06.Mahabharata Volume 6 — पृष्ठ 1431–1440

महाभारत — खण्ड ६ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1431–1440

पृष्ठ 1431

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1431 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः ।

उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः ॥ ५८ ॥

४१६ ऋतुः -ऋतुस्वरूप, ४१७ सुदर्शनः- भक्तोंको सुगमतासे ही दर्शन दे देनेवाले, ४१८ कालः - सबकी गणना करनेवाले, ४१ ९ परमेष्ठी - अपनी प्रकृष्ट महिमामें स्थित रहनेके स्वभाववाले, ४२० परिग्रहः- शरणार्थियोंके द्वारा सब ओरसे ग्रहण किये जानेवाले, ४२१ उग्रः - सूर्यादिके भी भयके कारण, ४२२ संवत्सरः - सम्पूर्ण भूतोंके वासस्थान, ४२३ दक्षः-सब कार्योंको बड़ी कुशलतासे करनेवाले, ४२४ विश्रामः - विश्रामकी इच्छावाले मुमुक्षुओंको मोक्ष देनेवाले, ४२५ विश्वदक्षिणः- बलिके यज्ञमें समस्त विश्वको दक्षिणारूपमें प्राप्त करनेवाले ॥ ५८ ॥

विस्तारः स्थावरस्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् ।

अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः ॥ ५ ९ ॥

४२६ विस्तारः - समस्त लोकोंके विस्तारके स्थान, ४२७ स्थावरस्थाणुः - स्वयं स्थितिशील रहकर पृथ्वी आदि, स्थितिशील पदार्थोंको अपनेमें स्थित रखनेवाले, ४२८ प्रमाणम्- ज्ञानस्वरूप होनेके कारण स्वयं प्रमाणरूप, ४२ ९ बीजमव्ययम्- संसारके अविनाशी कारण, ४३० अर्थः-सुखस्वरूप होनेके कारण सबके द्वारा प्रार्थनीय, ४३१ अनर्थः - पूर्णकाम होनेके कारण प्रयोजनरहित, ४३२ महाकोशः - बड़े खजानेवाले, ४३३ महाभोगः - यथार्थ सुखरूप महान् भोगवाले, ४३४ महाधनः - अतिशय यथार्थ धनस्वरूप ॥ ५ ९ ॥

अनिर्विण्णः स्थविष्ठोऽभूर्धर्मयूपो महामखः ।

नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः ॥ ६० ॥

४३५ अनिर्विण्णः - उकताहटरूप विकारसे रहित, ४३६ स्थविष्ठः- विराट्रूपसे स्थित, ४३७ अभूः - अजन्मा, ४३८ धर्मयूपः- धर्मके स्तम्भरूप, ४३ ९ महामखः - महान् यज्ञस्वरूप, ४४० नक्षत्रनेमिः - समस्त नक्षत्रोंके केन्द्रस्वरूप, ४४१ नक्षत्री - चन्द्ररूप, ४४२ क्षमः समस्त कार्योंमें समर्थ, ४४३ क्षामः समस्त जगत्के निवासस्थान, ४४४ समीहनः - सृष्टि आदिके लिये भलीभाँति चेष्टा करनेवाले ॥ ६० ॥

यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः ।

सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥ ६१ ॥

४४५ यज्ञः - भगवान् विष्णु, ४४६ इज्य: - पूजनीय, ४४७ महेज्यः - सबसे अधिक उपासनीय, ४४८ क्रतुः - स्तम्भयुक्त यज्ञस्वरूप, ४४ ९ सत्रम्- सत्पुरुषोंकी रक्षा करनेवाले, ४५० सतां गतिः - सत्पुरुषोंकी परम गति, ४५१ सर्वदर्शी- समस्त प्राणियोंको और उनके कार्योंको देखनेवाले, ४५२ विमुक्तात्मा- सांसारिक बन्धनसे नित्यमुक्त आत्मस्वरूप, ४५३ सर्वज्ञः - सबको जाननेवाले, ४५४ ज्ञानमुत्तमम् - सर्वोत्कृष्ट ज्ञानस्वरूप ॥ ६१ ॥

सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् ।

पृष्ठ 1432

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1432 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः ॥ ६२ ॥

४५५ सुव्रतः- प्रणतपालनादि श्रेष्ठ व्रतोंवाले, ४५६ सुमुखः - सुन्दर और प्रसन्न मुखवाले, ४५७ सूक्ष्मः- अणुसे भी अणु, ४५८ सुघोषः - सुन्दर और गम्भीर वाणी बोलनेवाले, ४५९ सुखदः - अपने भक्तोंको सब प्रकारसे सुख देनेवाले, ४६० सुहृत्-प्राणिमात्रपर अहैतुकी दया करनेवाले परम मित्र, ४६१ मनोहरः - अपने रूप- लावण्य और मधुर भाषणादिसे सबके मनको हरनेवाले, ४६२ जितक्रोधः क्रोधपर विजय करनेवाले अर्थात् अपने साथ अत्यन्त अनुचित व्यवहार करनेवालेपर भी क्रोध न करनेवाले, ४६३ वीरबाहुः - अत्यन्त पराक्रमशील भुजाओंसे युक्त, ४६४ विदारणः- अधर्मियोंको नष्ट करनेवाले ॥ ६२ ॥

