ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 131–140

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 131–140

पृष्ठ 131

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 131 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: ६ ९ द्वितीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् को इस ( पृथिवी ) पर ही जाना। अस्यां सम्भरन् इस ( पृथिवी ) पर (साधनों को ) एकत्रित किया, अस्यै वै यज्ञस्तायते इसी ( भूमि) पर यज्ञ का विस्तार किया जाता है, अस्यै क्रियते इसी पर (खेती ) की जाती है और अस्यै सम्भ्रियते इसी पर (उस खेती के साधनों को ) एकत्रित किया जाता है । इयं हि अदितिः यह (पृथिवी ) ही अदिति रूप है। तत् उत्तमाम् अदितिं यजति इस लिए अन्त में अदिति का ही यजन करता है। यद् उत्तमाम् अदितिं यजति जो अन्त में अदिति का यजन करता है वह यज्ञस्य प्रज्ञात्यै यज्ञं के प्रकृष्टं ज्ञान के लिए और स्वर्गस्य लोकस्य अनुख्यायै स्वर्ग लोक के अवज्ञान के लिए होता है । सा ० भा० - पूर्वत्र चक्षुषा वै देवा यज्ञं प्राजानन्निति यदुक्तं तत्प्रज्ञानं यद्वै यस्मिन्नेव काले सम्पन्नं तत्तस्मिन् कालेऽस्यां वाव प्राजानन् भूमावेव यज्ञपुरुषं प्रज्ञातवन्तः । ततोऽस्यां भूमौ समभरन्यज्ञसाधनानि सम्पादितवन्तः । अस्यै वा अस्यामेव भूमौ समभरन्यज्ञसाधानानि सम्पादितवन्तः । अस्यै वा अस्यामेव भूमौ यज्ञस्तायते विस्तीर्यते। न केवलं यज्ञस्यैव भूमिराधारः कितु लौकिकं कृष्यादिकमप्यस्यां क्रियते तत्साधनमप्यस्यां सम्पाद्यते। न च भूमेः प्राशस्त्ये सत्यदितेः किमायातमिति वाच्यम्। हि यस्मादियं भूमिरदितिः । तत् तस्माददिति- मुत्तमां चरमदेवतां यजति। ईदृशं यजनं यदस्ति तत्क्रियमाणस्य यज्ञस्यादितिद्वारा देवेषु प्रज्ञानाय सम्पद्यते । तच्च देवप्रज्ञानं यजमानस्य स्वर्गलोकावगमाय भवति ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के द्वितीय अध्याय के द्वितीय खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ तृतीयः खण्डः सा० भा० – प्रायणीयेष्टौ काम्यान् प्रयाजप्रकारान् विधाय देवताश्च प्रशस्य तासां देवतानां सम्बन्धिन्यौ याज्यानुवाक्ये क्रमेणाभिसंधातुं प्रस्तौति- ( प्रायणीयदेवतादिकविधानम् ) ( तत्र याज्यानुवाक्यानिर्देशनम् ) देवविशः कल्पयितव्या इत्याहुस्ताः कल्पमाना अनु मनुष्यविशः कल्पन्त इति सर्वा विशः कल्पन्ते कल्पते यज्ञोपि ॥ १ ॥

