ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 161–170
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 161–170
पृष्ठ 161
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: तृतीयोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ९९ वारुण्या इस वरुण देवता वाली ऋचा से परिदधाति (होता ) परिधान (अनुवाचन का समापन) करता है। विमर्श – ( १ ) ' इमां धियं' इत्यादि (ऋ० ८.४२.३ ) ऋचा इस प्रकार है-
इमां धियं शिक्षमाणस्य देव क्रतुं दक्षं वरुण सं शिशाधि ।
यथाऽस्ति विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधि नावं रुहेम॥
अर्थात् हे वरुण! इस (यज्ञानुष्ठान विषयक ) वृद्धि का अभ्यास करते हुए ( यजमान) के यज्ञ- विषयक वीर्य और यज्ञविषयक प्रज्ञान को सम्यग्रूपेण उपदिष्ट करो, जिस वाणीरूपी नौका से सम्पूर्ण पापों को अतिशयरूप से पार करें, ऐसी अच्छी प्रकार से पार करने वाली नौका पर बहुलता से हम लोग आरोहण करते हैं । सा० भा ० – इयमृग्वरुणदेवताका तया परिदधाति। अनुवचनं समापयेदित्यर्थः । सेयमृक्संहितायामेवमाम्नाता-
इमां धियं शिक्षमाणस्य देव क्रतुं दक्षं वरुण सं शिशाधि।
यथाऽपि विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधि नावं रुहेम' ' ॥
तस्यायमर्थः - हे वरुण देवेमां धियं यज्ञानुष्ठानविषयां बुद्धिं शिक्षमाणस्याभ्यस्यतो यजमानस्य क्रतुं यज्ञविषयं वीर्यं दक्षं कौशलं यज्ञविषयप्रज्ञानं संशिशाधि सम्यगुपदिश। यया वाग्रूपया नावा विश्वा दुरिता सर्वाणि पापान्यतितरेम । तादृशी सुतर्माणं सुष्ठुतरणहेतुं वाग्रूपां नावमधिरुहेमाऽऽधिक्येनाऽऽरोहणं कुर्म इति । वारुण्या समापने कारणमाह— ( वारुण्या सोमप्रवहणीयपाठसमापनकारणम्) वरुणदेवत्यो वा एष तावद्यावदुपनद्धो यावत्परिश्रितानि प्रपद्यते स्वयैवैनं तद्देवतया स्वेन च्छन्दसा समर्धयति ॥ २६ ॥
'हिन्दी - ( वरुण देवताक ऋचा से अनुवाचन के समाप्त करने के कारण को कह रहे हैं— ) यावद् उपनिबद्धः जब तक ( सोम वस्त्र इत्यादि से ) बँधा रहता है और यावत् पिरश्रितानि जब तक (प्राचीनवंश इत्यादि यज्ञस्थान में) लाया जाता है तावत् एषः तब तक यह ( सोम) वरुण देवत्यः प्रपद्यते वै वरुण देवता से सम्बन्धित होता है और एनम् इस ( सोम) को स्वया एव तद्देवतया अपने ही देवता ( वरुण) से तथा स्वेन च्छन्दसा अपने ही छन्द (त्रिष्टुप्) से समर्धयति ( होता) समृद्ध करता है । सा० भा ० — यावत्कालं सोम उपनद्धो वस्त्रादिना बद्धः स्याद्यावच्च परिश्रितानि ( १ ) ऋ० ८.४२.३ ।
पृष्ठ 162
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [१०० ऐतरेयब्राह्मणम् ३.२ प्रथमंपञ्चिकायां प्राचीनवंशदिस्थानानि प्रतिपद्यते तावदेष सोमो वरुणदेवताको बन्धनस्य वरुणपाशाधी-नत्वाद्' आवरणस्यापि वरुणाधीनत्वात् । तत्तया सति वारुण्या परिदधानो होता स्वयैव सोमसंबन्धिन्यैव देवतया स्वेन संबन्धिना छन्दसा तमेनं सोमं समृद्धं करोति । ऋचत्रिष्टुप्छन्दः । सा च त्रिष्टुप्, सोममाहर्तुं द्युलोके गत्वा दक्षिणां तपश्चाऽऽहृतवती । तथा च शाखान्तरे श्रूयते— ‘ सा दक्षिणाभिश्च तपसा चाऽऽगच्छत् " इति । तस्मादिदं छन्दः सोमस्य स्वकीयम्। प्रथमपादे शिक्षमाणस्येति पदं व्याचष्टे- शिक्षमाणस्य देवेति शिक्षते वा एष यो यजत ॥ २७ ॥
