशामें जो पुण्यप्रद तीर्थ और देवालय आदि हैं, उनका तुमसे वर्णन करता हूँ। प्रभो! तुम सावधान होकर वह सब मेरे मुखसे सुनो । वीरवर! तीर्थोंकी कथाका प्रसंग उनके प्रति मंगलमयी श्रद्धा उत्पन्न करता है ॥ १-२ ॥

सरस्वती महापुण्या ह्रदिनी तीर्थमालिनी ।

समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव ॥ ३ ॥

तीर्थोंकी पंक्तिसे सुशोभित सरस्वती नदी बड़ी पुण्यदायिनी है । पाण्डुनन्दन! समुद्रमें मिलनेवाली महावेगशालिनी यमुना भी उत्तर दिशामें ही हैं ॥ ३ ॥

यत्र पुण्यतरं तीर्थं प्लक्षावतरणं शुभम् ।

यत्र सारस्वतैरिष्ट्वा गच्छन्त्यवभृथैर्द्विजाः ॥ ४ ॥

उधर ही अत्यन्त पुण्यमय प्लक्षावतरण नामक मंगलकारक तीर्थ है; जहाँ ब्राह्मणगण यज्ञ करके सरस्वतीके जलसे अवभृथस्नान करते और अपने स्थानको जाते हैं ॥ ४ ॥

पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवमग्निशिरोऽनघ ।

सहदेवोऽयजद् यत्र शम्याक्षेपेण भारत ॥ ५ ॥

उधर ही अग्निशिर नामक दिव्य, कल्याणमय, पुण्यतीर्थ बताया जाता है । निष्पाप भरतनन्दन! उसी तीर्थमें सहदेवने शमीका डंडा फेंकवाकर, जितनी दूरीमें वह डंडा पड़ा था उतनी दूरीमें, मण्डप बनवाकर उसमें यज्ञ किया ॥ ५ ॥

एतस्मिन्नेव चार्थेऽसाविन्द्रगीता युधिष्ठिर ।

गाथा चरति लोकेऽस्मिन् गीयमाना द्विजातिभिः ॥ ६ ॥

युधिष्ठिर! इसी विषयमें इन्द्रकी गायी हुई एक गाथा लोकमें प्रचलित है, जिसे ब्राह्मण गाया करते हैं ॥ ६ ॥

अग्नयः सहदेवेन सेविता यमुनामनु ।

ते तस्य कुरुशार्दूल सहस्रशतदक्षिणाः ॥ ७ ॥

पृष्ठ 664

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 664 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कुरुश्रेष्ठ! सहदेवने यमुना तटपर लाख स्वर्ण-मुद्राओंकी दक्षिणा देकर अग्निकी उपासना की थी * ॥ ७ ॥

तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः ।

विंशतिः सप्त चाष्टौ च हयमेधानुपाहरत् ॥ ८ ॥

वहीं महायशस्वी चक्रवर्ती राजा भरतने पैंतीस अश्वमेधयज्ञोंका अनुष्ठान किया ॥ ८ ॥

कामकृद् यो द्विजातीनां श्रुतस्तात यथा पुरा ।

अत्यन्तमाश्रमः पुण्यः शरभंगस्य विश्रुतः ॥ ९ ॥

तात! प्राचीनकालमें राजा भरत ब्राह्मणोंकी मनोवाञ्छाको पूर्ण करनेवाला राजा सुना गया है । उत्तराखण्डमें ही महर्षि शरभङ्गका अत्यन्त पुण्यदायक आश्रम विख्यात है ॥ ९ ॥

सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता ।

बालखिल्यैर्महाराज यत्रेष्टमृषिभिः पुरा ॥ १० ॥

कुन्तीनन्दन! साधु पुरुषोंने सरस्वती नदीकी सदा उपासना की है । महाराज! पूर्वकालमें बालखिल्य ऋषियोंने वहाँ यज्ञ किया था ॥ १० ॥

दृषद्वती महापुण्या यत्र ख्याता युधिष्ठिर ।

न्यग्रोधाख्यस्तु पुण्याख्यः पाञ्चाल्यो द्विपदां वर ॥ ११ ॥

दाल्भ्यघोषश्च दाल्भ्यश्च धरणीस्थो महात्मनः ।

कौन्तेयानन्तयशसः सुव्रतस्यामितौजसः ॥ १२ ॥

आश्रमः ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । युधिष्ठिर! परम पुण्यमयी दृषद्वती नदी भी उधर ही बतायी गयी है । मनुष्योंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिर! वहीं न्यग्रोध, पुण्य, पाञ्चाल्य, दाल्भ्यघोष और दाल्भ्य – ये पाँच आश्रम हैं तथा अनन्तकीर्ति एवं अमिततेजस्वी महात्मा सुव्रतका पुण्य आश्रम भी उत्तराखण्डमें ही बताया जाता है, जो पृथ्वीपर रहकर भी तीनों लोकोंमें विख्यात है ॥ एतावर्णाववर्णौ च विश्रुतौ मनुजाधिप ॥ १३ ॥