स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् ।

वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः ॥ ६३ ॥

४६५ स्वापनः -प्रलयकालमें समस्त प्राणियोंको अज्ञाननिद्रामें शयन करानेवाले, ४६६ स्ववशः - स्वतन्त्र, ४६७ व्यापी - आकाशकी भाँति सर्वव्यापी ४६८ नैकात्मा - प्रत्येक युगमें लोकोद्धारके लिये अनेक रूप धारण करनेवाले, ४६ ९ नैककर्मकृत् जगत्की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलयरूप तथा भिन्न -भिन्न अवतारोंमें मनोहर लीलारूप अनेक कर्म करनेवाले, ४७० वत्सरः - सबके निवास स्थान, ४७१ वत्सलः- भक्तोंके परम स्नेही, ४७२ वत्सी-वृन्दावनमें बछड़ोंका पालन करनेवाले, ४७३ रत्नगर्भः - रत्नोंको अपने गर्भमें धारण करनेवाले समुद्ररूप, ४७४ धनेश्वरः-:-सब प्रकारके धनोंके स्वामी ॥ ६३ ॥

धर्मगुब् धर्मकृद् धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् ।

अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः ॥ ६४ ॥

४७५ धर्मगुप् - धर्मकी रक्षा करनेवाले, ४७६ धर्म- कृत्- धर्मकी स्थापना करनेके लिये स्वयं धर्मका आचरण करनेवाले, ४७७ धर्मी- सम्पूर्ण धर्मोंके आधार, ४७८ सत्- सत्यस्वरूप, ४७ ९ असत्- स्थूल जगत्स्वरूप, ४८० क्षरम्- सर्वभूतमय, ४८१ अक्षरम्-अविनाशी, ४८२ अविज्ञाता - क्षेत्रज्ञ जीवात्माको विज्ञाता कहते हैं, उनसे विलक्षण भगवान् विष्णु, ४८३ सहस्रांशुः-हजारों किरणोंवाले सूर्यस्वरूप, ४८४ विधाता - सबको अच्छी प्रकार धारण करनेवाले, ४८५ कृतलक्षणः श्रीवत्स आदि चिह्नोंको धारण करनेवाले ॥ ६४ ॥

गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः ।

आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः ॥ ६५ ॥

४८६ गभस्तिनेमिः - किरणोंके बीचमें सूर्यरूपसे स्थित, ४८७ सत्त्वस्थः- अन्तर्यामीरूपसे समस्त प्राणियोंके अन्तःकरणमें स्थित रहनेवाले, ४८८ सिंहः- भक्त प्रह्लादके लिये नृसिंहरूप धारण करनेवाले, ४८९ भूतमहेश्वरः- सम्पूर्ण प्राणियोंके महान् ईश्वर, ४ ९० आदिदेवः -सबके आदि कारण और दिव्यस्वरूप, ४ ९ १ महादेवः - ज्ञानयोग

पृष्ठ 1433

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1433 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

और ऐश्वर्य आदि महिमाओंसे युक्त, ४ ९ २ देवेशः- समस्त देवोंके स्वामी, ४ ९ ३ देवभृद्गुरुः-देवोंका विशेषरूपसे भरण - पोषण करनेवाले उनके परम गुरु ॥ ६५ ॥

उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः ।

शरीरभूतभृद् भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः ॥ ६६ ॥

४९४ उत्तरः - संसार-समुद्रसे उद्धार करनेवाले और सर्वश्रेष्ठ, ४ ९ ५ गोपतिः-गोपालरूपसे गायोंकी रक्षा करनेवाले, ४ ९ ६ गोप्ता- समस्त प्राणियोंका पालन और रक्षा करनेवाले, ४ ९ ७ ज्ञानगम्यः -ज्ञानके द्वारा जाननेमें आनेवाले, ४ ९ ८ पुरातनः सदा एकरस रहनेवाले, सबके आदि पुराणपुरुष, ४ ९९ शरीरभूतभृत्- शरीरके उत्पादक पञ्चभूतोंका प्राणरूपसे पालन करनेवाले, ५०० भोक्ता -निरतिशय आनन्दपुंजको भोगनेवाले, ५०१ कपीन्द्रः - बंदरोंके स्वामी श्रीराम, ५०२ भूरिदक्षिण: - श्रीरामादि अवतारोंमें यज्ञ करते समय बहुत- सी दक्षिणा प्रदान करनेवाले ॥ ६६ ॥

सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित् पुरुसत्तमः ।

विनयो जयः सत्यसंधो दाशार्हः सात्वतां पतिः ॥ ६७ ॥

५०३ सोमपः - यज्ञोंमें देवरूपसे और यजमानरूपसे सोमरसका पान करनेवाले, ५०४ अमृतपः - समुद्रमन्थनसे निकाला हुआ अमृत देवोंको पिलाकर स्वयं पीनेवाले, ५०५ सोमः-ओषधियोंका पोषण करनेवाले चन्द्रमारूप, ५०६ पुरुजित्- बहुतोंको विजय लाभ करनेवाले, ५०७ पुरुसत्तमः- विश्वरूप और अत्यन्त श्रेष्ठ, ५०८ विनयः - दुष्टोंको दण्ड देनेवाले, ५० ९ जयः -सबपर विजय प्राप्त करनेवाले, ५१० सत्यसंधः- सच्ची प्रतिज्ञा करनेवाले, ५११ दाशार्हः-दाशार्हकुलमें प्रकट होनेवाले, ५१२ सात्वतां पतिः - यादवोंके और अपने भक्तोंके स्वामी ॥ ६७ ॥

