श्रीगणेशाय नमः।
महाभारत — खण्ड ६ — पृष्ठ 1421–1430
महाभारत — खण्ड ६ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1421–1430
पृष्ठ 1421
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः ।
सम्भवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥ १७ ॥
२५ सर्वः - सर्वरूप, २६ शर्वः- सारी प्रजाका प्रलयकालमें संहार करनेवाले, २७ शिवः-तीनों गुणोंसे परे कल्याणस्वरूप, २८ स्थाणुः - स्थिर, २ ९ भूतादिः- भूतोंके आदिकारण, ३० निधिरव्ययः - प्रलयकालमें सब प्राणियोंके लीन होनेके लिये अविनाशी स्थानरूप, ३१ सम्भवः - अपनी इच्छासे भली प्रकार प्रकट होनेवाले, ३२ भावनः- समस्त भोक्ताओंके फलोंको उत्पन्न करनेवाले, ३३ भर्ता - सबका भरण करनेवाले, ३४ प्रभवः -उत्कृष्ट ( दिव्य) जन्मवाले, ३५ प्रभुः-सबके स्वामी, ३६ ईश्वरः- उपाधिरहित ऐश्वर्यवाले ॥ १७ ॥
स्वयम्भूः शम्भुरादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः ।
अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः ॥ १८ ॥
३७ स्वयम्भूः - स्वयं उत्पन्न होनेवाले, ३८ शम्भुः - भक्तोंके लिये सुख उत्पन्न करनेवाले, ३ ९ आदित्यः -द्वादश आदित्योंमें विष्णुनामक आदित्य, ४० पुष्कराक्षः कमलके समान नेत्रवाले, ४१ महास्वनः - वेदरूप अत्यन्त महान् घोषवाले, ४२ अनादिनिधनः - जन्म- मृत्युसे रहित, ४३ धाता - विश्वको धारण करनेवाले, ४४ विधाता - कर्म और उसके फलोंकी रचना करनेवाले, ४५ धातुरुत्तमः कार्य-कारणरूप सम्पूर्ण प्रपंचको धारण करनेवाले एवं सर्वश्रेष्ठ ॥ १८ ॥
अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः ।
विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः ॥ १ ९ ॥
४६ अप्रमेयः - प्रमाणादिसे जाननेमें न आ सकनेवाले, ४७ हृषीकेशः -इन्द्रियोंके स्वामी, ४८ पद्मनाभः - जगत्के कारणरूप कमलको अपनी नाभिमें स्थान देनेवाले, ४ ९ अमरप्रभुः -देवताओंके स्वामी, ५० विश्वकर्मा - सारे जगत्की रचना करनेवाले, ५१ मनुः-प्रजापति मनुरूप, ५२ त्वष्टा - संहारके समय सम्पूर्ण प्राणियोंको क्षीण करनेवाले, ५३ स्थविष्ठः - अत्यन्त स्थूल, ५४ स्थविरो ध्रुवः - अति प्राचीन एवं अत्यन्त स्थिर ॥ १ ९ ॥
अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः ।
प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्रं मङ्गलं परम् ॥ २० ॥
५५ अग्राह्यः - मनसे भी ग्रहण न किये जा सकनेवाले, ५६ शाश्वतः - सब कालमें स्थित रहनेवाले, ५७ कृष्णः -सबके चित्तको बलात् अपनी ओर आकर्षित करनेवाले परमानन्दस्वरूप, ५८ लोहिताक्षः - लाल नेत्रोंवाले, ५ ९ प्रतर्दनः- प्रलयकालमें प्राणियोंका संहार करनेवाले, ६० प्रभूतः -ज्ञान, ऐश्वर्य आदि गुणोंसे सम्पन्न, ६१ त्रिककुब्धाम- ऊपर-नीचे और मध्यभेदवाली तीनों दिशाओंके आश्रयरूप, ६२ पवित्रम्- सबको पवित्र करनेवाले, ६३ मङ्गलं परम्- परम मंगलस्वरूप ॥ २० ॥
ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः ।
हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः ॥ २१ ॥
पृष्ठ 1422
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६४ ईशानः - सर्वभूतोंके नियन्ता, ६५ प्राणदः- सबके प्राणदाता, ६६ प्राणः-प्राणस्वरूप, ६७ ज्येष्ठः - सबके कारण होनेसे सबसे बड़े, ६८ श्रेष्ठः - सबमें उत्कृष्ट होनेसे परम श्रेष्ठ, ६ ९ प्रजापतिः - ईश्वररूपसे सारी प्रजाओंके स्वामी, ७० हिरण्यगर्भः-ब्रह्माण्डरूप हिरण्यमय अण्डके भीतर ब्रह्मारूपसे व्याप्त होनेवाले, ७१ भूगर्भः - पृथ्वीको गर्भमें रखनेवाले, ७२ माधवः - लक्ष्मीके पति, ७३ मधुसूदनः- मधुनामक दैत्यको मारनेवाले ॥ २१ ॥
ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः ।
अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान् ॥ २२ ॥
७४ ईश्वरः - सर्वशक्तिमान् ईश्वर, ७५ विक्रमी - शूरवीरतासे युक्त, ७६ धन्वी - शार्ङ्गधनुष रखनेवाले, ७७ मेधावी- अतिशय बुद्धिमान्, ७८ विक्रमः -गरुड़ पक्षीद्वारा गमन करनेवाले, ७ ९ क्रमः - क्रमविस्तारके कारण, ८० अनुत्तमः-सर्वोत्कृष्ट ८१ दुराधर्षः -किसीसे भी तिरस्कृत न हो सकनेवाले, ८२ कृतज्ञः - अपने निमित्तसे थोड़ा- सा भी त्याग किये जानेपर उसे बहुत माननेवाले यानि पत्र- पुष्पादि थोड़ी- सी वस्तु समर्पण करनेवालोंको भी मोक्ष दे देनेवाले, ८३ कृतिः - पुरुष- प्रयत्नके आधाररूप, ८४ आत्मवान्- अपनी ही महिमामें स्थित ॥ २२ ॥
सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः ।
अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः ॥ २३ ॥
८५ सुरेशः -देवताओंके स्वामी, ८६ शरणम्-दीन- दुखियोंके परम आश्रय, ८७ शर्म-परमानन्दस्वरूप, ८८ विश्वरेताः - विश्वके कारण, ८ ९ प्रजाभवः -सारी प्रजाको उत्पन्न करनेवाले, ९० अहः-प्रकाशरूप, ९ १ संवत्सरः- कालरूपसे स्थित, ९ २ व्यालः-शेषनागस्वरूप, ९ ३ प्रत्ययः - उत्तम बुद्धिसे जाननेमें आनेवाले, ९४ सर्वदर्शनः - सबके द्रष्टा ॥ २३ ॥
अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः ।
वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः ॥ २४ ॥
९ ५ अजः - जन्मरहित, ९ ६ सर्वेश्वरः - समस्त ईश्वरोंके भी ईश्वर, ९ ७ सिद्धः - नित्यसिद्ध, ९ ८ सिद्धिः - सबके फलस्वरूप, ९९ सर्वादिः - सब भूतोंके आदि कारण, १०० अच्युतः-अपनी स्वरूप- स्थितिसे कभी त्रिकालमें भी च्युत न होनेवाले, १०१ वृषाकपिः - धर्म और वराहरूप, १०२ अमेयात्मा - अप्रमेयस्वरूप, १०३ सर्वयोगविनिःसृतः - नाना प्रकारके शास्त्रोक्त साधनोंसे जाननेमें आनेवाले ॥ २४ ॥
वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्मासम्मितः समः ।
अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः ॥ २५ ॥
१०४ वसुः - सब भूतोंके वासस्थान, १०५ वसुमनाः- उदार मनवाले, १०६ सत्यः-सत्यस्वरूप, १०७ समात्मा- सम्पूर्ण प्राणियोंमें एक आत्मारूपसे विराजनेवाले, १०८
पृष्ठ 1423
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
असम्मितः - समस्त पदार्थोंसे मापे न जा सकनेवाले, १० ९ समः - सब समय समस्त विकारोंसे रहित, ११० अमोघः - भक्तोंके द्वारा पूजन, स्तवन अथवा स्मरण किये जानेपर उन्हें वृथा न करके पूर्णरूपसे उनका फल प्रदान करनेवाले, १११ पुण्डरीकाक्षः - कमलके समान नेत्रोंवाले, ११२ वृषकर्मा - धर्ममय कर्म करनेवाले, ११३ वृषाकृतिः - धर्मकी स्थापना करनेके लिये विग्रह धारण करनेवाले ॥ २५ ॥
रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ।
अमृतः शाश्वतस्थाणुर्वसरोहो महातपाः ॥ २६ ॥
११४ रुद्रः - दुःखके कारणको दूर भगा देनेवाले, ११५ बहुशिराः - बहुत- से सिरोंवाले, ११६ बभ्रुः - लोकोंका भरण करनेवाले, ११७ विश्वयोनिः - विश्वको उत्पन्न करनेवाले, ११८ शुचिश्रवाः - पवित्र कीर्तिवाले, ११ ९ अमृतः कभी न मरनेवाले, १२० शाश्वतस्थाणुः - नित्य सदा एकरस रहनेवाले एवं स्थिर, १२१ वरारोहः-आरूढ़ होनेके लिये परम उत्तम अपुनरावृत्तिस्थानरूप, १२२ महातपाः -प्रताप (प्रभाव) रूप महान् तपवाले ॥ २६ ॥
सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः ।
वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित् कविः ॥ २७ ॥
