05.Mahabharata Volume 5 — पृष्ठ 1821–1830

महाभारत — खण्ड ५ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1821–1830

पृष्ठ 1821

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1821 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भीष्म उवाच

रथेनेन्द्रः प्रयातो वै सार्धं देवगणैः पुरा ।

ददर्शाथाग्रतो वृत्रं धिष्ठितं पर्वतोपमम् ॥ ७ ॥

भीष्मजीने कहा- राजन्! प्राचीन कालकी बात है, इन्द्र रथपर आरूढ़ हो देवताओंको साथ ले वृत्रासुरसे युद्ध करनेके लिये चले । उन्होंने अपने सामने खड़े हुए पर्वतके समान विशालकाय वृत्रको देखा ॥ ७ ॥

योजनानां शतान्यूर्ध्वं पञ्चोच्छ्रितमरिंदम ।

शतानि विस्तरेणाथ त्रीण्येवाभ्यधिकानि वै ॥ ८ ॥

शत्रुदमन नरेश! वह पाँच सौ योजन ऊँचा था और कुछ अधिक तीन सौ योजन उसकी मोटाई थी ॥ ८ ॥

तत् प्रेक्ष्य तादृशं रूपं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् ।

वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिमुपलेभिरे ॥ ९ ॥

वृत्रासुरका वह वैसा रूप, जो तीनों लोकोंके लिये भी दुर्जय था, देखकर देवतालोग डर गये । उन्हें शान्ति नहीं मिलती थी ॥ ९ ॥

शक्रस्य तु तदा राजन्नूरुस्तम्भो व्यजायत ।

भयाद् वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् ॥ १० ॥

राजन्! उस समय वृत्रासुरका वह उत्तम एवं विशाल रूप देखकर सहसा भयके मारे इन्द्रकी दोनों जाँघें अकड़ गयीं ॥ १० ॥

ततो नादः समभवद् वादित्राणां च निःस्वनः ।

देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन् युद्धे ह्युपस्थिते ॥ ११ ॥

तदनन्तर वह युद्ध उपस्थित होनेपर समस्त देवताओं और असुरोंके दलोंमें रणवाद्योंका भीषण नाद होने लगा ॥

अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रमवस्थितम् ।

न सम्भ्रमो न भीः काचिदास्था वा समजायत ॥ १२ ॥

कुरुनन्दन! इन्द्रको खड़ा देखकर भी वृत्रासुरके मनमें न तो घबराहट हुई, न कोई भय हुआ और न इन्द्रके प्रति उसकी कोई युद्धविषयक चेष्टा ही हुई ॥

ततः समभवद् युद्धं त्रैलोक्यस्य भयंकरम् ।

शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः ॥ १३ ॥

फिर तो देवराज इन्द्र और महामनस्वी वृत्रासुरमें भारी युद्ध छिड़ गया, जो तीनों लोकोंके मनमें भय उत्पन्न करनेवाला था ॥ १३ ॥

असिभिः पट्टिशैः शूलैः शक्तितोमुद्गरैः ।

शिलाभिर्विविधाभिश्च कार्मुकैश्च महास्वनैः ॥ १४ ॥

शस्त्रैश्च विविधैर्दिव्यैः पावकोल्काभिरेव च ।

पृष्ठ 1822

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1822 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

देवासुरैस्ततः सैन्यैः सर्वमासीत् समाकुलम् ॥ १५ ॥

उस समय तलवार, पट्टिश, त्रिशूल, शक्ति, तोमर, मुद्गर, नाना प्रकारकी शिला, भयानक टंकार करनेवाले धनुष, अनेक प्रकारके दिव्य अस्त्र- शस्त्र तथा आगकी ज्वालाओंसे एवं देवताओं और असुरोंकी सेनाओंसे यह सारा आकाश व्याप्त हो गया ॥ १४-१५ ॥