हिन्दी — (ऋचा के प्रथम पाद में विद्यमान शिक्षमाणः शब्द की व्याख्या कर रहे हैं— ) ' शिक्षमाणस्य देव अर्थात् हे देव! अभ्यास करते हुए ( यजमान का )' इति इस कथन से, यः यजते जो याग करने वाला होता है, एषः शिक्षते यह शिक्षा ( अभ्यास )
करता है ।
सा० भा ० — पुनः पुनरभ्यासः शिक्षा यजनशीलस्य सोऽस्ति ॥
द्वितीयपादमनूद्य व्याचष्टे— क्रतुं दक्षं वरुण संशिशाधीति वीर्यं प्रज्ञानं वरुणं सशिशाधीत्यैव तदाह ॥ २८ ॥
हिन्दी—(द्वितीय पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) ' क्रतुं दक्षं वरुण संशिशाधि अर्थात् हे वरुण ( इस अनुष्ठानविषयक ) कुशलता और प्रज्ञान को सम्पक् प्रकार से उपदिष्ट करो ' इति यहाँ वरुण वीर्यं प्रज्ञानं संशिशाधि हे वरुण! वीर्य और प्रज्ञान का अभ्यास कराओ — इत्याह यह कहा गया हैहै । द्वितीयार्धमनूद्य व्याचष्टे- ययाऽति विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधि नावं रुहेमेति यज्ञो वै सुतर्मा नौः, कृष्णाजिनं वै सुतर्मा नौर्वाग्वै सुतर्मा नौर्वाचमेव तदारुह्य तया स्वर्गं लोकमभि संतरति ॥२९ ॥
'हिन्दी -(ऋचा के उत्तरार्ध को कहकर उसकी व्याख्या कर रहे हैं - ) ' ययाऽति विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधि नावं रुहेम' अर्थात्'जिस वाक् रूप नौका से हम सम्पूर्ण ( १ ) उदुत्तमं वरुण पाशम् (ऋ ० १.२४.१५ ) इत्यादि च तत्र मन्त्रलिङ्गम्। ( २ ) ' वरुणो वृणोतीति सत: ' - इति निरु० १०.३ । ( ३ ) ‘ वारुणो वै क्रीतः सोम उपनद्धः ' इत्यादि, वारुण्यर्चा परिचरति स्वर्यवैनं देवतया परिचरतीत्यन्तम् ब्राह्मणम् तै ० सं० ६.१.११ ) एतदीयमन्त्रास्तु १.२.७- ९ । ( ४ ) तै० सं० ६.१.६.२ ।
पृष्ठ 163
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: तृतीयोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् १०१ पापों को पार कर लें उस अच्छी प्रकार से पार उतरने योग्य नौका पर हम लोग आरोहरण करें । यहाँ यज्ञो वै सुतर्मा नौः यज्ञ ही अच्छी प्रकार से तरण करने योग्य नौका है, कृष्णाजिनं वै सुतर्मा नौः कृष्णमृगचर्म ही अच्छी प्रकार से पार करने योग्य नौका है। और वाग्वै सुतर्मा नौः वाणी ही सुष्टु तरणयोग्य नौका है । (इन तीनों अर्थों में) वाचम् एव अवरुह्य वाणी (रूप नौका) पर ही सवार होकर तया उस (वाणीरूप नौका) के द्वारा स्वर्गं लोकम् स्वर्ग लोक को अभि संतरति चारो ओर से सम्यग्रूपेण तरण कर जाता है। सा ० भा ० — यत्र यज्ञस्य वा कृष्णजिनस्य वा प्रस्तावस्तत्र तत्परत्वेन सुतर्मशब्दो व्याख्येयः । इह तु मन्त्ररूपा वाग्विवक्षिता । तत्तेन मन्त्रापाठेन वाग्रूपामेव नावमारुह्य तया नावा स्वर्गमभिलक्ष्य सम्यक् स्वर्गं तरति । उक्ताः सर्वा ऋचः प्रशंसति- ता एता अष्टावन्वाह रूपसमृद्धाः ॥ ३० ॥
हिन्दी– ( उन पूर्वोक्त सभी ऋचाओं की प्रशंसा कर रहे हैं - ) ताः एताः अष्टौ अन्वाह उन ( पूर्वोक्त) इन आठ (ऋचाओं) का (होता) वाचन करता है ( जो विवक्षितार्थ कथन के कारण ) रूपसमृद्धाः अपने रूप से समृद्ध हैं ॥ सा० भा ० - विवक्षितार्थप्रतिपादकेन रूपेण समृद्धाः ' ॥ तामेव समृद्धिं विंशदयति— एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धं यत्कर्म क्रियमाणमृगभिवदति ॥ ३१ ॥