नरेश्वर! उत्तराखण्डमें ही विख्यात मुनि नर और नारायण हैं, जो एतावर्ण ( श्यामवर्ण— साकार) होते हुए भी वास्तवमें अवर्ण ( निराकार) ही हैं ॥ १३ ॥

वेदज्ञौ वेदविद्वांसौ वेदविद्याविदावुभौ ।

जाते क्रतुभिर्मुख्यैः पुण्यैर्भरतसत्तम ॥ १४ ॥

भरतश्रेष्ठ! ये दोनों मुनि वेदज्ञ, वेदके मर्मज्ञ तथा वेदविद्याके पूर्ण जानकार हैं । इन्होंने पुण्यदायक उत्तम यज्ञोंद्वारा शंकरका यजन किया है ॥ १४ ॥

समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणाः पुरा ।

विशाखयूपेऽतप्यन्त तेन पुण्यतमश्च सः ॥ १५ ॥

पूर्वकालमें इन्द्र, वरुण आदि बहुत - से देवताओंने मिलकर विशाखयूप नामक स्थानमें तप किया था, अतः वह अत्यन्त पुण्यप्रद स्थान है ॥ १५ ॥

पृष्ठ 665

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 665 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ऋषिर्महान् महाभागो जमदग्निर्महायशाः ।

पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्वयजत प्रभुः ॥ १६ ॥

महाभाग, महायशस्वी और महाप्रभावशाली महर्षि जमदग्निने परम सुन्दर तथा पुण्यप्रद पलाशवनमें यज्ञ किया था ॥ १६ ॥

यत्र सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः साक्षात् तमृषिसत्तमम् ।

स्वं स्वं तोयमुपादाय परिवार्योपतस्थिरे ॥ १७ ॥

जिसमें सब श्रेष्ठ नदियाँ मूर्तिमती हो अपना- अपना जल लेकर उन मुनिश्रेष्ठके पास आयीं और उन्हें सब ओरसे घेरकर खड़ी हुई थीं ॥ १७ ॥

अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर्जगौ ।

इमं श्लोकं तदा वीर प्रेक्ष्य दीक्षां महात्मनः ॥ १८ ॥

वीर महाराज! यहाँ महात्मा जमदग्निकी वह यज्ञदीक्षा देखकर स्वयं गन्धर्वराज विश्वावसुने इस श्लोकका गान किया था ॥ १८ ॥

यजमानस्य वै देवाञ्जमदग्नेर्महात्मनः ।

आगम्य सरितो विप्रान् मधुना समतर्पयन् ॥ १ ९ ॥

‘ महात्मा जमदग्नि जब यज्ञद्वारा देवताओंका यजन कर रहे थे, उस समय उनके यज्ञमें सरिताओंने आकर मधुसे ब्राह्मणोंको तृप्त किया' ॥ १ ९ ॥

गन्धर्वयक्षरक्षोभिरप्सरोभिश्च सेवितम् ।

किरातकिन्नरावासं शैलं शिखरिणां वरम् ॥ २० ॥

बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गाद्वारं युधिष्ठिर ।

पुण्यं तत् ख्यायते राजन् ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ २१ ॥

युधिष्ठिर! गिरिश्रेष्ठ हिमालय किरातों और किन्नरोंका निवासस्थान है । गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और अप्सराएँ उसका सदा सेवन करती हैं । गंगाजी अपने वेगसे उस शैलराजको फोड़कर जहाँ प्रकट हुई हैं, वह पुण्यस्थान गंगाद्वार ( हरिद्वार) -के नामसे विख्यात है । राजन्! उस तीर्थका ब्रह्मर्षिगण सदा सेवन करते हैं ॥ २०-२१ ॥

सनत्कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा ।

पर्वतश्च पुरुर्नाम यत्र यातः पुरूरवाः ॥ २२ ॥

कुरुनन्दन! पुण्यमय कनखलमें पहले सनत्कुमारने यात्रा की थी । वहीं पुरु नामसे प्रसिद्ध पर्वत है, जहाँ पूर्वकालमें पुरूरवाने यात्रा की थी ॥ २२ ॥