पितामहपुरोगाश्च सर्वे देवगणास्तथा ।

ऋषयश्च महाभागास्तद् युद्धं द्रष्टुमागमन् ॥ १६ ॥

विमानाग्र्यैर्महाराज सिद्धाश्च भरतर्षभ ।

गन्धर्वाश्च विमानाग्र्यैरप्सरोभिः समागमन् ॥ १७ ॥

भरतभूषण महाराज! ब्रह्मा आदि समस्त देवता, महाभाग ऋषि, सिद्धगण तथा अप्सराओंसहित गन्धर्व–ये सबके सब श्रेष्ठ विमानोंपर आरूढ़ हो उस अद्भुत युद्धका दृश्य देखनेके लिये वहाँ आ गये थे ॥ १६-१७ ॥

ततोऽन्तरिक्षमावृत्य वृत्रो धर्मभृतां वरः ।

अश्मवर्षेण देवेन्द्रं समाकिरदतिद्रुतम् ॥ १८ ॥

तब धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ वृत्रासुरने आकाशको घेरकर बड़ी उतावलीके साथ देवराज इन्द्रपर पत्थरोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ १८ ॥

ततो देवगणाः क्रुद्धाः सर्वतः शरवृष्टिभिः ।

अश्मवर्षमपोहन्त वृत्रप्रेरितमाहवे ॥ १ ९ ॥

यह देख देवगण कुपित हो उठे । उन्होंने युद्धमें सब ओरसे बाणोंकी वर्षा करके वृत्रासुरके चलाये हुए पत्थरोंकी वर्षाको नष्ट कर दिया ॥ १ ९ ॥

वृत्रस्तु कुरुशार्दूल महामायो महाबलः ।

मोहयामास देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वशः ॥ २० ॥

तस्य वृत्रार्दितस्याथ मोह आसीच्छतक्रतोः ।

रथन्तरेण तं तत्र वसिष्ठः समबोधयत् ॥ २१ ॥

कुरुश्रेष्ठ! महामायावी महाबली वृत्रासुरने सब ओरसे मायामय युद्ध छेड़कर देवराज इन्द्रको मोहमें डाल दिया । वृत्रासुरसे पीड़ित हुए इन्द्रपर मोह छा गया । तब वसिष्ठजीने रथन्तर सामद्वारा वहाँ इन्द्रको सचेत किया ॥ २०-२१ ॥ वसिष्ठ उवाच

देवश्रेष्ठोऽसि देवेन्द्र दैत्यासुरनिबर्हण ।

त्रैलोक्यबलसंयुक्तः कस्माच्छक्र विषीदसि ॥ २२ ॥

वसिष्ठजीने कहा — देवेन्द्र! तुम सब देवताओंमें श्रेष्ठ हो । दैत्यों तथा असुरोंका संहार करनेवाले शक्र! तुम तो त्रिलोकीके बलसे सम्पन्न हो; फिर इस प्रकार विषादमें क्यों पड़े

पृष्ठ 1823

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1823 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

हो? ॥ २२ ॥

एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवश्चैव जगत्पतिः ।

सोमश्च भगवान् देवः सर्वे च परमर्षयः ॥ २३ ॥

( समुद्विग्नं समीक्ष्य त्वां स्वस्तीत्यूचुर्जयाय ते । ) ये जगदीश्वर ब्रह्मा, विष्णु और शिव तथा भगवान् सोमदेव और समस्त महर्षि तुम्हें उद्विग्न देखकर तुम्हारी विजयके लिये स्वस्तिवाचन कर रहे हैं ॥ २३ ॥

मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश्चिदेवेतरो यथा ।

आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रून् सुराधिप ॥ २४ ॥

इन्द्र! किसी साधारण मनुष्यके समान तुम कायरता न प्रकट करो । सुरेश्वर! युद्धके लिये श्रेष्ठ बुद्धिका सहारा लेकर अपने शत्रुओंका संहार करो ॥ २४ ॥