१२३ सर्वगः - कारणरूपसे सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले, १२४ सर्वविद्भानुः - सब कुछ जाननेवाले प्रकाशरूप, १२५ विष्वक्सेनः- युद्धके लिये की हुई तैयारीमात्रसे ही दैत्यसेनाको तितर- बितर कर डालनेवाले, १२६ जनार्दनः- भक्तोंके द्वारा अभ्युदयनिःश्रेयसरूप परम पुरुषार्थकी याचना किये जानेवाले, १२७ वेदः - वेदरूप, १२८ वेदवित्- वेद तथा वेदके अर्थको यथावत् जाननेवाले, १२ ९ अव्यङ्गः - ज्ञानादिसे परिपूर्ण अर्थात् किसी प्रकार अधूरे न रहनेवाले सर्वांगपूर्ण, १३० वेदाङ्गः - वेदरूप अंगोंवाले, १३१ वेदवित्- वेदोंको विचारनेवाले, १३२ कविः - सर्वज्ञ ॥ २७ ॥
लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः ।
चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥ २८ ॥
१३३ लोकाध्यक्षः - समस्त लोकोंके अधिपति, १३४ सुराध्यक्षः - देवताओंके अध्यक्ष, १३५ धर्माध्यक्षः - अनुरूप फल देनेके लिये धर्म और अधर्मका निर्णय करनेवाले, १३६ कृताकृतः -कार्यरूपसे कृत और कारणरूपसे अकृत, १३७ चतुरात्मा -ब्रह्मा, विष्णु, महेश और निराकार ब्रह्म — इन चार स्वरूपोंवाले, १३८ चतुर्व्यूहः- उत्पत्ति, स्थिति, नाश और रक्षारूप चार व्यूहवाले, १३ ९ चतुर्दंष्ट्रः -चार दाढ़ोंवाले नरसिंहरूप, १४० चतुर्भुजः -चार भुजाओंवाले, वैकुण्ठवासी भगवान् विष्णु ॥ २८ ॥
भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः ।
अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः ॥ २ ९ ॥
१४१ भ्राजिष्णुः - एकरस प्रकाशस्वरूप, १४२ भोजनम्- ज्ञानियोंद्वारा भोगनेयोग्य अमृतस्वरूप, १४३ भोक्ता - पुरुषरूपसे भोक्ता, १४४ सहिष्णुः - सहनशील, १४५
पृष्ठ 1424
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
जगदादिजः - जगत्के आदिमें हिरण्यगर्भ रूपसे स्वयं उत्पन्न होनेवाले, १४६ अनघः-पापरहित, १४७ विजयः-ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य आदि गुणोंमें सबसे बढ़कर, १४८ जेता-स्वभावसे ही समस्त भूतोंको जीतनेवाले, १४ ९ विश्वयोनिः - सबके कारणरूप, १५० पुनर्वसुः - पुनः - पुनः अवतार - शरीरोंमें निवास करनेवाले ॥ २ ९ ॥
उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः ।
अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥ ३० ॥
१५१ उपेन्द्रः - इन्द्रके छोटे भाई, १५२ वामनः-वामनरूपसे अवतार लेनेवाले, १५३ प्रांसुः - तीनों लोकोंको लाँघनेके लिये त्रिविक्रमरूपसे ऊँचे होनेवाले, १५४ अमोघः - अव्यर्थ चेष्टावाले, १५५ शुचिः - स्मरण, स्तुति और पूजन करनेवालोंको पवित्र कर देनेवाले, १५६ ऊर्जितः - अत्यन्त बलशाली, १५७ अतीन्द्रः - स्वयंसिद्ध ज्ञान- ऐश्वर्यादिके कारण इन्द्रसे भी बढ़े-चढ़े हुए, १५८ संग्रहः - प्रलयके समय सबको समेट लेनेवाले, १५ ९ सर्गः - सृष्टिके कारणरूप, १६० धृतात्मा-जन्मादिसे रहित रहकर स्वेच्छासे स्वरूप धारण करनेवाले, १६१ नियमः -प्रजाको अपने -अपने अधिकारोंमें नियमित करनेवाले, १६२ यमः-अन्तःकरणमें स्थित होकर नियमन करनेवाले ॥ ३० ॥
वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः ।
अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः ॥ ३१ ॥
१६३ वेद्यः - कल्याणकी इच्छावालोंके द्वारा जानने योग्य, १६४ वैद्यः - सब विद्याओंके जाननेवाले, १६५ सदायोगी- सदा योगमें स्थित रहनेवाले, १६६ वीरहा - धर्मकी रक्षाके लिये असुर योद्धाओंको मार डालनेवाले, १६७ माधवः -विद्याके स्वामी, १६८ मधुः - अमृतकी तरह सबको प्रसन्न करनेवाले, १६ ९ अतीन्द्रियः - इन्द्रियोंसे सर्वथा अतीत, १७० महामायः-मायावियोंपर भी माया डालनेवाले, महान् मायावी, १७१ महोत्साहः-जगत्की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलयके लिये तत्पर रहनेवाले परम उत्साही, १७२ महाबलः -महान् बलशाली ॥ ३१ ॥
महाबुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः ।
अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक् ॥ ३२ ॥
१७३ महाबुद्धिः -महान् बुद्धिमान्, १७४ महावीर्यः महान् पराक्रमी, १७५ महाशक्तिः - महान् सामर्थ्यवान्, १७६ महाद्युतिः - महान् कान्तिमान् १७७ अनिर्देश्यवपुः-वर्णन करनेमें न आने योग्य स्वरूप, १७८ श्रीमान्- ऐश्वर्यवान्, १७ ९ अमेयात्मा - जिसका अनुमान न किया जा सके ऐसे आत्मावाले, १८० महाद्रिधृक्- अमृतमन्थन और गोरक्षणके समय मन्दराचल और गोवर्धन नामक महान् पर्वतोंको धारण करनेवाले ॥ ३२ ॥
महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः ।
अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः ॥ ३३ ॥
पृष्ठ 1425
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१८१ महेष्वासः - महान् धनुषवाले, १८२ महीभर्ता - पृथ्वीको धारण करनेवाले, १८३ श्रीनिवासः - अपने वक्षःस्थलमें श्रीको निवास देनेवाले, १८४ सतां गतिः - सत्पुरुषोंके परम आश्रय, १८५ अनिरुद्धः -किसीके भी द्वारा न रुकनेवाले, १८६ सुरानन्दः-देवताओंको आनन्दित करनेवाले, १८७ गोविन्दः- वेदवाणीके द्वारा अपनेको प्राप्त करा देनेवाले, १८८ गोविदां पतिः - वेदवाणीको जाननेवालोंके स्वामी ॥ ३३ ॥
मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ।
हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः ॥ ३४ ॥
१८ ९ मरीचिः - तेजस्वियोंके भी परम तेजरूप, १ ९ ० दमनः-प्रमाद करनेवाली प्रजाको यम आदिके रूपसे दमन करनेवाले, १ ९ १ हंसः- पितामह ब्रह्माको वेदका ज्ञान करानेके लिये हंसरूप धारण करनेवाले, १ ९ २ सुपर्णः -सुन्दर पंखवाले गरुड़स्वरूप, १ ९ ३ भुजगोत्तमः सर्पोंमें श्रेष्ठ शेषनागरूप, १ ९ ४ हिरण्यनाभः सुवर्णके समान रमणीय नाभिवाले, १ ९ ५ सुतपाः - बदरिकाश्रममें नर- नारायणरूपसे सुन्दर तप करनेवाले, १ ९ ६ पद्मनाभः - कमलके समान सुन्दर नाभिवाले, १ ९ ७ प्रजापतिः- सम्पूर्ण प्रजाओंके पालनकर्ता ॥ ३४ ॥
अमृत्युः सर्वदृक् सिंहः संधाता सन्धिमान्स्थिरः ।
अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा ॥ ३५ ॥
१ ९ ८ अमृत्युः - मृत्युसे रहित, १ ९९ सर्वदृक्- सब कुछ देखनेवाले, २०० सिंहः - दुष्टोंका विनाश करनेवाले, २०१ संधाता प्राणियोंको उनके कर्मोंके फलोंसे संयुक्त करनेवाले, २०२ सन्धिमान्- सम्पूर्ण यज्ञ और तपोंके फलोंको भोगनेवाले, २०३ स्थिरः -सदा एक रूप, २०४ अजः -दुर्गुणोंको दूर हटा देनेवाले, २०५ दुर्मर्षणः- किसीसे भी सहन नहीं किये जा सकनेवाले, २०६ शास्ता- सबपर शासन करनेवाले, २०७ विश्रुतात्मा वेदशास्त्रोंमें प्रसिद्ध स्वरूपवाले, २०८ सुरारिहा - देवताओंके शत्रुओंको मारनेवाले ॥ ३५ ॥
गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः ।
निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः ॥ ३६ ॥
२० ९ गुरुः - सब विद्याओंका उपदेश करनेवाले, २१० गुरुतमः-ब्रह्मा आदिको भी ब्रह्मविद्या प्रदान करनेवाले, २११ धाम- सम्पूर्ण जगत्के आश्रय, २१२ सत्यः - सत्यस्वरूप, २१३ सत्यपराक्रमः - अमोघ पराक्रमवाले, २१४ निमिषः -योगनिद्रासे मुँदे हुए नेत्रोंवाले, २१५ अनिमिषः - मत्स्यरूपसे अवतार लेनेवाले, २१६ स्रग्वी वैजयन्तीमाला धारण करनेवाले, २१७ वाचस्पतिरुदारधीः - सारे पदार्थोंको प्रत्यक्ष करनेवाली बुद्धिसे युक्त समस्त विद्याओंके पति ॥ ३६ ॥
अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान् न्यायो नेता समीरणः ।
सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ ३७ ॥
पृष्ठ 1426
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२१८ अग्रणीः-४ मुमुक्षुओंको उत्तम पदपर ले जानेवाले, २१ ९ ग्रामणीः-भूतसमुदायके नेता, २२० श्रीमान्- सबसे बढ़ी चढ़ी कान्तिवाले, २२१ न्यायः-प्रमाणोंके आश्रयभूत तर्ककी मूर्ति, २२२ नेता-जगत्-रूप यन्त्रको चलानेवाले, २२३ समीरणः-श्वासरूपसे प्राणियोंसे चेष्टा करानेवाले, २२४ सहस्रमूर्धा - हजार सिरवाले, २२५ विश्वात्मा-विश्वके आत्मा, २२६ सहस्राक्षः- हजार आँखोंवाले, २२७ सहस्रपात्- हजार पैरोंवाले ॥ ३७ ॥
आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृतः सम्प्रमर्दनः ।
अहःसंवर्तको वह्निरनिलो धरणीधरः ॥ ३८ ॥
२२८ आवर्तनः - संसारचक्रको चलानेके स्वभाववाले, २२ ९ निवृत्तात्मा संसारबन्धनसे नित्य मुक्तस्वरूप, २३० संवृतः -अपनी योगमायासे ढके हुए, २३१ सम्प्रमर्दनः - अपने रुद्र आदि स्वरूपसे सबका मर्दन करनेवाले, २३२ अहः संवर्तकः - सूर्यरूपसे सम्यक्तया दिनके प्रवर्तक, २३३ वह्निः -हविको वहन करनेवाले अग्निदेव, २३४ अनिलः -प्राणरूपसे वायुस्वरूप, २३५ धरणीधरः- वराह और शेषरूपसे पृथ्वीको धारण करनेवाले ॥ ३८ ॥
सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृग् विश्वभुग् विभुः ।
सत्कर्ता सत्कृतः साधुर्जह्नुर्नारायणो नरः ॥ ३ ९ ॥
२३६ सुप्रसादः-शिशुपालादि अपराधियोंपर भी कृपा करनेवाले, २३७ प्रसन्नात्मा-प्रसन्न स्वभाववाले, २३८ विश्वधृक्- जगत्को धारण करनेवाले, २३ ९ विश्वभुक् - विश्वका पालन करनेवाले, २४० विश्वः सर्वव्यापी, २४१ सत्कर्ता- भक्तोंका सत्कार करनेवाले, २४२ सत्कृतः- पूजितोंसे भी पूजित, २४३ साधुः- भक्तोंके कार्य साधनेवाले, २४४ जह्नुः संहारके समय जीवोंका लय करनेवाले, २४५ नारायणः -जलमें शयन करनेवाले, २४६ नरः- भक्तोंको परमधाममें ले जानेवाले ॥ ३ ९ ॥
असंख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः ।
सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ॥ ४० ॥
२४७ असंख्येयः -जिसके नाम और गुणोंकी संख्या न की जा सके, २४८ अप्रमेयात्मा - किसीसे भी मापे न जा सकनेवाले, २४ ९ विशिष्टः- सबसे उत्कृष्ट, २५० शिष्टकृत्- श्रेष्ठ बनानेवाले, २५१ शुचिः:--परम शुद्ध, २५२ सिद्धार्थ: -इच्छित अर्थको सर्वथा सिद्ध कर चुकनेवाले, २५३ सिद्धसंकल्पः-सत्य- संकल्पवाले, २५४ सिद्धिदः - कर्म करनेवालोंको उनके अधिकारके अनुसार फल देनेवाले, २५५ सिद्धिसाधनः- सिद्धिरूप क्रियाके साधक ॥ ४० ॥
वृषाही वृषभो विष्णुर्वृषपर्वा वृषोदरः ।
वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः ॥ ४१ ॥
२५६ वृषाही - द्वादशाहादि यज्ञोंको अपनेमें स्थित रखनेवाले, २५७ वृषभः - भक्तोंके लिये इच्छित वस्तुओंकी वर्षा करनेवाले, २५८ विष्णुः-शुद्ध सत्त्वमूर्ति, २५ ९ वृषपर्वा -
पृष्ठ 1427
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
परमधाममें आरूढ़ होनेकी इच्छावालोंके लिये धर्मरूप सीढ़ियोंवाले, २६० वृषोदरः - अपने उदरमें धर्मको धारण करनेवाले, २६१ वर्धनः- भक्तोंको बढ़ानेवाले, २६२ वर्धमानः- संसाररूपसे बढ़नेवाले, २६३ विविक्तः - संसारसे पृथक् रहनेवाले, २६४ श्रुतिसागरः- वेदरूप जलके समुद्र ॥ ४१ ॥
सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः ।
नैकरूपो बृहद्रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः ॥ ४२ ॥