जीवो विनयितासाक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः ।

अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः ॥ ६८ ॥

५१३ जीवः - क्षेत्रज्ञरूपसे प्राणोंको धारण करनेवाले, ५१४ विनयितासाक्षी - अपने शरणापन्न भक्तोंके विनय भावको तत्काल प्रत्यक्ष अनुभव करनेवाले, ५१५ मुकुन्द: -मुक्तिदाता, ५१६ अमितविक्रमः- वामनावतारमें पृथ्वी नापते समय अत्यन्त विस्तृत पैर रखनेवाले, ५१७ अम्भोनिधिः- जलके निधान समुद्रस्वरूप, ५१८ अनन्तात्मा - अनन्तमूर्ति, ५१ ९ महोदधिशयः- प्रलयकालके महान् समुद्रमें शयन करनेवाले, ५२० अन्तकः-प्राणियोंका संहार करनेवाले मृत्युस्वरूप ॥ ६८ ॥

अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः ।

आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः ॥ ६ ९ ॥

५२१ अजः - अकार भगवान् विष्णुका वाचक है, उससे उत्पन्न होनेवाले ब्रह्मास्वरूप, ५२२ महार्हः - पूजनीय, ५२३ स्वाभाव्यः- नित्य सिद्ध होनेके कारण स्वभावसे ही उत्पन्न न होनेवाले, ५२४ जितामित्रः- रावण- शिशुपालादि शत्रुओंको जीतनेवाले, ५२५ प्रमोदनः-

पृष्ठ 1434

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1434 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स्मरणमात्रसे नित्य प्रमुदित करनेवाले, ५२६ आनन्दः-आनन्दस्वरूप, ५२७ नन्दनः - सबको प्रसन्न करनेवाले, ५२८ नन्दः-सम्पूर्ण ऐश्वर्योंसे सम्पन्न, ५२ ९ सत्यधर्मा - धर्मज्ञानादि सब गुणोंसे युक्त, ५३० त्रिविक्रमः - तीन डगमें तीनों लोकोंको नापनेवाले ॥ ६ ९ ॥

महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः ।

त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत् ॥ ७० ॥

५३१ महर्षिः कपिलाचार्यः- सांख्यशास्त्रके प्रणेता भगवान् कपिलाचार्य, ५३२ कृतज्ञः - अपने भक्तोंकी सेवाको बहुत मानकर अपनेको उनका ऋणी समझनेवाले, ५३३ मेदिनीपतिः - पृथ्वीके स्वामी, ५३४ त्रिपदः - त्रिलोकीरूप तीन पैरोंवाले विश्वरूप, ५३५ त्रिदशाध्यक्षःकरनेवाले - देवताओंके स्वामी, ५३६ महाशृङ्गः-मत्स्यावतारमें महान् सींग धारण, ५३७५३७ कृतान्तकृत्- स्मरण करनेवालोंके समस्त कर्मोंका अन्त करनेवाले ॥ ७० ॥

महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी ।

गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः ॥ ७१ ॥

५३८ महावराहः -हिरण्याक्षका वध करनेके लिये महावराहरूप धारण करनेवाले, ५३ ९ गोविन्दः -नष्ट हुई पृथ्वीको पुनः प्राप्त कर लेनेवाले, ५४० सुषेणः - पार्षदोंके समुदायरूप सुन्दर सेनासे सुसज्जित, ५४१ कनकाङ्गदी- सुवर्णका बाजूबंद धारण करनेवाले, ५४२ गुह्यः-हृदयाकाशमें छिपे रहनेवाले, ५४३ गभीरः - अतिशय गम्भीर स्वभाववाले, ५४४ गहनः -जिनके स्वरूपमें प्रविष्ट होना अत्यन्त कठिन हो – ऐसे, ५४५ गुप्तः-वाणी और मनसे जाननेमें न आनेवाले, ५४६ चक्रगदाधरः - भक्तोंकी रक्षा करनेके लिये चक्र और गदा आदि दिव्य आयुधोंको धारण करनेवाले ॥ ७१ ॥

वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सङ्कर्षणोऽच्युतः ।

वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥ ७२ ॥

५४७ वेधाः - सब कुछ विधान करनेवाले, ५४८ स्वाङ्गः - कार्य करनेमें स्वयं ही सहकारी, ५४ ९ अजितः-किसीके द्वारा न जीते जानेवाले, ५५० कृष्णः श्यामसुन्दर श्रीकृष्ण, ५५१ दृढः - अपने स्वरूप और सामर्थ्यसे कभी भी च्युत न होनेवाले, ५५२ सङ्कर्षणोऽच्युतः-प्रलयकालमें एक साथ सबका संहार करनेवाले और जिनका कभी किसी भी कारणसे पतन न हो सके — ऐसे अविनाशी, ५५३ वरुणः- जलके स्वामी वरुणदेवता, ५५४ वारुणः-वरुणके पुत्र वशिष्ठस्वरूप, ५५५ वृक्षः - अश्वत्थवृक्षरूप, ५५६ पुष्कराक्षः - कमलके समान नेत्रवाले, ५५७ महामनाः- संकल्पमात्रसे उत्पत्ति, पालन और संहार आदि समस्त लीला करनेकी शक्तिवाले ॥ ७२ ॥

भगवान् भगहानन्दी वनमाली हलायुधः ।

आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः ॥ ७३ ॥

पृष्ठ 1435

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1435 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५५८ भगवान्-उत्पत्ति और प्रलय, आना और जाना तथा विद्या और अविद्याको जाननेवाले एवं सर्वैश्वर्यादि छहों भगोंसे युक्त, ५५ ९ भगहा- अपने भक्तोंका प्रेम बढ़ानेके लिये उनके ऐश्वर्यका हरण करनेवाले, ५६० आनन्दी - परम सुखस्वरूप, ५६१ वनमाली-वैजयन्ती वनमाला धारण करनेवाले, ५६२ हलायुधः- हलरूप शस्त्रको धारण करनेवाले बलभद्रस्वरूप, ५६३ आदित्यः -अदितिपुत्र वामन- भगवान्, ५६४ ज्योतिरादित्यः-सूर्यमण्डलमें विराजमान ज्योतिः स्वरूप, ५६५ सहिष्णुः - समस्त द्वन्द्वोंको सहन करनेमें समर्थ, ५६६ गतिसत्तमः- सर्वश्रेष्ठ गतिस्वरूप ॥ ७३ ॥

सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः ।

दिविस्पृक् सर्वदृग् व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः ॥ ७४ ॥

५६७ सुधन्वा- अतिशय सुन्दर शार्ङ्गधनुष धारण करनेवाले, ५६८ खण्डपरशुः-शत्रुओंका खण्डन करनेवाले फरसेको धारण करनेवाले परशुरामस्वरूप, ५६ ९ दारुणः-सन्मार्गविरोधियोंके लिये महान् भयंकर, ५७० द्रविणप्रदः - अर्थार्थी भक्तोंको धन- सम्पत्ति प्रदान करनेवाले, ५७१ दिविस्पृक्- स्वर्गलोकतक व्याप्त, ५७२ सर्वदृग् व्यासः - सबके द्रष्टा एवं वेदका विभाग करनेवाले श्रीकृष्णद्वैपायन व्यासस्वरूप, ५७३ वाचस्पतिरयोनिजः-विद्याके स्वामी तथा बिना योनिके स्वयं ही प्रकट होनेवाले ॥ ७४ ॥

त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् ।

संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः परायणम् ॥ ७५ ॥

५७४ त्रिसामा -देवव्रत आदि तीन साम श्रुतियोंद्वारा जिनकी स्तुति की जाती है — ऐसे परमेश्वर, ५७५ सामगः सामवेदका गान करनेवाले, ५७६ साम- सामवेदस्वरूप, ५७७ निर्वाणम्- परमशान्तिके निधान परमानन्दस्वरूप, ५७८ भेषजम्- संसार- रोगकी ओषधि, ५७ ९ भिषक् - संसाररोगका नाश करनेके लिये गीतारूप उपदेशामृतका पान करानेवाले परम वैद्य, ५८० संन्यासकृत्- मोक्षके लिये संन्यासाश्रम और संन्यासयोगका निर्माण करनेवाले, ५८१ शमः -उपशमताका उपदेश देनेवाले, ५८२ शान्तः - परम शान्तस्वरूप, ५८३ निष्ठा- सबकी स्थितिके आधार अधिष्ठानस्वरूप, ५८४ शान्तिः - परम शान्तिस्वरूप, ५८५ परायणम्- मुमुक्षु पुरुषोंके परम प्राप्य स्थान ॥ ७५ ॥

शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः ।

गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः ॥ ७६ ॥

५८६ शुभाङ्गः-अति मनोहर परम सुन्दर अंगोंवाले, ५८७ शान्तिदः - परम शान्ति देनेवाले, ५८८ स्रष्टा- सर्गके आदिमें सबकी रचना करनेवाले, ५८९ कुमुदः - पृथ्वीपर प्रसन्नतापूर्वक लीला करनेवाले, ५ ९० कुवलेशयः-जलमें शेषनागकी शय्यापर शयन करनेवाले, ५ ९ १ गोहितः- गोपालरूपसे गायोंका और अवतार धारण करके भार उतारकर पृथ्वीका हित करनेवाले, ५ ९ २ गोपतिः- पृथ्वीके और गायोंके स्वामी, ५ ९ ३ गोप्ता- अवतार धारण करके सबके सम्मुख प्रकट होते समय अपनी मायासे अपने स्वरूपको आच्छादित

पृष्ठ 1436

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1436 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