एष लोकगुरुस्त्र्यक्षः सर्वलोकनमस्कृतः ।

निरीक्षते त्वां भगवांस्त्यज मोहं सुराधिप ॥ २५ ॥

देवराज! ये सर्वलोकवन्दित लोकगुरु भगवान् त्रिलोचन शिव तुम्हारी ओर कृपापूर्ण

दृष्टिसे देख रहे हैं । तुम मोहको त्याग दो ॥ २५ ॥

एते ब्रह्मर्षयश्चैव बृहस्पतिपुरोगमाः ।

स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति त्वां जयाय वै ॥ २६ ॥

शक्र! ये बृहस्पति आदि ब्रह्मर्षि तुम्हारी विजयके लिये दिव्य स्तोत्रद्वारा स्तुति कर रहे हैं ॥ २६ ॥

भीष्म उवाच

एवं सम्बोध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना ।

अतीव वासवस्यासीद् बलमुत्तमतेजसः ॥ २७ ॥

भीष्मजी कहते हैं - राजन्! महात्मा वसिष्ठके द्वारा इस प्रकार सचेत किये जानेपर महातेजस्वी इन्द्रका बल बहुत बढ़ गया ॥ २७ ॥

ततो बुद्धिमुपागम्य भगवान् पाकशासनः ।

योगेन महता युक्तस्तां मायां व्यपकर्षत ॥ २८ ॥

तब भगवान् पाकशासनने उत्तम बुद्धिका आश्रय ले महान् योगसे युक्त हो उस मायाको नष्ट कर दिया ॥ २८ ॥

ततोऽङ्गिरःसुतः श्रीमांस्ते चैव सुमहर्षयः ।

दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तमुपागम्य महेश्वरम् ॥ २ ९ ॥

ऊचुर्वृत्रविनाशार्थं लोकानां हितकाम्यया ।

पृष्ठ 1824

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1824 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तदनन्तर अंगिराके पुत्र श्रीमान् बृहस्पति तथा बड़े- बड़े महर्षियोंने जब वृत्रासुरका पराक्रम देखा, तब महादेवजीके पास आकर लोकहितकी कामनासे वृत्रासुरके विनाशके लिये उनसे निवेदन किया ॥ २ ९ ३ ॥ ततो भगवतस्तेजो ज्वरो भूत्वा जगत्पतेः ॥ ३० ॥

समाविशत् तदा रौद्रो वृत्रं लोकपतिं तदा । तब जगदीश्वर भगवान् शिवका तेज रौद्र ज्वर होकर लोकेश्वर वृत्रके शरीरमें समा गया ॥ ३० ॥

विष्णुश्च भगवान् देवः सर्वलोकाभिपूजितः ॥ ३१ ॥

ऐन्द्रं समाविशद् वज्रं लोकसंरक्षणे रतः । फिर लोकरक्षापरायण सर्वलोकपूजित देवेश्वर भगवान् विष्णुने भी इन्द्रके वज्रमें प्रवेश किया ॥ ३१३ ॥

ततो बृहस्पतिर्धीमानुपागम्य शतक्रतुम् ।

वसिष्ठश्च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः ॥ ३२ ॥

ते समासाद्य वरदं वासवं लोकपूजितम् ।

ऊचुरेकाग्रमनसो जहि वृत्रमिति प्रभो ॥ ३३ ॥

तत्पश्चात् बुद्धिमान् बृहस्पति, महातेस्वी वसिष्ठ तथा सम्पूर्ण महर्षि वरदायक, लोकपूजित शतक्रतु इन्द्रके पास जाकर एकाग्रचित्त हो इस प्रकार बोले— ' प्रभो! वृत्रासुरका वध करो ' ॥ ३२-३३ ॥ महेश्वर उवाच