हिन्दी -(प्रायणीयेष्टि में काम्य प्रयाज प्रकारों का विधान करके और उसके देवताओं

पृष्ठ 132

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 132 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [७० ऐतरेयब्राह्मणम् २.३ प्रथमपञ्चिकायां की प्रशंसा करके उन देवताओं से सम्बन्धित याज्या और अनुवाक्या के क्रमशः अभिधान के लिए प्रस्तावित कर रहे हैं - ) देवविशः कल्पयितव्याः (इस याग में ) देवताओं में प्रजा ( मरुत इत्यादि ) की कल्पना करनी चाहिए- इति आहुः ऐसा (ब्रह्मवादी ) कहते हैं। ताः कल्पमानाः अनु उन कल्पित ( मरुत् इत्यादि प्रजा देवताओं) का अनुसरण करके मनुष्यविशः कल्पन्ते मनुष्यों की प्रजाएँ भी (उनके अनुग्रह से ) सम्पादित की जाती हैं। इस प्रकार सर्वाः विशः सभी ( देव और मनुष्य की) प्रजाएँ कल्पन्ते (यजमान की) सम्पादित होती हैं। (उनके सम्पादित होने पर द्रव्य- प्राप्ति से ) यज्ञः अपि कल्पते यज्ञ भी सम्पादित होता है। सा० भा०--विश इत्ययं शब्द: प्रजामात्रवाची वैश्यजातिविशेषवाचि वा। सन्ति हि देवेष्वपि जातिविशेषाः । अग्निर्बृहस्पतिश्च देवेषु ब्राह्मणौ। ' अग्ने महाँ असि ब्राह्मणभारत' ' । ‘ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः ' इति श्रुतेः । क्षत्रियादिजातयस्तु सृष्टिप्रकरणे वाजसनेयिभिः स्पष्टमेवाऽऽम्नाताः — ‘ तंच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत क्षत्त्रं यान्येतानि देवताक्षत्त्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशानः ' इति। स विशमसृजत यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुतः ' इति। 'तमथ शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम्' इति। एवमादित्यो वै दैवं क्षत्त्रमित्यादिकमुदाहार्यम्। एवं सति देवेषु विशो वैश्य गतिरूपाः प्रजा मरुदादयो याः सन्ति ता अस्मिन् यागे कल्पयितव्याः संपादयितव्या इत्येवं ब्रह्मवादिन आहुः । कल्पमानाः संपन्नास्ता देवविशोऽनुसृत्य मनुष्यविशोऽपि तदनुग्रहात् संपद्यन्त इत्येवं दैव्यो मानुष्यश्च सर्वा विशो यजमानस्य संपद्यन्ते । तासु संपन्नासु द्रव्यलाभाद्यज्ञोऽपि कल्पते स्वप्रयोजनसमर्थों भवति ॥ एतद्वेदनं प्रशंसति— तस्यै जनतायै कल्पते यत्रैवं विद्वान् होता भवति ॥ २ ॥

हिन्दी—( इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यत्र जिस ( याग ) में एवं विद्वान् होता भवति इस प्रकार जाने वाला होता रहता है, तस्यै जनतायै कल्पते (वहाँ) उन मनुष्यों के लिए ( भी यज्ञ ) सम्पादित करता है । सा ० भा ० – पूर्ववद् व्याख्येयम् । प्रथमं देवतायाः पुरोनुवाक्यां विधत्ते— ( १ ) तै ०ब्रा ० ३.५.३ । तै ० सं ० २.५.९.१ तथा शत ०ब्रा ० १.४.२.२ व्याख्यानं द्रष्टव्यम्। (२ ) तै ० सं ० २.२.९.१ 'ब्रह्म हि ब्राह्मण:' शत० ब्रा० ५.१.१.११; १३.१.५.३ । ( ३ ) शत ०ब्रा० १४.४.२.२३-२५ = बृ० उप० १.४.११-१५। (४ ) उपरिष्टादिहैव ७.४.२ ।

पृष्ठ 133

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 133 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: द्वितीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७१ ( प्रथमदेवतायाः पथ्यायाः पुरोनुवाक्या ) स्वस्ति नः पथ्यासु धन्वस्वित्यन्वाह ॥ ३ ॥

हिन्दी — ( प्रथम देवता की पुरोनुवाक्या को बतला रहे हैं — ) ' स्वस्ति नः पथ्यासु धन्वसु' अर्थात् हे मरुत्! मरुदेश रूपी मार्गों में हमें जल प्रदान करके कल्याण करो' इति अन्वाह इस संकेतित ऋचा से (पथ्या नामक देवविशेष की पुरोनुवाक्या करनी चाहिए) । सा ० भा ० — स एष प्रथमपाद्ः कृत्स्नाया ऋच: प्रतीकग्रहणार्थः । ' अस्यामृचि देवविशां वाचकं मरुच्छब्दं दर्शयितुमवशिष्टं पादत्रयं पठति— स्वस्त्यप्सु वृजने स्वर्वति । स्वरित नः पुत्रकृथेषु योनिषु स्वस्ति राये मरुतो दधातनेति ॥४ ॥

हिन्दी –(इस उपर्युक्त ऋचा में देवविश वाचक मरुत् शब्द को दिखलाने के लिए अवशिष्ट तीन पादों को पढ़ रहे हैं - ) अप्सु जल में और वृजने स्वर्वति निर्जन स्वर्गयुक्त मार्ग में स्वस्ति हमारा कल्याण करे, पुत्रकृथेषु योनिषु पुत्र उत्पन्न करने वाली स्त्रियों में नः स्वस्ति हमारा कल्याण करे ( अर्थात् गर्भ की रक्षा करें ) और रायेषु स्वस्ति मरुत दधातन धनप्राप्ति में मरुत देव हमारा कल्याण करें तथा धारण करें। सा० भा०-- इतिशब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः । मन्त्रस्यायमर्थ:- हे मरुतो! नोऽस्माकं धन्वसु पथ्यासु मरुदेशरूपेषु मार्गेषु स्वस्ति दधातन जलप्रदानेन क्षेमं कुरुत । किञ्च सतीष्वप्यप्सु वृजने वर्जिते जनशून्ये स्वर्वति स्वर्गयुक्ते मार्गे स्वस्ति दधातन । यथा पुत्रकृथेषु पुत्रोत्पत्ति- करणेषु योनिषु कलत्रेषु नोऽस्माकं स्वस्ति दधातन तथा राये धनाय स्वस्त्यस्तु ।’ अस्यामृचि मरुच्छब्दः कथमेतावता विशां कल्पनमित्याह— मरुतो वै देवानां विशः, ता एवैतद्यज्ञमुखेऽचीक्लृपत् ॥५ ॥