करनेवाले, ५ ९ ४ वृषभाक्षः-समस्त कामनाओंकी वर्षा करनेवाली कृपादृष्टिसे युक्त, ५ ९ ५ वृषप्रियः - धर्मसे प्यार करनेवाले ॥ ७६ ॥

अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः ।

श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः ॥ ७७ ॥

५ ९ ६ अनिवर्ती - रणभूमिमें और धर्मपालनमें पीछे न हटनेवाले, ५ ९७ निवृत्तात्मा-स्वभावसे ही विषय- वासनारहित नित्य शुद्ध मनवाले, ५ ९८ संक्षेप्ता-विस्तृत जगत्को संहारकालमें संक्षिप्त यानी सूक्ष्म करनेवाले, ५ ९९ क्षेमकृत्- शरणागतकी रक्षा करनेवाले, ६०० शिवः - स्मरणमात्रसे पवित्र करनेवाले कल्याणस्वरूप, ६०१ श्रीवत्सवक्षाः श्रीवत्स नामक चिह्नको वक्षःस्थलमें धारण करनेवाले, ६०२ श्रीवासः-श्रीलक्ष्मीजीके वासस्थान, ६०३ श्रीपतिः - परमशक्तिरूपा श्रीलक्ष्मीजीके स्वामी, ६०४ श्रीमतां वरः- सब प्रकारकी सम्पत्ति और ऐश्वर्यसे युक्त ब्रह्मादि समस्त लोकपालोंसे श्रेष्ठ ॥ ७७ ॥

श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः ।

श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः ॥ ७८ ॥

६०५ श्रीदः - भक्तोंको श्री प्रदान करनेवाले, ६०६ श्रीशः -लक्ष्मीके नाथ, ६०७ श्रीनिवासः - श्रीलक्ष्मीजीके अन्तःकरणमें नित्य निवास करनेवाले, ६०८ श्रीनिधिः समस्त श्रियोंके आधार, ६० ९ श्रीविभावनः- सब मनुष्योंके लिये उनके कर्मानुसार नाना प्रकारके ऐश्वर्य प्रदान करनेवाले, ६१० श्रीधरः -जगज्जननी श्रीको वक्षःस्थलमें धारण करनेवाले, ६११ श्रीकरः- स्मरण, स्तवन और अर्चन आदि करनेवाले भक्तोंके लिये श्रीका विस्तार करनेवाले, ६१२ श्रेयः-कल्याणस्वरूप, ६१३ श्रीमान्- सब प्रकारकी श्रियोंसे युक्त, ६१४ लोकत्रयाश्रयः-तीनों लोकोंके आधार ॥ ७८ ॥

स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दो नन्दिज्र्ज्योतिर्गणेश्वरः ।

विजितात्माविधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्न संशयः ॥ ७९ ॥

६१५ स्वक्षः - मनोहर कृपाकटाक्षसे युक्त परम सुन्दर आँखोंवाले, ६१६ स्वङ्गः-अतिशय कोमल, परम सुन्दर, मनोहर अंगोंवाले, ६१७ शतानन्दः - लीलाभेदसे सैकड़ों विभागोंमें विभक्त आनन्दस्वरूप, ६१८ नन्दिः - परमानन्दस्वरूप, ६१ ९ ज्योतिर्गणेश्वरः-नक्षत्रसमुदायोंके ईश्वर, ६२० विजितात्मा जिते हुए मनवाले, ६२१ अविधेयात्मा-जिनके असली स्वरूपका किसी प्रकार भी वर्णन नहीं किया जा सके- ऐसे अनिर्वचनीयस्वरूप, ६२२ सत्कीर्तिः - सच्ची कीर्तिवाले, ६२३ छिन्नसंशयः - सब प्रकारके संशयोंसे रहित ॥ ७ ९ ॥

उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतस्थिरः ।

भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः ॥ ८० ॥

६२४ उदीर्णः - सब प्राणियोंसे श्रेष्ठ, ६२५ सर्व तश्चक्षुः -समस्त वस्तुओंको सब दिशाओंमें सदा - सर्वदा देखनेकी शक्तिवाले, ६२६ अनीशः-जिनका दूसरा कोई शासक न

पृष्ठ 1437

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1437 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

हो– ऐसे स्वतन्त्र, ६२७ शाश्वतस्थिरः सदा एकरस स्थिर रहनेवाले, निर्विकार, ६२८ भूशयः - लंकागमनके लिये मार्गकी याचना करते समय समुद्रतटकी भूमिपर शयन -चिह्नोंसे, - -1करनेवाले ६२ ९ भूषणः स्वेच्छासे नाना अवतार लेकर अपने चरण भूमिकी शोभाबढ़ानेवाले, ६३० भूतिः - समस्त विभूतियोंके आधारस्वरूप, ६३१ विशोकः - सब प्रकारसे शोकरहित, ६३२ शोकनाशनः - स्मृतिमात्रसे भक्तोंके शोकका समूल नाश करनेवाले ॥ ८० ॥