एष वृत्रो महान् शक्र बलेन महता वृतः ।

विश्वात्मा सर्वगश्चैव बहुमायश्च विश्रुतः ॥ ३४ ॥

महेश्वर बोले – इन्द्र! यह महान् वृत्रासुर बड़ी भारी सेनासे घिरा हुआ तुम्हारे सामने खड़ा है । ज्ञाननिष्ठ होनेके कारण यह सम्पूर्ण विश्वका आत्मा है । इसमें सर्वत्र गमन करनेकी शक्ति है । यह अनेक प्रकारकी मायाओंका सुविख्यात ज्ञाता भी है ॥ ३४ ॥

तदेनमसुरश्रेष्ठं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् ।

जहि त्वं योगमास्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर ॥ ३५ ॥

सुरेश्वर! यह श्रेष्ठ असुर तीनों लोकोंके लिये भी दुर्जय है । तुम योगका आश्रय लेकर

इसका वध करो । इसकी अवहेलना न करो ॥ ३५ ॥

अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थममराधिप ।

षष्टिं वर्षसहस्राणि ब्रह्मा चास्मै वरं ददौ ॥ ३६ ॥

अमरेश्वर! इस वृत्रासुरने बलकी प्राप्तिके लिये ही साठ हजार वर्षोंतक तप किया था और तब ब्रह्माजीने इसे मनोवाञ्छित वर दिया था ॥ ३६ ॥

पृष्ठ 1825

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1825 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

महत्त्वं योगिनां चैव महामायत्वमेव च ।

महाबलत्वं च तथा तेजश्चाग्र्यं सुरेश्वर ॥ ३७ ॥

सुरेन्द्र! उन्होंने इसे योगियोंकी महिमा, महा- मायावीपन, महान् बल- पराक्रम तथा सर्वश्रेष्ठ तेज प्रदान किया है ॥ ३७ ॥

एतत् त्वां मामकं तेजः समाविशति वासव ।

व्यग्रमेनं त्वमप्येनं वज्रेण जहि दानवम् ॥ ३८ ॥

वासव! लो, यह मेरा तेज तुम्हारे शरीरमें प्रवेश करता है । इस समय दानव वृत्रज्वरके कारण बहुत व्यग्र हो रहा है; इसी अवस्थामें तुम वज्रसे इसे मार डालो ॥ ३८ ॥

शक्र उवाच

भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम् ।

वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरर्षभ ॥ ३ ९ ॥

इन्द्रने कहा— भगवन्! सुरश्रेष्ठ! आपकी कृपासे इस दुर्धर्ष दैत्यको मैं आपके देखते-देखते वज्रसे मार डालूँगा ॥ भीष्म उवाच

आविश्यमाने दैत्ये तु ज्वरेणाथ महासुरे ।

देवतानामृषीणां च हर्षान्नादो महानभूत् ॥ ४० ॥

भीष्मजी कहते हैं - राजन्! जब महादैत्य वृत्रासुरके शरीरमें ज्वरने प्रवेश किया, तब देवता और ऋषियोंका महान् हर्षनाद वहाँ गूँज उठा ॥ ४० ॥

ततो दुन्दुभयश्चैव शङ्खाश्च सुमहास्वनाः ।

मुरजा डिण्डिमाश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः ॥ ४१ ॥

फिर तो दुन्दुभियाँ, जोर- जोरसे बजनेवाले शंख, ढोल और नगाड़े आदि सहस्रों बाजे बजाये जाने लगे ॥

असुराणां तु सर्वेषां स्मृतिलोपो महानभूत् ।

मायानाशश्च बलवान् क्षणेन समपद्यत ॥ ४२ ॥

समस्त असुरोंकी स्मरण शक्तिका बड़ा भारी लोप हो गया । क्षणभरमें उनकी सारी मायाओंका पूर्णरूपसे विनाश हो गया ॥ ४२ ॥

तथाविष्टमथो ज्ञात्वा ऋषयो देवतास्तथा ।

स्तुवन्तः शक्रमीशानं तथा प्राचोदयन्नपि ॥ ४३ ॥

इस प्रकार वृत्रासुरमें महादेवजीके ज्वरका आवेश हुआ जान देवता और ऋषि देवेश्वर इन्द्रकी स्तुति करते हुए उन्हें वृत्रवधके लिये प्रेरणा देने लगे ॥ ४३ ॥

रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः ।

ऋषिभः स्तूयमानस्य रूपमासीत् सुदुर्दृशम् ॥ ४४ ॥

पृष्ठ 1826

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1826 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

युद्धके समय रथपर बैठकर ऋषियोंके द्वारा अपनी स्तुति सुनते हुए महामना इन्द्रका रूप ऐसा तेजस्वी प्रतीत होता था कि उसकी ओर देखना भी अत्यन्त कठिन जान पड़ता था ॥ ४४ ॥

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वृत्रवधे एकाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २८१ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें वृत्रासुरका वधविषयक दो सौ इक्यासीवाँ अध्याय पूराहुआ ॥ २८१ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठका श्लोक मिलाकर कुछ ४४३ श्लोक हैं ) PO

पृष्ठ 1827

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1827 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वयशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः वृत्रासुरका वध और उससे प्रकट हुई ब्रह्महत्याका ब्रह्माजीके द्वारा चार स्थानोंमें विभाजन भीष्म उवाच

वृत्रस्य तु महाराज ज्वराविष्टस्य सर्वशः ।

अभवन् यानि लिङ्गानि शरीरे तानि मे शृणु ॥ १ ॥

भीष्मजी कहते हैं — महाराज! ज्वरसे आविष्ट हुए वृत्रासुरके शरीरमें जो लक्षण प्रकट हुए थे, उन्हें मुझसे सुनो ॥ १ ॥

ज्वलितास्योऽभवद् घोरो वैवर्ण्यं चागमत् परम् ।

गात्रकम्पश्च सुमहान् श्वासश्चाप्यभवन्महान् ॥ २ ॥

उसके मुखमें विशेष जलन होने लगी । उसकी आकृति बड़ी भयानक हो गयी । अंगकान्ति बहुत फीकी पड़ गयी । शरीर जोर- जोरसे काँपने लगा तथा बड़े वेगसे साँस चलने लगी ॥ २ ॥

रोमहर्षश्च तीव्रोऽभून्निःश्वासश्च महान् नृप ।

शिवा चाशिवसंकाशा तस्य वक्त्रात् सुदारुणा ॥ ३ ॥

निष्पपात महाघोरा स्मृतिः सा तस्य भारत । नरेश्वर! उसके सारे शरीरमें तीव्र रोमांच हो आया । वह लंबी साँस खींचने लगा । भरतनन्दन! वृत्रासुरके मुखसे अत्यन्त भयंकर अकल्याणस्वरूपा महाघोर गीदड़ीके रूपमें उसकी स्मरणशक्ति ही बाहर निकल पड़ी ॥ ३३ ॥

उल्काश्च ज्वलितास्तस्य दीप्ताः पार्श्वे प्रपेदिरे ॥ ४ ॥

गृध्राः कङ्का बलाकाश्च वाचोऽमुञ्चन् सुदारुणाः ।

वृत्रस्योपरि संसृष्टाश्चक्रवत् परिबभ्रमुः ॥ ५ ॥

उसके पार्श्वभागमें प्रज्वलित एवं प्रकाशित उल्काएँ गिरने लगीं। गीध, कंक, बगले आदि भयंकर पक्षी अपनी बोली सुनाने लगे और एक- दूसरेसे सटकर वृत्रासुरके ऊपर चक्रकी भाँति घूमने लगे ॥ ४-५ ॥

ततस्तं रथमास्थाय देवाप्यायित आहवे ।

वज्रोद्यतकरः शक्रस्तं दैत्यं समवैक्षत ॥ ६ ॥

तदनन्तर महादेवजीके तेजसे युद्धमें उस दैत्यकी ओर देखा ॥ ||परिपुष्ट हो वज्र हाथमें लिये हुए इन्द्रने रथपर बैठकर अमानुषमथो नादं स मुमोच महासुरः ।