हिन्दी – मरुतः वै देवानां विशः मरुत् देव ही देवताओं में प्रजा है ताः एव उन ( मरुत) को ही यज्ञमुखे अचीक्लपत् यज्ञ के प्रारम्भ में कल्पित किया जाता है। सा० भा ० — एतदैतेन मरुच्छब्दोपेतमन्त्रपाठेन यज्ञमुखे यज्ञप्रारम्भरूपे कर्मणि ता देवानां विशोऽचीक्लृपत् कल्पितवान् भवति। छन्दोबाहुल्यमभिधाय प्रशंसति— सर्वैश्छन्दोभिर्यजेदित्याहुः, सर्वैर्वै छन्दोभिरिष्ट्वा देवाः स्वर्ग लोकमजयंस्तथैवैतद्यजमानः, सर्वैश्छन्दोभिरिष्ट्वा स्वर्गं लोकं ( १ ) तथा च सूत्रम्-'ऋचं पादग्रहणे - इति आश्व० श्री० १.१.१७ । ( २ ) ऋ० १०.६३.१५ ।

पृष्ठ 134

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 134 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [७२ ऐतरेयब्राह्मणम् २.३ प्रथमपञ्चिकायां जयति ॥ ६ ॥

हिन्दी–(छन्द की बहुलता को कहकर उनकी प्रशंसा करते हैं - ) सर्वैः छन्दोभिः यजेत् सभी छन्दों के द्वारा यजन करना चाहिए इत्याहुः ऐसा ब्रह्मवादी लोग कहते हैं, सर्वैः छन्दोभिः इष्ट्वा सभी छन्दों के द्वारा यजन करके देवाः स्वर्गं लोकम् अजयन् देवताओं ने स्वर्ग लोक को जीत लिया तथा उसी प्रकार एतत् यजमानः यह यजमान सर्वैः छन्दैः इष्ट्वा सभी छन्दों द्वारा यजन करके स्वर्गं लोकं जयति स्वर्ग लोक को

प्राप्त कर लेता है ।

सा० भा० – स्पष्टोऽर्थः ॥

मन्त्रविशेषान् मन्त्रच्छन्दांसि च पञ्चानां देवानां क्रमेणोदाहरति- ( पञ्चदेवानां क्रमेण याज्यानुवाक्ये ) स्वस्ति नः पथ्यासु धन्वसु स्वस्तिरिद्धि प्रपथे श्रेष्ठेतिः पथ्यायाः स्वस्तेस्त्रिष्टुभावग्ने नय सुपथा राये अस्माना देवानामपि पन्था- मगन्मेत्यग्नेस्रिष्टुभौ; त्वं सोम प्रचिकितो मनीषा या ते धामानि दिवि या पृथिव्यामिति सोमस्य त्रिष्टुभावा विश्वदेवं सत्पतिं य इमा विश्वा जातानीति सवितुर्गायत्र्यौ सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसं महीमू षु मातरं सुव्रतानामित्यदितेजगत्यौ ॥७॥

हिन्दी–( पाँचों देवताओं के लिए मन्त्र- विशेष और छन्द विशेष को क्रम से उदाहरित कर रहे हैं— ) ‘ स्वस्ति नः पथ्यासु धन्वसु' ( यह अनुवाक्या ) और ' स्वस्तिरिद्धि प्रपथे श्रेष्ठ ' ( यह याज्या ) इति ये दो ऋचाएँ पथ्यायाः स्वस्तेः मार्ग के कल्याण के लिए त्रिष्टुभौ त्रिष्टुप् छन्द वाले हैं । ‘ अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्' ( यह अनुवाक्या ) और ‘ आ देवानामपि पन्थामगन्मं' ( यह याज्या ) इति ये दो ऋचाएँ अग्नेः अग्नि के लिए त्रिष्टुभौ त्रिष्टुप् छन्द वाली हैं । ‘ त्वे सोम प्रचिकितो मनीषा' (यह अनुवाक्या) और 'या ते धामानि दिवि या पृथिव्याम्' ( यह याज्या ) इति सोमस्य त्रिष्टुभौ ये दो ऋचाएँ सोम के लिए त्रिष्टुप् छन्दस्क है। ‘ आ विश्वदेवं सत्पतिं' ( यह अनुवाक्या ) और 'य इमा विश्वा जातानि' ( यह याज्या ) इति सवितुः गायत्र्यौ से दो ऋचाएँ सविता के लिए गायत्री छन्द वाली हैं। ‘ सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसं (यह अनुवाक्या) और 'महीमू षु मातरं सुव्रतानाम् ( यह याज्या) इति अदिते: जगत्यौ ये दो ऋचाएँ अदिति देव के लिए जगती छन्द वाली हैं। सा० भा ० — ' स्वस्ति नः' इत्यनुवाक्या । स्वस्तिरिद्धीति याज्या । अग्ने नयेत्यनु-( ) ( ) १ ऋ० सं० १०.६३.१५ । २ ऋ० सं० १०.६३.१६ ।