अर्चिष्मानर्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः ।

अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः ॥ ८१ ॥

६३३ अर्चिष्मान् - चन्द्र- सूर्य आदि समस्त ज्योतियोंको देदीप्यमान करनेवाली अतिशय प्रकाशमय अनन्त किरणोंसे युक्त, ६३४ अर्चितः ब्रह्मादि समस्त लोकोंसे पूजे जानेवाले, ६३५ कुम्भः - घटकी भाँति सबके निवासस्थान, ६३६ विशुद्धात्मा- परम शुद्ध निर्मल आत्मस्वरूप, ६३७ विशोधनः - स्मरणमात्रसे समस्त पापोंका नाश करके भक्तोंके अन्तःकरणको परम शुद्ध कर देनेवाले, ६३८ अनिरुद्धः - जिनको कोई बाँधकर नहीं रख सके — ऐसे चतुर्व्यूहमें अनिरुद्धस्वरूप, ६३ ९ अप्रतिरथः-प्रतिपक्षसे रहित, ६४० प्रद्युम्नः-परम श्रेष्ठ अपार धनसे युक्त चतुर्व्यूहमें प्रद्युम्नस्वरूप, ६४१ अमितविक्रमः - अपार पराक्रमी ॥ ८१ ॥

कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शूरजनेश्वरः ।

त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः ॥ ८२ ॥

६४२ कालनेमिनिहा- कालनेमि नामक असुरको मारनेवाले, ६४३ वीरः - परम शूरवीर, ६४४ शौरिः - शूरकुलमें उत्पन्न होनेवाले श्रीकृष्णस्वरूप, ६४५ शूरजनेश्वरः - अतिशय शूरवीरताके कारण इन्द्रादि शूरवीरोंके भी इष्ट, ६४६ त्रिलोकात्मा अन्तर्यामीरूपसे तीनों लोकोंके आत्मा, ६४७ त्रिलोकेशः-तीनों लोकोंके स्वामी, ६४८ केशवः- ब्रह्मा, विष्णु और शिव - स्वरूप, ६४ ९ केशिहा- केशी नामके असुरको मारनेवाले, ६५० हरिः - स्मरणमात्रसे समस्त पापोंका हरण करनेवाले ॥ ८२ ॥

कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः ।

अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनंजयः ॥ ८३ ॥

६५१ कामदेवः - धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष-इन चारों पुरुषार्थोंको चाहनेवाले मनुष्योंद्वारा अभिलषित समस्त कामनाओंके अधिष्ठाता परमदेव, ६५२ कामपालः - सकामी भक्तोंकी कामनाओंकी पूर्ति करनेवाले, ६५३ कामी- अपने प्रियतमोंको चाहनेवाले, ६५४ कान्तः - परम मनोहर स्वरूप, ६५५ कृतागमः - समस्त वेद और शास्त्रोंको रचनेवाले, ६५६ अनिर्देश्यवपुः - जिनके दिव्य स्वरूपका किसी प्रकार भी वर्णन नहीं किया जा सके — ऐसे अनिर्वचनीय शरीरवाले, ६५७ विष्णुः - शेषशायी भगवान् विष्णु, ६५८ वीरः- बिना ही पैरोंके गमन करनेकी दिव्य शक्तिसे युक्त, ६५ ९ अनन्तः -जिनके स्वरूप, शक्ति, ऐश्वर्य, सामर्थ्य

पृष्ठ 1438

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1438 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

और गुणोंका कोई भी पार नहीं पा सकता – ऐसे अविनाशी गुण, प्रभाव और शक्तियोंसे युक्त, ६६० धनञ्जयः - अर्जुनरूपसे दिग्विजयके समय बहुत सा धन जीतकर लानेवाले ॥ ८३ ॥

ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः ।

ब्रह्मविद् ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥ ८४ ॥

६६१ ब्रह्मण्यः - तप, वेद, ब्राह्मण और ज्ञानकी रक्षा करनेवाले, ६६२ ब्रह्मकृत् - पूर्वोक्त तप आदिकी रचना करनेवाले, ६६३ ब्रह्मा ब्रह्मारूपसे जगत्‌को उत्पन्न करनेवाले, ६६४ ब्रह्म - सच्चिदानन्दस्वरूप, ६६५ ब्रह्मविवर्धनः- पूर्वाक्त ब्रह्मशब्दवाची तप आदिकी वृद्धि करनेवाले, ६६६ ब्रह्मवित्- वेद और वेदार्थको पूर्णतया जाननेवाले, ६६७ ब्राह्मणः - समस्त वस्तुओंको ब्रह्मरूपसे देखनेवाले, ६६८ ब्रह्मी ब्रह्मशब्दवाची तपादि समस्त पदार्थोंके अधिष्ठान, ६६ ९ ब्रह्मज्ञः- अपने आत्मस्वरूप ब्रह्मशब्दवाची वेदको पूर्णतया यथार्थ जाननेवाले, ६७० ब्राह्मणप्रियः - ब्राह्मणोंको अतिशय प्रिय माननेवाले ॥ ८४ ॥

महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः ।

महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥ ८५ ॥

६७१ महाक्रमः - बड़े वेगसे चलनेवाले, ६७२ महाकर्मा - भिन्न-भिन्न अवतारोंमें नाना प्रकारके महान् कर्म करनेवाले, ६७३ महातेजाः -जिसके तेजसे समस्त सूर्य आदि तेजस्वी देदीप्यमान होते हैं— ऐसे महान् तेजस्वी, ६७४ महोरगः-बड़े भारी सर्प यानी वासुकिस्वरूप, ६७५ महाक्रतुः -महान् यज्ञस्वरूप, ६७६ महायज्वा -लोकसंग्रहके लिये बड़े - बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करनेवाले, ६७७ महायज्ञः-जपयज्ञ आदि भगवत्प्राप्तिके साधनरूप समस्त यज्ञ जिनकी विभूतियाँ हैं - ऐसे महान् यज्ञस्वरूप, ६७८ महाहविः-ब्रह्मरूप अग्निमें हवन किये जाने योग्य प्रपञ्चरूप हवि जिनका स्वरूप है — ऐसे महान् हविःस्वरूप ॥ ८५ ॥

स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः ।

पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥ ८६ ॥

६७९ स्तव्यः - सबके द्वारा स्तुति किये जाने योग्य, ६८० स्तवप्रियः स्तुतिसे प्रसन्न होनेवाले, ६८१ स्तोत्रम्-जिनके द्वारा भगवान्के गुण-प्रभावका कीर्तन किया जाता है, वह स्तोत्र, ६८२ स्तुतिः - स्तवनक्रियास्वरूप, ६८३ स्तोता- स्तुति करनेवाले, ६८४ रणप्रियः-युद्धमें प्रेम करनेवाले, ६८५ पूर्ण: - समस्त ज्ञान, शक्ति, ऐश्वर्य और गुणोंसे परिपूर्ण, ६८६ पूरयिता अपने भक्तोंको सब प्रकारसे परिपूर्ण करनेवाले, ६८७ पुण्यः - स्मरणमात्रसे पापोंका नाश करनेवाले पुण्यस्वरूप, ६८८ पुण्यकीर्तिः परमपावन कीर्तिवाले, ६८ ९ अनामयः - आन्तरिक और बाह्य सब प्रकारकी व्याधियोंसे रहित ॥ ८६ ॥

मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः ।

वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥ ८७ ॥

पृष्ठ 1439

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1439 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६ ९ ० मनोजवः - मनकी भाँति वेगवाले, ६ ९ १ तीर्थकर: -समस्त विद्याओंके रचयिता और उपदेशकर्ता, ६ ९ २ वसुरेताः - हिरण्यमय पुरुष ( प्रथम पुरुषसृष्टिका बीज ) जिनका वीर्य है — ऐसे सुवर्णवीर्य, ६ ९ ३ वसुप्रदः -प्रचुर धन प्रदान करनेवाले, ६ ९४ वसुप्रदः- अपने भक्तोंको मोक्षरूप महान् धन देनेवाले, ६ ९५ वासुदेवः - वसुदेवपुत्र श्रीकृष्ण, ६ ९ ६ वसुः-सबके अन्तःकरणमें निवास करनेवाले, ६९७ वसुमनाः समानभावसे सबमें निवास करनेकी शक्तिसे युक्त मनवाले, ६९८ हविः-यज्ञमें हवन किये जाने योग्य हविःस्वरूप ॥ ८७ ॥

सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः ।

शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः ॥ ८८ ॥

६ ९९ सद्गतिः - सत्पुरुषोंद्वारा प्राप्त किये जाने योग्य गतिस्वरूप, ७०० सत्कृतिः-जगत्की रक्षा आदि सत्कार्य करनेवाले, ७०१ सत्ता- सदा- सर्वदा विद्यमान सत्तास्वरूप, ७०२ सद्भूतिः -बहुत प्रकारसे बहुत रूपोंमें भासित होनेवाले, ७०३ सत्परायणः-सत्पुरुषोंके परम प्रापणीय स्थान, ७०४ शूरसेनः -हनुमानादि श्रेष्ठ शूरवीर योद्धाओंसे युक्त सेनावाले, ७०५ यदुश्रेष्ठः यदुवंशियोंमें सर्वश्रेष्ठ, ७०६ सन्निवासः - सत्पुरुषोंके आश्रय, ७०७ सुयामुनः-जिनके परिकर यमुना तट निवासी गोपालबाल आदि अति सुन्दर हैं, ऐसे श्रीकृष्ण ॥ ८८ ॥

भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनलः ।

दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः ॥ ८ ९ ॥

७०८ भूतावासः - समस्त प्राणियोंके मुख्य निवास स्थान, ७०९ वासुदेवः - अपनी मायासे जगत्को आच्छादित करनेवाले परमदेव, ७१० सर्वासुनिलयः - समस्त प्राणियोंके आधार, ७११ अनलः - अपार शक्ति और सम्पत्तिसे युक्त, ७१२ दर्पहा- धर्मविरुद्ध मार्गमें चलनेवालोंके घमण्डको नष्ट करनेवाले, ७१३ दर्पदः- अपने भक्तोंको विशुद्ध उत्साह प्रदान करनेवाले, ७१४ दृप्तः-नित्यानन्दमग्न, ७१५ दुर्धरः-बड़ी कठिनतासे हृदयमें धारित होनेवाले, ७१६ अपराजितः- दूसरोंसे अजित ॥ ८९ ॥