पृष्ठ 1828

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1828 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

व्यजृम्भच्चैव राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितः ॥ ७ ॥

राजेन्द्र! इसी समय तीव्र ज्वरसे पीड़ित हो उस महान् असुरने अमानुषी गर्जना की और बारंबार जँभाई ली ॥ ७ ॥

अथास्य जृम्भतः शक्रस्ततो वज्रमवासृजत् ।

स वज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशोपमः ॥ ८ ॥

जँभाई लेते समय ही इन्द्रने उसके ऊपर वज्रका प्रहार किया । वह महातेजस्वी वज्र कालाग्निके समान जान पड़ता था ॥ ८ ॥

क्षिप्रमेव महाकायं वृत्रं दैत्यमपातयत् ।

ततो नादः समभवत् पुनरेव समन्ततः ॥ ९ ॥

वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभः । उसने उस महाकाय दैत्य वृत्रासुरको तुरंत ही धराशायी कर दिया । भरतश्रेष्ठ! फिर तो वृत्रासुरको मारा गया देख चारों ओरसे देवताओंका सिंहनाद वहाँ ' बारबार गूँजने लगा ॥ ९ वृत्रं तु हत्वा मघवा दानवारिर्महायशाः ॥ १० ॥

वज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवमेव समाविशत् । दानवशत्रु महायशस्वी इन्द्रने विष्णुके तेजसे व्याप्त हुए वज्रके द्वारा वृत्रासुरका वध करके पुनः स्वर्गलोकमें ही प्रवेश किया ॥ १०३ ॥

अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीरादभिनिःसृता ॥ ११ ॥

ब्रह्मवध्या महाघोरा रौद्रा लोकभयावहा ।

करालदशना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गला ॥ १२ ॥

कुरुनन्दन! तदनन्तर वृत्रासुरके मृत शरीरसे सम्पूर्ण जगत्को भय देनेवाली महाघोर एवं क्रूर स्वभाववाली ब्रह्महत्या प्रकट हुई । उसके दाँत बड़े विकराल थे । उसकी आकृति

कृष्ण और पिंगल वर्णकी थी । वह देखनेमें बड़ी भयानक और विकृत रूपवाली थी ॥

प्रकीर्णमूर्धजा चैव घोरनेत्रा च भारत ।

कपालमालिनी चैव कृत्येव भरतर्षभ ॥ १३ ॥

भरतनन्दन! उसके बाल बिखरे हुए थे, नेत्र बड़े भयावने थे । उसके गलेमें नरमुण्डोंकी माला थी । भरतश्रेष्ठ! वह कृत्या- सी जान पड़ती थी ॥ १३ ॥

रुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवल्कलवासिनी ।

साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृग्रूपा भयावहा ॥ १४ ॥

वज्रिणं मृगयामास तदा भरतसत्तम । धर्मज्ञ राजेन्द्र! भरतसत्तम! उसके सारे अंग रक्तसे भींगे हुए थे । उसने चीर और वल्कल पहन रखे थे । ऐसे विकराल रूपवाली वह भयानक ब्रह्महत्या वृत्रके शरीरसे

पृष्ठ 1829

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1829 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

निकलकर तत्काल ही वज्रधारी इन्द्रको खोजने लगी ॥ १४२ ॥

कस्यचित् त्वथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दन ॥ १५ ॥

स्वर्गायाभिमुखः प्रायाल्लोकानां हितकाम्यया ।

सा विनिःसरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम् ॥ १६ ॥

कुरुनन्दन! उस समय वृत्रविनाशक इन्द्र लोक-हितकी कामनासे स्वर्गकी ओर जा रहे थे । महातेजस्वी इन्द्रको युद्धभूमिसे निकलकर जाते देख ब्रह्महत्या कुछ ही कालमें उनके पास जा पहुँची ॥ १५-१६ ॥