पृष्ठ 135

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 135 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: द्वितीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७३ वाक्या। ' आ देवानामिति ' याज्या। त्वं सोमेत्यनुवाक्या। " या ते धामानीति याज्या। आ विश्वदेवमित्यनुवाक्या। " य इमेति' याज्या । सुत्रामाणम्" इत्यनुवाक्या। महीमू ष्विति‍ याज्या | नन्वत्र त्रीण्येव च्छन्दास्युक्तानि न तु सर्वाणीत्याशङ्क्याऽऽह— एतानि वाव सर्वाणि च्छन्दांसि गायत्रं त्रैष्टुभं जागतमन्वन्यान्येतानि हि यज्ञे प्रतमामिव क्रियन्ते ॥८ ॥

हिन्दी - गायत्रं त्रैष्टुभं जागतम् गायत्री, त्रिष्टुप् और जगती एतानि वाव सर्वाणि छन्दांसि ये ही तीन सभी ( छन्दों में मुख्य) छन्द हैं अन्यानि अन्य (छन्द) एतानि अनु इनके अनुसारण करने वाले हैं यज्ञे हि क्योंकि यज्ञ में प्रतमाम् इव कियन्ते (ये ही) प्रचुर रूप से प्रयोग में लाये जाते हैं। सा ० भा ० — मुख्यानि सर्वाणि च्छन्दासि त्रीण्येव । इतराणि तु मुख्यान्यनुसृत्य वर्तन्ते । मुख्यत्वमेवैतानि हीत्यादिना स्पष्टीक्रियते। हि यस्मात्कारणादेतानि त्रीणि यज्ञे प्रतमामिव क्रियन्तेऽत्यन्तप्राचुर्येणैव प्रयुज्यते ततो मुख्यत्वम्। एतद् वेदनं प्रशंसति— एतैर्ह वा अस्य च्छन्दोभिर्यजतः सर्वैश्छन्दोभिरिष्टं भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥

हिन्दी-(इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार (इस तथ्य को ) जानता है, वह एतैः ह छन्दोभिः इन्ही छन्दों के द्वारा यजतः अस्य यजन करते हुए इस ( यजमान) के सर्वैः छन्दोभिः सभी छन्दो द्वारा इष्टं भवति यजन किया गया होता है। सा० भा०--स्पष्टोऽर्थः ॥। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥३ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के द्वितीय अध्याय के तृतीय खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( ) ( ) १ ऋ० सं ० १.१८.१ । २ ऋ० सं० १०.२.३ ।( ) ( ) ३ ऋ ० सं ० १.११.१ । ४ ऋ ० सं ० १.९ १.४ ।( ) ( ) ५ ऋ ० सं० ५.८२.७। ६ ऋ० सं ० ५.८२.९।(७) ऋ ० सं० १०.६३ १० । ( ९ ) वा ० सं० २१.५ । आश्व० श्री० ४.३.२ । कात्या० श्रौ० १ ९.७.१६ । ऐ.ब्रा. पू- ५

पृष्ठ 136

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 136 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ७४ ऐतरेयब्राह्मणम् २.४ प्रथमपञ्चिकायां अथ चतुर्थः खण्डः सा ० भा ० — पञ्चानां देवतानां क्रमेण याज्यानुवाक्ये उदाहृते अथ संयाज्ये वक्तव्ये तत्राऽऽदौ तावदुदाहृता याज्यानुवाक्याः प्रशंसति— ( पथ्यादीनां पञ्चदेवानां क्रमेण संयाज्ये ) ता वा एताः प्रवत्यो नेतृमत्यः पथिमत्यः स्वस्तिमत्य एतस्य हविषो याज्यानुवाक्या एताभिर्वा इष्ट्वा देवाः स्वर्गं लोकमजयंस्तथैवैतद् यजमान एताभिरिष्ट्वा स्वर्गं लोकं जयति ॥ १ ॥