भृगुर्यत्र तपस्तेपे महर्षिगणसेविते ।

राजन् स आश्रमः ख्यातो भृगुतुङ्गो महागिरिः ॥ २३ ॥

राजन्! महर्षियोंसे सेवित जिस महान् पर्वतपर भृगुने तपस्या की थी वह भृगुतुंग आश्रमके नामसे विख्यात है ॥ २३ ॥

यः स भूतं भविष्यच्च भवच्च भरतर्षभ ।

पृष्ठ 666

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 666 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नारायणः प्रभुर्विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः ॥ २४ ॥

तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीमनु ।

आश्रमः ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ २५ ॥

भरतश्रेष्ठ! भूत, भविष्य और वर्तमान जिनका स्वरूप है, जो सर्वशक्तिमान्, सर्वव्यापी, सनातन एवं पुरुषोत्तम नारायण हैं उन अत्यन्त यशस्वी श्रीहरिकी पुण्यमयी विशालापुरी बदरीवनके निकट है । वह नर- नारायणका आश्रम कहा गया है, वह पुण्यप्रद बदरिकाश्रम तीनों लोकों में विख्यात है ॥ २४-२५ ॥

उष्णतोयवहा गङ्गा शीततोयवहा पुरा ।

सुवर्णसिकता राजन् विशालां बदरीमनु ॥ २६ ॥

राजन्! पूर्वकालसे ही विशाला बदरीके समीप गंगा कहीं गरम जल तथा कहीं शीतल

जल प्रवाहित करती हैं । उनकी बालू सुवर्णकी भाँति चमकती रहती है ॥ २६ ॥

ऋषयो यत्र देवाश्च महाभागा महौजसः ।

प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं प्रभुम् ॥ २७ ॥

यत्र नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ।

तत्र कृत्स्नं जगत् सर्वं तीर्थान्यायतनानि च ॥ २८ ॥

वहाँ महाभाग एवं महातेजस्वी देवता तथा महर्षि प्रतिदिन जाकर अमित प्रभावशाली भगवान् नारायणको नमस्कार करते हैं। जहाँ सनातन परमात्मा भगवान् नारायण विराजमान हैं वहाँ सम्पूर्ण जगत् है और समस्त तीर्थ तथा देवालय हैं ॥ २७-२८ ॥

तत् पुण्यं परमं ब्रह्म तत् तीर्थं तत् तपोवनम् ।

तत् परं परमं देवं भूतानां परमेश्वरम् ॥ २ ९ ॥

वह बदरिकाश्रम पुण्यक्षेत्र और परब्रह्मस्वरूप है । वही तीर्थ है, वही तपोवन है, वही सम्पूर्ण भूतोंका परमदेव परमेश्वर है ॥ २ ९ ॥

शाश्वतं परमं चैव धातारं परमं पदम् ।

यं विदित्वा न शोचन्ति विद्वांसः शास्त्रदृष्टयः ॥ ३० ॥

तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः । वही सनातन परमधाता एवं परमपद है, जिसे जान लेनेपर शास्त्रदर्शी विद्वान् कभी शोक नहीं करते हैं । वहीं देवर्षि सिद्ध और समस्त तपोधन महात्मा निवास करते हैं ॥ ३०१३ || आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः ॥ ३१ ॥

पुण्यानामपि तत् पुण्यमत्र ते संशयोऽस्तु मा ।

एतानि राजन् पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ३२ ॥

कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्यायतनानि च ।

एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः ॥ ३३ ॥

पृष्ठ 667

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 667 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ऋषिभिर्देवकल्पैश्च सेवितानि महात्मभिः ।

चरन्नेतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणर्षभैः ।

भ्रातृभिश्च महाभागैरुत्कण्ठां विहरिष्यसि ॥ ३४ ॥

जहाँ महायोगी आदिदेव भगवान् मधुसूदन विराजमान हैं वह स्थान पुण्योंका भी पुण्य है । इस विषयमें तुम्हें संशय नहीं होना चाहिये । राजन्! पृथ्वीपते! नरश्रेष्ठ! ये भूमण्डलके पुण्यतीर्थ और आश्रम आदि कहे गये वसु, साध्य, आदित्य, मरुद्गण, अश्विनीकुमार तथा देवोपम महात्मा मुनि इन सब तीर्थोंका सेवन करते हैं । कुन्तीनन्दन! तुम श्रेष्ठ ब्राह्मणों और महान् सौभाग्यशाली भाइयोंके साथ इन तीर्थोंमें विचरते रहोगे तो अर्जुनके लिये तुम्हारी मिलनेकी उत्कट इच्छा अर्थात् विरहव्याकुलता शान्त हो जायगी ॥ ३१–३४ ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि धौम्यतीर्थयात्रायां नवतितमोऽध्यायः ॥ ९ ० ॥ इसप्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें धौम्यतीर्थयात्राविषयक नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ९० ॥