जग्राह वध्या देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत् तदा ।

स हि तस्मिन् समुत्पन्ने ब्रह्मवध्याकृते भये ॥ १७ ॥

नलिन्या बिसमध्यस्थ उवासाब्दगणान् बहून् । उस ब्रह्महत्याने देवेन्द्रको पकड़ लिया और वह तुरंत ही उनके शरीरसे सट गयी । वह ब्रह्महत्याजनित भय उपस्थित होनेपर इन्द्र उससे पिण्ड छुड़ानेके लिये भागे और कमलकी नालके भीतर घुसकर उसीमें बहुत वर्षोंतक छिपे रहे ॥ १७३ ॥

पृष्ठ 1830

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1830 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अनुसृत्य तु यत्नात् स तथा वै ब्रह्महत्यया ॥ १८ ॥

तदा गृहीतः कौरव्य निस्तेजाः समपद्यत ।

परंतु उस ब्रह्महत्याने यत्नपूर्वक उनका पीछा करके वहाँ भी उन्हें जा पकड़ा ।

कुरुनन्दन! ब्रह्महत्याद्वारा पकड़ लिये जानेपर इन्द्र निस्तेज हो गये ॥ १८३ ॥

तस्या व्यपोहने शक्रः परं यत्नं चकार ह ॥ १ ९ ॥

न चाशकत् तां देवेन्द्रो ब्रह्मवध्यां व्यपोहितुम् । देवेन्द्रने उसके निवारणके लिये महान् प्रयत्न किया; परंतु किसी तरह भी वे उसे दूर न कर सके ॥ गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभ ॥ २० ॥

पितामहमुपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत् । भरतभूषण! ब्रह्महत्याने देवराज इन्द्रको अपना बंदी बना ही लिया । वे उसी अवस्थामें ब्रह्माजीके पास गये और मस्तक झुकाकर उन्होंने ब्रह्माजीको प्रणाम किया ॥ ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं स द्विजप्रवरवध्यया ॥ २१ ॥

ब्रह्मा स चिन्तयामास तदा भरतसत्तम । भरतसत्तम! एक श्रेष्ठ ब्राह्मणके वधसे पैदा हुई ब्रह्महत्याने इन्द्रको पकड़ लिया है-यह जानकर ब्रह्माजी विचार करने लगे ॥ २१३ ॥

तामुवाच महाबाहो ब्रह्मवध्यां पितामहः ॥ २२ ॥

स्वरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्निव भारत । महाबाहु भारत! तब ब्रह्माजीने उस ब्रह्महत्याको अपनी मीठी वाणीद्वारा सान्त्वना देते हुए- से उससे कहा- ॥ २२ ॥

मुच्यतां त्रिदशेन्द्रोऽयं मत्प्रियं कुरु भाविनि ॥ २३ ॥

ब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं किं त्वमिहेच्छसि ॥ २४ ॥

‘ भाविनि! ये देवताओंके राजा इन्द्र हैं, इन्हें छोड़ दो । मेरा यह प्रिय कार्य करो । बोलो, मैं तुम्हारी कौन- सी अभिलाषा पूर्ण करूँ । तुम जिस किसी मनोरथको पाना चाहो उसे बताओ ' ॥ २३-२४ ॥ ब्रह्मवध्योवाच

त्रिलोकपूजिते देवे प्रीते त्रैलोक्यकर्तरि ।

कृतमेव हि मन्यामि निवासं तु विधत्स्व मे ॥ २५ ॥

ब्रह्महत्या बोली – तीनों लोकोंकी सृष्टि करने वाले त्रिभुवनपूजित आप परमदेवके प्रसन्न हो जानेपर मैं अपने सारे मनोरथोंको पूर्ण हुआ ही मानती हूँ । अब आप मेरे लिये केवल निवासस्थानका प्रबन्ध कर दीजिये ॥ २५ ॥

त्वया कृतेयं मर्यादा लोकसंरक्षणार्थिना ।