हिन्दी– ( पाचों देवताओं के क्रम से अनुवाक्या और याज्या को कहकर अब संयाजा को क़हने लिए पहले उदाहरित अनुवाक्या और याज्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) एतस्य हविषः इस ( प्रायणीयेष्टि के ) हविष के ताः एताः वै याज्यानुवाक्याः वे ये अनुवाक्या और याज्या हैं जो प्रवत्यः नेतृमत्यः पथिमत्यः स्वस्तिमत्यः 'प्र' शब्द से युक्त, नेतृ शब्द से युक्त, पथि शब्द से युक्त और स्वस्ति शब्द से युक्त हैं। एताभिः इष्ट्वा इन ( मन्त्रों) से यजन करके देवाः देवताओं ने स्वर्गं लोकम् अजयन् स्वर्गलोक को जीत लिया । तथा उसी प्रकार एतद् यजमानः यह यजमान एताभिः इष्ट्वा इन्हीं ( मन्त्रों ) से यजन करके स्वर्ग लोकं जयति स्वर्ग लोक को प्राप्त करता है । सा ० भा ० — स्वस्ति नः पथ्यास्वित्याद्या महीमूं षु मातरमित्यन्ता दशर्चों याः पूर्व- मुदाहृतास्ता एवैताः प्रशब्द- नेतृशब्द- पथिशब्द-स्वस्तिशब्दवत्यः । तत्र प्रशब्दः स्वस्तिरिद्धि प्रपथे त्वं सोम प्रचिकित इत्यत्र श्रूयते। नेतृशब्दोऽग्ने नयेत्यत्र श्रूयते। नयतिधातोः । कर्तुस्तत्राव- गमात्; पथिशब्दोऽग्ने नय सुपथा, आ देवानामपि पन्थामित्यत्र श्रूयते। स्वस्तिशब्दः स्वस्ति नः पथ्यासु स्वस्तिरिद्धीत्यत्र श्रूयते। तथा सति च्छत्रिन्यायेन सर्वा अप्येता ऋचः प्रादिभिः शब्दैर्युक्ता इति वक्तुं शक्याः । एवं सत्युत्कर्षद्योतकैरेतैः शब्दैर्युक्ता एता ऋचः प्रायणीयेष्टि-गतस्य हविषो याज्यानुवाक्याः प्रशस्ता भवन्ति। एताभिर्वा इत्यादेरर्थो विस्पष्टः ॥ प्रथमायामृचि चतुर्थ पादमादाय तत्रत्यस्य मरुच्छब्दस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां तात्पर्यं दर्शयति— तासु पदमस्ति स्वस्ति राये मरुतो दधातनेति मरुतो ह व देव- विशोऽन्तरिक्षभाजनास्तेभ्यो ह योऽनिवेद्यः स्वर्गं लोकमेतीश्वरा हैनं नि वा रोद्धोर्वि वा मथितोः, स यदाह स्वस्ति राये मरुतो दधातनेति तं मरुदृद्भ्यो देवविड्भ्यो यजमानं निवेदयति न ह वा एनं मरुतो देवविशः स्वर्गं लोकं यन्तं निरुन्धते न विमथ्नते ॥ २ ॥

पृष्ठ 137

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 137 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

:: ]: द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थ खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७५ हिन्दी- (प्रथम ऋचा के चतुर्थपाद में विद्यमान मरुत् शब्द का अन्वय और व्यतिरेक से तात्पर्य दिखला रहे हैं ) तासु उन (ऋचाओं) के (प्रथम मन्त्र में ) पदमस्ति (चतुर्थ) पाद इस प्रकार है— 'स्वस्ति राये मरुतो दधातन अर्थात् हे मरुतो! हमको कल्याणकारी धन में प्रतिष्ठित करो' इति यहाँ प्रयुक्त मरुतः मरुत् देवविशः अन्तरिक्षभाजनाः देवताओं की प्रजा और अन्तरिक्षलोक में रहने वाले हैं। यः तेभ्यः जो उन ( मरुतों ) को अनिवेद्य निवेदन न करके स्वर्गम् एति स्वर्गलोक को जाता है, एनम् इस यजमान को. ( मरुद् देव ) नि वा रोद्धोः रोकने विवा मथितः अथवा विनष्ट करने में ईश्वराः समर्थ हो जाते हैं । अतः सः यद् आह वह ( होता) जो यह कहता है कि ' स्वस्ति राये मरुतः दधातन' अर्थात्' काल्याण युक्त धन में मरुद्देव हमें स्थापित करें तो तं यजमानम् उस यजमान के लिए देवविड्भ्यः मरुदभ्यः देवों में प्रजास्वरूप मरुतों से निवेदयति (होता) निवेदन करता है जिससे देवविशः मरुतः देवों में प्रजा स्वरूप मरुद्देव स्वर्ग लोकं यन्तम् एनम् स्वर्ग लोक जाते हुए इस ( यजमान ) को न वै निरुन्धते न तो रोकते हैं और न विमश्नते न विनष्ट करते हैं । सा० भा० – तासु पूर्वोक्तास्वृक्षु पदं पादस्तस्मिन् पादे प्रोक्ता मरुतो देवानां वैश्या अन्तरिक्षे निवसन्ति। ' एनं यजमानं नि वा रोद्धोः स्वर्गमनं निरोद्धुं वा वि वा मथितः विशेषेण मथितुमालोडयितुं विनाशयितुं वा ते मरुत ईश्वराः * समर्थाः सोऽयं व्यतिरेकः । बाधस्यात्रोपन्यस्तत्वात्। स यदाहेत्यादिरन्वयः । उक्तबाधसमाधानस्य तत्रोपन्यासात्। यदि होता ‘ स्वस्ति राय’' इत्यादिपादं पठेत् तदानीं मरुदुद्भ्यो यजमानं निवेदयति। ततो मरुत: स्वर्गं लोकं गच्छन्तं यजमानं नैव निरुन्धते नापि विमथ्नते नापि विनाशयन्ति॥ वेदनं प्रशंसति— स्वस्ति हैनमत्यर्जन्ति स्वर्गं लोकमभि य एवं वेद ॥ ३ ॥