२६५ सुभुजः जगत्की रक्षा करनेवाली अति सुन्दर भुजाओंवाले, २६६ दुर्धरः-ध्यानद्वारा कठिनतासे धारण किये जा सकनेवाले, २६७ वाग्मी- वेदमयी वाणीको उत्पन्न -करनेवाले, २६८ महेन्द्रः - ईश्वरोंके भी ईश्वर, २६ ९ वसुदः धन देनेवाले, २७० वसुः - धनरूप, २७१ नैकरूपः - अनेक रूपधारी, २७२ बृहद्रूपः-विश्वरूपधारी, २७३ शिपिविष्टः-सूर्यकिरणोंमें स्थित रहनेवाले, २७४ प्रकाशनः- सबको प्रकाशित करनेवाले ॥ ४२ ॥
ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः ।
ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्चन्द्रांशुर्भास्करद्युतिः ॥ ४३ ॥
२७५ ओजस्तेजोद्युतिधरः प्राण और बल, शूरवीरता आदि गुण तथा ज्ञानकी दीप्तिको धारण करनेवाले, २७६ प्रकाशात्मा-प्रकाशरूप, २७७ प्रतापनः - सूर्य आदि अपनी विभूतियोंसे विश्वको तप्त करनेवाले, २७८ ऋद्धः-धर्म, ज्ञान और वैराग्यादिसे सम्पन्न, २७ ९ स्पष्टाक्षरः -ओंकाररूप स्पष्ट अक्षरवाले, २८० मन्त्रः ऋक्, साम और यजुके मन्त्रस्वरूप, २८१ चन्द्रांशुः - संसारतापसे संतप्तचित्त पुरुषोंको चन्द्रमाकी किरणोंके समान आह्लादित करनेवाले, २८२ भास्करद्युतिः- सूर्यके समान प्रकाशस्वरूप ॥ ४३ ॥
अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः ।
औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः ॥ ४४ ॥
२८३ अमृतांशूद्भवः-समुद्रमन्थन करते समय चन्द्रमाको उत्पन्न करनेवाले, २८४ भानुः - भासनेवाले, २८५ शशबिन्दुः-खरगोशके समान चिह्नवाले चन्द्रस्वरूप, २८६ सुरेश्वरः -देवताओंके ईश्वर, २८७ औषधम्- संसाररोगको मिटानेके लिये औषधरूप, २८८ जगतः सेतुः -संसार- सागरको पार करानेके लिये सेतुरूप, २८ ९ सत्यधर्मपराक्रमः-सत्यस्वरूप धर्म और पराक्रमवाले ॥ ४४ ॥
भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः ।
कामहा कामकृत् कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः ॥ ४५ ॥
२ ९ ० भूतभव्यभवन्नाथः - भूत, भविष्य और वर्तमानके स्वामी, २ ९ १ पवनः -वायुरूप, २ ९ २ पावनः- जगत्को पवित्र करनेवाले, २ ९ ३ अनलः- अग्निस्वरूप, २ ९ ४ कामहा- अपने भक्तजनोंके सकामभावको नष्ट करनेवाले, २ ९ ५ कामकृत् भक्तोंकी कामनाओंको पूर्ण करनेवाले, २ ९ ६ कान्तः- कमनीयरूप, २ ९ ७ कामः- ( क ) ब्रह्मा, ( अ) विष्णु, ( म) महादेव—
पृष्ठ 1428
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
इस प्रकार त्रिदेवरूप, २ ९८ कामप्रदः- भक्तोंको उनकी कामना की हुई वस्तुएँ प्रदान करनेवाले, २ ९९ प्रभुः - सर्वसामर्थ्यवान् ॥ ४५ ॥
युगादिकृद् युगावर्तो नैकमायो महाशनः ।
अदृश्योऽव्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित् ॥ ४६ ॥
३०० युगादिकृत्- युगादिका आरम्भ करनेवाले, ३०१ युगावर्तः चारों युगोंको चक्रके समान घुमानेवाले, ३०२ नैकमायः - अनेक मायाओंको धारण करनेवाले, ३०३ महाशनः-कल्पके अन्तमें सबको ग्रसन करनेवाले, ३०४ अदृश्यः समस्त ज्ञानेन्द्रियोंके अविषय, ३०५ अव्यक्तरूपः - निराकार स्वरूपवाले, ३०६ सहस्रजित्- युद्धमें हजारों देवशत्रुओंको जीतनेवाले, ३०७ अनन्तजित्- युद्ध और क्रीड़ा आदिमें सर्वत्र समस्त भूतोंको जीतनेवाले ॥ ४६ ॥
इष्टोऽविशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषो वृषः ।
क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधरः ॥ ४७ ॥
३०८ इष्टः - परमानन्दरूप होनेसे सर्वप्रिय, ३० ९ अविशिष्टः- सम्पूर्ण विशेषणोंसे रहित, ३१० शिष्टेष्टः - शिष्ट पुरुषोंके इष्टदेव, ३११ शिखण्डी - मयूरपिच्छको अपना शिरोभूषण बना लेनेवाले, ३१२ नहुषः- भूतोंको मायासे बाँधनेवाले, ३१३ वृषः- कामनाओंको पूर्ण करनेवाले धर्मस्वरूप, ३१४ क्रोधहा क्रोधका नाश करनेवाले, ३१५ क्रोधकृत्कर्त्ता -क्रोध करनेवाले दैत्यादिके विनाशक, ३१६ विश्वबाहुः-सब ओर बाहुओंवाले, ३१७ महीधरः- पृथ्वीको धारण करनेवाले ॥ ४७ ॥
अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः ।
अपां निधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः ॥ ४८ ॥
३१८ अच्युतः-छः भावविकारोंसे रहित, ३१ ९ प्रथितः जगत्की उत्पत्ति आदि कर्मोंके कारण विख्यात, ३२० प्राणः- हिरण्यगर्भरूपसे प्रजाको जीवित रखनेवाले, ३२१ प्राणदः-सबका भरण- पोषण करनेवाले, ३२२ वासवानुजः-वामनावतारमें इन्द्रके अनुजरूपमें उत्पन्न होनेवाले, ३२३ अपां निधिः- जलको एकत्र रखनेवाले समुद्ररूप, ३२४ अधिष्ठानम्-उपादान कारणरूपसे सब भूतोंके आश्रय, ३२५ अप्रमत्तः -कभी प्रमाद न करनेवाले, ३२६ प्रतिष्ठितः - अपनी महिमामें स्थित ॥ ४८ ॥
स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः ।
वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरंदरः ॥ ४ ९ ॥
३२७ स्कन्दः - स्वामिकार्तिकेयरूप, ३२८ स्कन्दधरः- धर्मपथको धारण करनेवाले, ३२ ९ धुर्यः - समस्त भूतोंके जन्मादिरूप धुरको धारण करनेवाले, ३३० वरदः - इच्छित वर देनेवाले, ३३१ वायुवाहनः -सारे वायुभेदोंको चलानेवाले, ३३२ वासुदेवः- सब भूतोंमें सर्वात्मारूपसे बसनेवाले, ३३३ बृहद्भानुः महान् किरणोंसे युक्त एवं सम्पूर्ण जगत्को
पृष्ठ 1429
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रकाशित करनेवाले सूर्यरूप, ३३४ आदिदेवः - सबके आदिकारण देव, ३३५ पुरंदरः- असुरोंके नगरोंका ध्वंस करनेवाले ॥ ४ ९ ॥
अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्जनेश्वरः ।
अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः ॥ ५० ॥
३३६ अशोकः - सब प्रकारके शोकसे रहित, ३३७ तारणः - संसारसागरसे तारनेवाले, ३३८ तारः -जन्म- जरा मृत्युरूप भयसे तारनेवाले, ३३ ९ शूरः-पराक्रमी, ३४० शौरिः- शूरवीर श्रीवसुदेवजीके पुत्र, ३४१ जनेश्वरः- समस्त जीवोंके स्वामी, ३४२ अनुकूलः-आत्मारूप होनेसे सबके अनुकूल, ३४३ शतावर्तः- धर्मरक्षाके लिये सैकड़ों अवतार लेनेवाले, ३४४ पद्मी- अपने हाथमें कमल धारण करनेवाले, ३४५ पद्मनिभेक्षणः - कमलके समान कोमल दृष्टिवाले ॥ ५० ॥
पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् ।
महर्द्धिरृद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः ॥ ५१ ॥
३४६ पद्मनाभः - हृदय- कमलके मध्य निवास करनेवाले, ३४७ अरविन्दाक्षः - कमलके समान आँखोंवाले, ३४८ पद्मगर्भः- हृदयकमलमें ध्यान करनेयोग्य, ३४ ९ शरीरभृत्- अन्नरूपसे सबके शरीरोंका भरण करनेवाले, ३५० महर्द्धिः-महान् विभूतिवाले, ३५१ ऋद्धः - सबमें बढ़े - चढ़े, ३५२ वृद्धात्मा- पुरातन स्वरूप, ३५३ महाक्षः-विशाल नेत्रोंवाले, ३५४ गरुडध्वजः - गरुडके चिह्नसे युक्त ध्वजावाले ॥ ५१ ॥
अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः ।
सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान् समितिञ्जयः ॥ ५२ ॥
३५५ अतुलः - तुलनारहित, ३५६ शरभः- शरीरोंको प्रत्यगात्मरूपसे प्रकाशित करनेवाले, ३५७ भीमः- जिससे पापियोंको भय हो ऐसे भयानक, ३५८ समयज्ञः-समभावरूप यज्ञसे सम्पन्न, ३५ ९ हविर्हरिः -यज्ञोंमें हविर्भागको और अपना स्मरण करनेवालोंके पापोंको हरण करनेवाले, ३६० सर्वलक्षणलक्षण्यः- समस्त लक्षणोंसे लक्षित होनेवाले, ३६१ लक्ष्मीवान्- अपने वक्षःस्थलमें लक्ष्मीजीको सदा बसानेवाले, ३६२ समितिञ्जयः संग्रामविजयी ॥ ५२ ॥
विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः ।
महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः ॥ ५३ ॥
३६३ विक्षरः - नाशरहित, ३६४ रोहितः मत्स्यविशेषका स्वरूप धारण करके अवतार लेनेवाले, ३६५ मार्गः - परमानन्दप्राप्तिके साधन- स्वरूप, ३६६ हेतुः - संसारके निमित्त और उपादान कारण, ३६७ दामोदरः- यशोदाजीद्वारा रस्सीसे बँधे हुए उदरवाले, ३६८ सहः- भक्तजनोंके अपराधोंको सहन करनेवाले, ३६ ९ महीधरः - पृथ्वीको धारण करनेवाले, ३७० महाभागः - महान् भाग्यशाली, ३७१ वेगवान्- तीव्रगतिवाले, ३७२ अमिताशनः-प्रलयकालमें सारे विश्वको भक्षण करनेवाले ॥ ५३ ॥
पृष्ठ 1430
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ।
करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गृहः ॥ ५४ ॥
३७३ उद्भवः - जगत्की उत्पत्तिके उपादानकारण, ३७४ क्षोभणः-जगत्की उत्पत्तिके समय प्रकृति और पुरुषमें प्रविष्ट होकर उन्हें क्षुब्ध करनेवाले, ३७५ देवः - प्रकाशस्वरूप, ३७६ श्रीगर्भः - सम्पूर्ण ऐश्वर्यको अपने उदरमें रखनेवाले, ३७७ परमेश्वरः - सर्वश्रेष्ठ शासन करनेवाले, ३७८ करणम् - संसारकी उत्पत्तिके सबसे बड़े साधन, ३७ ९ कारणम्- जगत्के उपादान और निमित्तकारण, ३८० कर्ता - सबके रचयिता, ३८१ विकर्ता - विचित्र भुवनोंकी रचना करनेवाले, ३८२ गहनः - अपने विलक्षण स्वरूप, सामर्थ्य और लीलादिके कारण पहचाने न जा सकनेवाले, ३८३ गुहः-मायासे अपने स्वरूपको ढक लेनेवाले ॥ ५४ ॥
व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः ।
परर्द्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः ॥ ५५ ॥
३८४ व्यवसायः - ज्ञानस्वरूप, ३८५ व्यवस्थानः - लोकपालादिकोंको, समस्त जीवोंको, चारों वर्णाश्रमोंको एवं उनके धर्मोंको व्यवस्थापूर्वक रचनेवाले, ३८६ संस्थानः - प्रलयके सम्यक् स्थान, ३८७ स्थानदः- ध्रुवादि भक्तोंको स्थान देनेवाले, ३८८ ध्रुवः - अचल स्वरूप, ३८ ९ परर्द्धिः - श्रेष्ठ विभूतिवाले, ३ ९ ० परमस्पष्टः-ज्ञानस्वरूप होनेसे परम स्पष्टरूप, ३ ९ १ तुष्टः - एकमात्र परमानन्दस्वरूप, ३ ९ २ पुष्टः- एकमात्र सर्वत्र परिपूर्ण, ३ ९ ३ शुभेक्षणः-दर्शनमात्रसे कल्याण करनेवाले ॥ ५५ ॥
रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोऽनयः ।
वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः ॥ ५६ ॥
३ ९ ४ रामः - योगीजनोंके रमण करनेके लिये नित्यानन्दस्वरूप, ३ ९ ५ विरामः - प्रलयके समय प्राणियोंको अपनेमें विराम देनेवाले, ३ ९ ६ विरजः -रजोगुण तथा तमोगुणसे सर्वथा शून्य, ३ ९ ७ मार्गः - मुमुक्षुजनोंके अमर होनेके साधनस्वरूप, ३ ९ ८ नेयः - उत्तम ज्ञानसे ग्रहण करनेयोग्य, ३ ९९ नयः - सबको नियममें रखनेवाले, ४०० अनयः - स्वतन्त्र, ४०१ वीरः-पराक्रमशाली, ४०२ शक्तिमतां श्रेष्ठः -शक्तिमानोंमें भी अतिशय शक्तिमान्, ४०३ धर्मः- धर्मस्वरूप, ४०४ धर्मविदुत्तमः- समस्त धर्मवेत्ताओंमें उत्तम ॥ ५६ ॥
वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः ।
हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ॥ ५७ ॥
४०५ वैकुण्ठः- परमधामस्वरूप, ४०६ पुरुषः- विश्वरूप शरीरमें शयन करनेवाले, ४०७ प्राणः -प्राणवायुरूपसे चेष्टा करनेवाले, ४०८ प्राणदः-सर्गके आदिमें प्राण प्रदान करनेवाले, ४० ९ प्रणवः - ओंकार- स्वरूप, ४१० पृथुः- विराट्रूपसे विस्तृत होनेवाले, ४११ हिरण्यगर्भः -ब्रह्मारूपसे प्रकट होनेवाले, ४१२ शत्रुघ्नः -देवताओंके शत्रुओंको मारनेवाले, ४१३ व्याप्तः - कारणरूपसे सब कार्योंमें व्याप्त, ४१४ वायुः - पवनरूप, ४१५ अधोक्षजः-अपने स्वरूपसे क्षीण न होनेवाले ॥ ५७ ॥