P •ये सहदेव सुप्रसिद्ध राजा सृजयके पुत्र थे—' सहदेवः सृजयपुत्रः ' इति नीलकण्ठी ।

पृष्ठ 668

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 668 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकनवतितमोऽध्यायः महर्षि लोमशका आगमन और युधिष्ठिरसे अर्जुनके पाशुपत आदि दिव्यास्त्रोंकी प्राप्तिका वर्णन तथा इन्द्रका संदेश सुनाना वैशम्पायन उवाच

एवं सम्भाषमाणे तुतु धौम्ये कौरवनन्दन ।

लोमशः स महातेजा ऋषिस्तत्राजगाम ह ॥ १ ॥

तं पाण्डवाग्रजो राजा सगणो ब्राह्मणाश्च ते ।

उपातिष्ठन्महाभागं दिवि शक्रमिवामराः ॥ २ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - कौरवनन्दन! जब धौम्य ऋषि इस प्रकार कह रहे थे, उसी समय महातेजस्वी महर्षि लोमश वहाँ आये । जैसे स्वर्गमें इन्द्रके आनेपर समस्त देवता उठकर खड़े हो जाते हैं, उसी प्रकार ज्येष्ठ पाण्डव राजा युधिष्ठिर, उनके समुदायके अन्य लोग तथा वे ब्राह्मण भी उन महाभाग लोमशको आया देख उनके स्वागतके लिये उठकर खड़े हो गये ॥ १-२ ॥ medy

पृष्ठ 669

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 669 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

समभ्यर्च्य यथान्यायं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।

पप्रच्छागमने हेतुमटने च प्रयोजनम् ॥ ३ ॥

धर्मनन्दन युधिष्ठिरने यथायोग्य उनका पूजन करके उन्हें आसनपर बिठाया और वहाँ आने तथा वनमें घूमनेका प्रयोजन पूछा ॥ ३ ॥

स पृष्टः पाण्डुपुत्रेण प्रीयमाणो महामनाः ।

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हर्षयन्निव पाण्डवान् ॥ ४ ॥

पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरके इस प्रकार पूछनेपर महामना महर्षि लोमश बड़े प्रसन्न हुए और अपनी मधुर वाणीद्वारा पाण्डवोंका हर्ष बढ़ाते हुए- से बोले— ॥ ४ ॥

संचरन्नस्मि कौन्तेय सर्वाल्लोँकान् यदृच्छया ।

गतः शक्रस्य भवनं तत्रापश्यं सुरेश्वरम् ॥ ५ ॥

' कुन्तीनन्दन! मैं यों ही इच्छानुसार सम्पूर्ण लोकोंमें विचरण करता हूँ। एक दिन मैं इन्द्रके भवनमें गया और वहाँ देवराज इन्द्रसे मिला ॥ ५ ॥

तव च भ्रातरं वीरमपश्यं सव्यसाचिनम् ।

शक्रस्यार्धासनगतं तत्र मे विस्मयो महान् ॥ ६ ॥

' वहाँ मैंने तुम्हारे वीर भ्राता सव्यसाची अर्जुनको भी देखा, जो इन्द्रके आधे सिंहासनपर बैठे हुए थे । वहाँ उन्हें इस दशामें देखकर मुझे बड़ा आश्चर्य हुआ ॥ ६ ॥

आसीत् पुरुषशार्दूल दृष्ट्वा पार्थं तथागतम् ।

आह मां तत्र देवेशो गच्छ पाण्डुसुतान् प्रति ॥ ७ ॥

' पुरुषसिंह युधिष्ठिर! तुम्हारे भाई अर्जुनको इन्द्रके सिंहासनपर बैठा देख जब मैं आश्चर्यचकित हो रहा था, उसी समय देवराज इन्द्रने मुझसे कहा –' मुने! तुम पाण्डवोंके पास जाओ ' ॥ ७ ॥

सोऽहमभ्यागतः क्षिप्रं दिदृक्षुस्त्वां सहानुजम् ।

वचनात् पुरुहूतस्य पार्थस्य च महात्मनः ॥ ८ ॥

‘ उन इन्द्रके आदेशसे मैं भाइयोंसहित तुम्हें देखनेके लिये शीघ्रतापूर्वक यहाँ आया हूँ। इसके लिये इन्द्रने तो मुझसे कहा ही था, महात्मा अर्जुनने भी अनुरोध किया था ॥ ८ ॥