हिन्दी— यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह एनम् इस ( यजमान ) को (मरुत्) स्वर्गं लोकम् अभि स्वर्ग लोक को अभिलक्षित करके स्वस्ति ह अत्यर्जन्ति अत्यधिक कल्याण प्रदान करते हैं। सा० भा ० — स्वर्गमभिलक्ष्य जिगमिषुमेनं वेदितारं स्वस्ति क्षेमो यथा भवति तथा मरुतोऽतिशयेन प्रापयन्ति ॥ इत्थमुक्ताः प्रधानहविषो याज्यानुवाक्याः प्रशस्य संयाज्ये विधत्ते— विराजावेतस्य हविषः स्विष्टकृतः संयाज्ये स्यातां ये त्रयस्त्रिंशदक्षरे ॥४ ॥

( १ ) 'अथातो मध्यस्थाना देवगणाः । तेषां मरुतः प्रथमागमिनो भवन्ति'– इत्यादि निरु० ११.१३ । ते च रुद्रपुत्राः ऋ० सं ० १.८६.१; १.३ ९.४। सा० भा ० । ( २-४ ) 'ईश्वरे तोसुन- कसुनौ' पा० सू० ३.४.१३ ।

पृष्ठ 138

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 138 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ७६ ऐतरेयब्राह्मणम् २.४ प्रथमपञ्चिकायां हिन्दी— ( याज्यानुवाक्या की प्रशंसा करके अब दो संयाज्याओं का विधान कर रहे हैं— ) एतस्य स्विष्टकृतः हविषः इस (प्रायणीयेष्टि) के स्विष्टकृत आहुति की संयाज्ये दो संयाज्याएँ विराजौ स्याताम् विराट् छन्दस्क होती हैं, ये त्रयस्त्रिंशद् अक्षरे जो तैंतीस अक्षर वाली होती हैं। सा ० भा ० — विराट्छन्दस्कानां बहूनां विद्यमानत्वात् त्रयस्त्रिंशदक्षरशब्देन ते ऋचौ विशेष्येते ॥ तयोर्ऋचोः प्रथमपादावुदाहरति— सेदग्निरग्नीरँत्यस्त्वन्यान्' ' सेदग्निर्यो वनुष्यतो निपातीत्येते ॥५॥१

: हिन्दी - ( उन दोनों ऋचाओं के प्रथम पादों को उदाहरित कर रहे हैं - ) 'सेदग्निरग्नी त्यस्त्वन्यान् ' और ‘ सेदग्निर्यो वनुष्यतो निपाति' इत्येते ये दो मन्त्र हैं । विराजौ प्रशंसति— विराड्भ्यां वा इष्ट्वा देवाः स्वर्गं लोकमजयंस्तथैवैतद् यजमानो विराड्भ्यामिष्ट्वा स्वर्गं लोकं जयति ॥ ६ ॥

हिन्दी—( विराट् छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं - ) विराड्भ्यां वै इष्ट्वा इन दो विराट् छन्दस्क (मन्त्रों) से यजन करके देवाः स्वर्गं लोकम् अजयन् देवताओं ने स्वर्ग लोक को जीत लिया । तथा उसी प्रकार एतद् यजमानः यह यजमान विराड्भ्याम् इष्ट्वा इन दो विराट् छन्द वाले मन्त्रों से यजन करके स्वर्गं लोकं जयति स्वर्ग लोक को प्राप्त