विश्वमूर्तिर्महामूर्तिर्दीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् ।

अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥ ९ ० ॥

७१७ विश्वमूर्तिः-समस्त विश्व ही जिनकी मूर्ति है - ऐसे विराट्स्वरूप, ७१८ महामूर्तिः - बड़े रूपवाले, ७१ ९ दीप्तमूर्तिः स्वेच्छासे धारण किये हुए देदीप्यमान स्वरूपसे युक्त, ७२० अमूर्तिमान् -जिनकी कोई मूर्ति नहीं - ऐसे निराकार, ७२१ अनेकमूर्तिः - नाना अवतारोंमें स्वेच्छासे लोगोंका उपकार करनेके लिये बहुत मूर्तियोंको धारण करनेवाले, ७२२ अव्यक्तः - अनेक मूर्ति होते हुए भी जिनका स्वरूप किसी प्रकार व्यक्त न किया जा सके— ऐसे अप्रकटस्वरूप, ७२३ शतमूर्तिः - सैकड़ों मूर्तियोंवाले, ७२४ शताननः:-सैकड़ों-स् मुखोंवाले ॥ ९० ॥

पृष्ठ 1440

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1440 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एको नैकः सवः कः किं यत् तत् पदमनुत्तमम् ।

लोकबन्धुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः ॥ ९ १ ॥

७२५ एकः - सब प्रकारके भेद- भावोंसे रहित अद्वितीय, ७२६ नैकः - अवतार- भेदसे अनेक, ७२७ सवः -जिनमें सोमनामकी ओषधिका रस निकाला जाता है - ऐसे यज्ञ- स्वरूप, ७२८ कः - सुखस्वरूप, ७२ ९ किम्- विचारणीय ब्रह्मस्वरूप, ७३० यत्- स्वतःसिद्ध, ७३१ तत्- विस्तार करनेवाले, ७३२ पदमनुत्तमम्- मुमुक्षु पुरुषोंद्वारा प्राप्त किये जाने योग्य अत्युत्तम परमपदस्वरूप, ७३३ लोकबन्धुः-समस्त प्राणियोंके हित करनेवाले परम मित्र, ७३४ लोकनाथः - सबके द्वारा याचना किये जानेयोग्य लोकस्वामी, ७३५ माधवः - मधुकुलमें उत्पन्न होनेवाले, ७३६ भक्तवत्सलः - भक्तोंसे प्रेम करनेवाले ॥ ९ १ ॥

सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी ।

वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥ ९ २ ॥

७३७ सुवर्णवर्णः - सोनेके समान पीतवर्णवाले, ७३८ हेमाङ्गः -सोनेके समान चमकीले अङ्गोंवाले, ७३ ९ वराङ्गः- परम श्रेष्ठ अंग- प्रत्यंगोंवाले, ७४० चन्दनाङ्गदी - चन्दनके लेप और बाजूबंदसे सुशोभित, ७४१ वीरहा शूरवीर असुरोंका नाश करनेवाले, ७४२ विषमः- जिनके समान दूसरा कोई नहीं - ऐसे अनुपम, ७४३ शून्यः - समस्त विशेषणोंसे रहित, ७४४ घृताशीः - अपने आश्रित जनोंके लिये कृपासे सने हुए द्रवित संकल्प करनेवाले, ७४५ अचलः - किसी प्रकार भी विचलित न होनेवाले - अविचल, ७४६ चलः - वायुरूपसे सर्वत्र गमन करनेवाले ॥ ९ २ ॥

अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक् ।

सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥ ९ ३ ॥

७४७ अमानी - स्वयं मान न चाहनेवाले, ७४८ मानदः- दूसरोंको मान देनेवाले, ७४ ९ मान्यः - सबके पूजनेयोग्य माननीय, ७५० लोकस्वामी-चौदह भुवनोंके स्वामी, ७५१ त्रिलोकधृक् - तीनों लोकोंको धारण करनेवाले, ७५२ सुमेधाः -अति उत्तम सुन्दर बुद्धिवाले, ७५३ मेधजः - यज्ञमें प्रकट होनेवाले, ७५४ धन्यः -नित्य कृतकृत्य होनेके कारण सर्वथा धन्यवादके पात्र, ७५५ सत्यमेधाः - सच्ची और श्रेष्ठ बुद्धिवाले, ७५६ धराधरः - अनन्त भगवान्के रूपसे पृथ्वीको धारण करनेवाले ॥ ९ ३ ॥

तेजोवृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।

प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशृङ्गो गदाग्रजः ॥ ९ ४ ॥

७५७ तेजोवृषः - अपने भक्तोंपर आनन्दमय तेजकी वर्षा करनेवाले, ७५८ द्युतिधरः-परम कान्तिको धारण करनेवाले, ७५९ सर्वशस्त्रभृतां वरः- समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ, ७६० प्रग्रहः - भक्तोंके द्वारा अर्पित पत्र- पुष्पादिको ग्रहण करनेवाले, ७६१ निग्रहः - सबका निग्रह करनेवाले, ७६२ व्यग्रः- अपने भक्तोंको अभीष्ट फल देनेमें लगे हुए, ७६३ नैकशृङ्गः-