आख्यास्ये ते प्रियं तात महत् पाण्डवनन्दन ।

ऋषिभिः सहितो राजन् कृष्णया चैव तच्छृणु ॥ ९ ॥

यत् त्वयोक्तो महाबाहुरस्त्रार्थं भरतर्षभ ।

तदस्त्रमाप्तं पार्थेन रुद्रादप्रतिमं विभो ॥ १० ॥

‘ तात! पाण्डवोंको आनन्दित करनेवाले युधिष्ठिर! मैं तुम्हें बड़ा प्रिय समाचार सुनाऊँगा । राजन्! तुम इन महर्षियों और द्रौपदीके साथ मेरी बात सुनो । भरतकुलभूषण विभो! तुमने महाबाहु अर्जुनको दिव्यास्त्रोंकी प्राप्तिके लिये जो आदेश दिया था, उसके

पृष्ठ 670

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 670 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विषयमें यह निवेदन करना है कि अर्जुनने भगवान् शंकरसे उनका अनुपम अस्त्र ( पाशुपत) प्राप्त कर लिया है ॥ ९ -१० ॥

यत् तद् ब्रह्मशिरो नाम तपसा रुद्रमागमत् ।

अमृतादुत्थितं रौद्रं तल्लब्धं सव्यसाचिना ॥ ११ ॥

' जो ब्रह्मशिर नामक अस्त्र अमृतसे प्रकट होकर तपस्याके प्रभावसे भगवान् शंकरको मिला था, वही पाशुपतास्त्र सव्यसाची अर्जुनने प्राप्त कर लिया है ॥ ११ ॥

तत् समन्त्रं ससंहारं सप्रायश्चित्तमङ्गलम् ।

वज्रमस्त्राणि चान्यानि दण्डादीनि युधिष्ठिर ॥ १२ ॥

‘ युधिष्ठिर! रुद्र देवताका वह वज्रके समान दुर्भेद्य अस्त्र मन्त्र, उपसंहार, प्रायश्चित्त और मंगलसहित अर्जुनने पा लिया है । साथ ही, दण्ड आदि अन्य अस्त्र भी उन्होंने हस्तगत कर लिये हैं ॥ १२ ॥

यमात् कुबेराद् वरुणादिन्द्राच्च कुरुनन्दन ।

अस्त्राण्यधीतवान् पार्थो दिव्यान्यमितविक्रमः ॥ १३ ॥

‘ कुरुनन्दन! अमित पराक्रमी अर्जुनने यम, कुबेर, वरुण और इन्द्रसे दिव्यास्त्रोंका अध्ययन किया है ॥ १३ ॥

विश्वावसोस्तु तनयाद् गीतं नृत्यं च साम च ।

वादित्रं च यथान्यायं प्रत्यविन्दद् यथाविधि ॥ १४ ॥

‘ इतना ही नहीं, उन्होंने विश्वावसुके पुत्रसे नृत्य, गीत, सामगान और वाद्यकलाकी भी विधिपूर्वक यथोचित शिक्षा प्राप्त कर ली है ॥ १४ ॥

एवं कृतास्त्रः कौन्तेयो गान्धर्वं वेदमाप्तवान् ।

सुखं वसति बीभत्सुरनुजस्यानुजस्तव ॥ १५ ॥

‘ इस प्रकार अस्त्रविद्यामें निपुणता प्राप्त करके कुन्तीकुमारने गान्धर्ववेद ( संगीतविद्या ) को भी प्राप्त कर लिया है । अब तुम्हारे छोटे भाई भीमसेनके छोटे भाई अर्जुन वहाँ बड़े सुखसे रह रहे हैं ॥ १५ ॥

यदर्थं मां सुरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ।

तच्च ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध मे ॥ १६ ॥

' युधिष्ठिर! देवश्रेष्ठ इन्द्रने मुझसे तुम्हारे लिये जो संदेश कहा था, उसे अब तुम्हें बता रहा हूँ, सुनो ॥ १६ ॥

भवान् मनुष्यलोकेऽपि गमिष्यति न संशयः ।

ब्रूयाद् युधिष्ठिरं तत्र वचनान्मे द्विजोत्तम ॥ १७ ॥

आगमिष्यति ते भ्राता कृतास्त्रः क्षिप्रमर्जुनः ।

सुरकार्यं महत् कृत्वा यदशक्यं दिवौकसाम् ॥ १८ ॥

तपसापि त्वमात्मानं योजय भ्रातृभिः सह ।