करता है।

सा० भा ० — तथैवैतदिति दाष्टन्तिकप्रतिज्ञा ' यजमानः ' इत्यादिकं तद्विवरणम्॥

ऋचोरवस्थितामक्षरसंख्यां प्रशंसति— ते त्रयस्त्रिंशदक्षरे भवतस्त्रयस्त्रिंशद्वै देवा अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्याः प्रजापतिश्च वषट्कारश्च तत्प्रथमे यज्ञमुखे देवता अक्षरभाजः करोत्यक्षरेणाक्षरेणैव तद्देवतां प्रीणाति, देवपात्रेणैव तद्देवतास्तर्पयति ॥७ ॥

हिन्दी— ( ऋचाओं में विद्यमान तैंतीस अक्षरों की संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं— ) ते त्रयस्त्रिंशद् अक्षरे भवतः वे दोनों मन्त्र तैंतीस अक्षरों वाले हैं । अष्टौ वसवः आठ वसुगण, एकादश रुद्राः ग्यारह रुद्रगण, द्वादश आदित्याः बारह आदित्यगण प्रजापतिश्च वषट्कारः च प्रजापति और वषट्कार त्रयस्त्रिंशद वै देवाः ये तैंतीस ( १ ) ऋ० सं० ७.१.१४, १५। आश्व ०श्रौ ० ४.३.२ ।

पृष्ठ 139

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 139 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: द्वितीयोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७७ देवता हैं । ( इस प्रकार यह विराट् छन्दस्क मन्त्रों के अक्षरों और देवताओं की संख्या समान है । तत् इस ( संख्या की समानता ) से प्रथमे यज्ञमुखे पहले यज्ञ के प्रारम्भ में ही ( होता ) देवताः ( वसु इत्यादि) देवताओं को अक्षरभाजः करोति अक्षर की समानता का भागी बना देता है क्योंकि अक्षरेण अक्षरेण प्रत्येक अक्षर से तद्देवताम् उन देवताओं को प्रीणांति प्रसन्न करता है और देवपात्रेण एव तद्देवताः तपर्यति मानो देवपात्र रूपी ( अक्षर ) से ही देवताओं को तृप्त करता है । सा ० भा० – वषट्कारो देवताविशेषः तत्तथा सति देवतानामक्षराणां च संख्यासाम्ये सति। यज्ञमुखं यज्ञोपक्रमः । स च सुत्यादिने प्रातरनुवाकादिना भविष्यति । तदपेक्षया प्रायणी- येष्टिः प्रथमं यज्ञमुखम् । तस्मिन् यज्ञमुखे वस्वादिकाः सर्वदेवतासंख्यासाम्यादक्षरभाजः करोति। तत्तेन देवतानामक्षरप्रापणेनैकैकां देवतामेकैकेनाक्षरेण तोषयति । देवानां पात्रं फलमेकै-कमक्षरं तेनैव तत्तदानीं देवतास्तर्पयति प्रीणातीत्यस्यैव विवरणमेतत् । ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्ड ||४ || ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के द्वितीय अध्याय के चतुर्थ खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ४: सा ० भा० – संयाज्ये विधाय1318प्रयाजानूयाजविषयेHISh किचिद्विशेषविधानं2012 पूर्वपक्षत्वेन शाखान्तरीयमतमुपन्यस्यते— ( प्रयाजवदनुयाजवत् कर्त्तव्यमिति विधिः ) प्रायजवदननुयाजं कर्त्तव्यं प्रायणीयमित्याहुर्हीनमिव वा एतदीङ्खितमिव यत्प्रायणीयस्यानुयाजा इति ॥ १ ॥

हिन्दी – ( संयाज्याओं का विधान करके प्रयाज और अनुयाज के विषय में कुछ विधान को पूर्वपक्ष के रूप में अन्य शाखा वालों के मत को उपन्यसित कर रहे हैं— ) प्रयाजवत् प्रयाज (यज्ञ के प्रारम्भ में दी जाने वाली आहुतियाँ) से युक्त अननुयाजम् अनुयाज़ यज्ञ के अन्त में दी जाने वाली आहुतियों से रहित प्रायणीयं कर्त्तव्यम् प्रायणीयेष्टि करना चाहिए— इत्याहुः ऐसा कुछ लोग कहते हैं; क्योंकि यत् प्रायणीयस्य अनुयाज्या जो प्रायणीयेष्टि की अनुयाज्या होती है, एतत् यह ईङ्खितमिव विलम्बित के समान हीनम् इव हीन ( लुप्त) होती है ।

पृष्ठ 140

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 140 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ७८ ऐतरेयब्राह्मणम् २.५ प्रथमपञ्चिकायां सा० भा ० – प्रायणीयेष्टेर्दर्शपूर्णमासविकृतित्वाच्चोदकेन प्रयाजा अनूयाजाश्च प्राप्ताः ‘ समिधो अग्न आज्यस्येत्याद्या मन्त्रसाध्या ये प्रयाजाः१ देवं बर्हिरित्याद्या मन्त्रसाध्यास्त्रयोऽ- नूयाजाः प्रायणीयाख्यं कर्म प्रयाजोपेतमनूयाजवर्जितं कर्तव्यमिति शाखान्तरीया आहुः*४1 तत्रैषा युक्ति प्रायणीयस्यानूयाजा इति यदस्ति तदेतद्धीनमिव वै. तस्यैव व्याख्यानमीतिङ्खत- मिवेति विलम्बितमित्यर्थः ।' अनूयाजेष्विज्यमानेषु कर्मणि विलम्बो भवेत् तस्मान्न यष्टव्या अनूयाजाः । इतिशब्दः पूर्वपक्षसमाप्त्यर्थः । यथा प्रायणीये कर्मण्यनुयाजा वर्ज्यन्ते, तथैवोदयनीये कर्मणि प्रयाजा वर्जनीया इति पूर्वपक्षाभिप्रायः । तमेतं तैत्तिरीया विस्पष्टमामनन्ति— ‘प्रयाजवदननूयाजं प्रायणीयं कार्यमनूयाजवदप्रयाजमुदयनीयम्' इति॥ स्वोक्तं पूर्वपक्षं निराचष्टे— तत्तन्नाऽऽदृत्यं प्रयाजवदेवानुयाजवत् कर्तव्यम् ॥ २॥

हिन्दी—( पूर्वोक्त पूर्वपक्ष का निराकरणकर रहे हैं — ) तत्तत् इस (प्रायणीय कर्म) में वह ( पूर्वोक्तः मत) अनादृत्यम् समादरणीय ( मानने योग्य) नहीं है। अतः प्रवाजवद् अनुयाजवत् कर्त्तव्यम् प्रयाज और अनुयाज से युक्त (प्रायणीयेष्टि ) करना चाहिए । सा ० भा ० – तस्मिन् प्रायणीये कर्मणि तत्कर्मानुयाजवर्जनरूपं नाऽऽदरणीयम् । वर्जने बाधमुपन्यस्यति— प्राणा वै प्रयाजाः, प्रजाऽनुयाजा, यत्प्रयाजानन्तरियात् प्राणां- स्तद्यजमानस्यान्तरियाद्, यदनुयाजानन्तरियात् प्रजां तद्यजमान- स्यान्तरियात् ॥ ३ ॥

हिन्दी-(उस विषय में बाधा को उपन्यसित कर रहे हैं- प्राणः वै प्रयाजाः ( ) ( ) १ तै०ब्रा० ३.५.५ १-५। २ तै ०ब्रा० ३.५.९ १-३ । ( ३ ) अनुयाजमिति दीर्घमध्यपाठस्तैत्तिरीयाणाम्, बह्वृचां तु अनुयाजमिति ह्रस्वमध्य एव; वक्ष्यति चैतदनुपदं स्वयं भाष्यकारोऽपि । परमदृष्टेषु सर्वेष्वेवैतरेयभाष्येषु दीर्घमध्यः, `तदत्र लिपिकारप्रमादप्रवाह एव हेतुर्गम्यते। ( ४ ) तथाहि– शत० ब्रा ० “ तदिळन्तं भवति, नानुयाजान् यजन्ति ” –इत्यादि “ तस्मादिळान्तं भवति, नानुयाजान् यजन्ति ” -इत्यन्तम् ( ३.४.१.२६ ) । तथा कात्या० ' उत्तरं वा प्रकृत्य- नुग्रहानुयाजप्रतिषेधाभ्याम्' ( ७.५.२४ ) इति। ( ५ ) ' हीनं लुप्तम्, ईङ्खितं चलितम्। यदा अनूयाजा अपि क्रियन्ते तदा खल्वग्निष्टोमाख्यं _____प्रधानकर्म विलम्बितानुष्ठानमभवत्। हीनमिव भवति। लुप्तं प्रधानकर्म यद् गुणकर्मसु विस्तार: क्रियते इत्येव हीनमिव मन्तव्यम्। तथा चलितं न्यूनं प्रधानकर्म यत् तद्धित्वागुणकर्मसु श्रद्धां कुर्वन्ति इत्येव चलितमिव मन्तव्यम्' - इति भट्टभास्करः । ( ६ ) तै० सं० ६.१.५.३ ।