हिन्दी – एतद्वै यज्ञस्य समृद्धम् यही यज्ञ की समृद्धता है कि यद् रूपसमृद्धम् जो ( यज्ञ अपने ) रूप से समृद्ध ( अपने अङ्ग प्रत्यङ्ग से परिपूर्ण ) है, यत् क्रियमाणं कर्म
जिस किये जाते हुए कर्म को ऋग् अभिवदति ऋचा कहती है। ( यही उसकी रूप-समृद्धि है) ।
सा ० भा० – पूर्ववद् व्याख्येयम्॥
आद्यन्तयोऋचोरावृत्ति विधत्ते— तासां त्रिः प्रथमान्वाह त्रिरुतमाम् ॥ ३२ ॥
हिन्दी –(उन आठ ऋचाओं में प्रथम और अन्तिम ऋचा की तीन बार आवृति का ( १ ) एता एवष्टावृचः सोमप्रवहण्य उच्यन्ते। आश्वलायनेन तु विहिता विशेषतः ( आश्व ० श्रौ० ४.४.१, ४, ६ ); तथा कात्यायनेनापि का० श्रौ० ७.९.३२-३४ । तत्र सोमस्योपोत्था- नादिमन्त्रास्तु तै ० सं ० १.२.८ अनु ० । तद् ब्राह्मणं च ६.१.११ अनु० ।
पृष्ठ 164
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ १०२ ऐतरेयब्राह्मणम् ३.२ प्रथमपञ्चिकायां विधान कर रहे हैं— ) तासाम् उन (आठ ऋचाओं ) में प्रथमाम् त्रिः प्रथम ( ऋचा ) को तीन बार और उत्तमा त्रिः अन्तिम (ऋचा) को तीन बार अन्वाह अनुवाचन करता है। आवृत्तिसहितानामृचां संख्या प्रशंसति— ता द्वादश संपद्यन्ते, द्वादश वै मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः ॥ ३३ ॥
हिन्दी— ( आवृत्ति के साथ पठित ऋचाओं की संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) ताः द्वादश सम्पद्यन्ते वे (प्रथम और अन्तिम ऋचा की तीन बार आवृत्ति करने पर उनकी संख्या) बारह हो जाती है । द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सर बारह महीनों वाला होता है। संवत्सरः प्रजापतिः संवत्सर प्रजापति-स्वरूप है । वेदनं प्रशंसति— प्रजापत्यायतनाभिरेवाऽऽभी राध्नोति य एवं वेद ॥ ३४ ॥
हिन्दी–(इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है वह प्रजापत्यायतनाभिः एव प्रजापतिरूप आयतनों (स्थानों ) के द्वारा ही अभीराप्नोति सभी ओर से समृद्धि को प्राप्त करता है । आवृत्तिं प्रशंसति— त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमामन्वाह यज्ञस्यैव तद्बस नह्यति स्थेम्ने बलाया- विस्रंसाय ॥ ३५ ॥
हिन्दी—( प्रथम और अन्तिम ऋचा की तीन- तीन बार आवृति की प्रशंसा कर रहे हैं— ) त्रिः प्रथमाम् तीन बार प्रथम (ऋचा) और त्रिः उत्ताम् तीन बार अन्तिम (ऋचा) का अन्वाह ( होता) अनुवाचन करता है, तत् उस (प्रथम और अन्तिम ऋचा में तीन- तीन बार वाचन ) से. स्थेम्ने स्थिरता के लिए, बलाय शक्ति के लिए और अविस्रंसयाय अशिथिलता के लिए यज्ञस्य बर्सी नह्यति यज्ञ दोनों किनारों को बाँधता है। सा ० भा ० — तत्तेनाऽऽवर्तनेन बर्सी रज्ज्वा उभयोरन्तयोः स्थितौ मण्याकारौ ग्रन्थी तद्वदत्रापि नह्यति बध्नाति। तच्च बन्धनं स्थेम्ने स्थैर्याय भवति। तस्यैवान्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याख्यानं प्राबल्यमविस्त्रंसनं च॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के तृतीय अध्याय के द्वितीय खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥
पृष्ठ 165
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: तृतीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् १०३ अथ तृतीयः खण्डः सा ० भा० — सोमप्रवहणीर्ऋचो विधाय सोमस्य शकटादवरोहणं विधत्ते— ( सोमस्य शकटादवरोहणम् ) अन्यतरोऽनड्वान्युक्तः स्यादन्यतरो विमुक्तोऽथ राजानमुपावहरेयुः ॥१ ॥
हिन्दी –( सोम को क्रय का विधान करके सोम को लाने वाले शकट से उतारने का विधान कर रहे हैं— ) जिस शकट में अन्यतरः अनड्वान्युक्तः एक बैल जुडा हो और अन्यतरः विमुक्तः एक (बैल) खुला स्यात् होवे (ऐसे शकट से) राजाननम् ( सोम ) राजा को उपावहरेयुः उतारना चाहिए । (अर्थात् शकट से सोम उतारते समय एक बैल को शकट में बाँधे रहना और एक को शकट से अलग कर देना चाहिए) । सा ० भा ० - क्रयदेशे सोमं शकटे प्रक्षिप्य प्राचीनवंशसमीपे समानीय शकटबद्धयोर- नडुहोर्मध्येकंचिदनड्वाहं विमुच्येतरमनवमुच्य राजानं शकटादधस्तादृत्विज उपावहरेयुः । युक्तः शकटे बद्धो विमुक्तः शकटाद्वियोजितः ॥ उभयोरनडुहोर्विमोचने दोषमुपन्यस्यति— ( उभयोरनडुहोर्विमोचने दोषविधानम् ) यदुभयोर्विमुक्तयोरुपावहरेयुः पितृदेवत्यं राजानं कुर्युः ॥ २ ॥
हिन्दी - ( दोनों बैलों के शकट से अलग कर देने पर दोष को कह रहे हैं— ) यद् उभयोः विमुक्तयोः यदि दोनों बैलों के शकट से अलग कर दिये जाने पर उपावहरेयुः (सोम को शकट से) उतारे तो राजानं पितृदेवत्यं कुर्युः तो (सोम) राजा को पितृदेवता
से सम्बन्धित कर देते हैं ।
सा० भा०-- राज्ञः सोमस्य पितृभिः स्वीकृतत्वादयं सामो देवयोग्यो न भवेत् ॥
उभयोरनडुहोः शकटयोगेऽपि दोषमाह— ( उभयोरनडुहोः शकटयोगेऽपि दोषकथनम् ) यद्युक्तयोरयोगक्षेमः प्रजा विन्देत्ताः प्रजाः परिप्लवेरन् ॥ ३ ॥
हिन्दी—( दोनों बैलों के शकट में जुड़े रहने पर भी दोष को कह रहे हैं— ) यद् युक्तयोः यदि दोनों ( बैलों ) के जुडे रहने पर परिप्लवेरन् ( सोम को शकट से ) उतारे तो प्रजा अयोगक्षेमम् विन्देत् प्रजाएँ योग ( धनादि की प्राप्ति) और क्षेम (प्राप्त धन की रक्षा ) के अभाव को प्राप्त करती हैं। सा० भा ० - अप्राप्तस्य धनादेः संपादनं योगः । प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः । योगसहितः
पृष्ठ 166
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ३.३ प्रथमपञ्चिकायां १०४: ऐतरेयब्राह्मणम् क्षेमो योगक्षेमस्तदभावः प्रजाः पुत्रादिका विन्देल्लभेत् प्राप्नुयात् ॥ योऽनड्वान् विमुक्तस्तच्छालासदां प्रजानां रूपं यो युक्तस्तच्च क्रियाणां, ते ये युक्तेऽन्ये विमुक्तेऽन्य उपावहरन्त्युभावेव ते क्षेमयोगी कल्पयन्ति ॥४ ॥
हिन्दी— यः अनड्वान् विमुक्तः जो बैल ( शवट से ) विमुक्त होता है, तत् वह शालासदां प्रजानां रूपम् वह घर में रहने वाले ( पुत्रादि) प्रजाओं का रूप है और यः युक्तः जो जुड़ा होता है तत् च वह क्रियाणाम् (लौकिक और वैदिक) क्रियाओं का (रूप ) है। ते ये युक्ते अन्ये वियुक्ते वे जो ( शकट से ) जुड़े हुए और जो मुक्त होने पर उपावहरन्ति ( सोम को शकट ) से उतारते हैं; ते वे उभौ एव क्षेमयोगौ कल्पयन्ति क्षेम और योग दोनों को ही सम्पादित (प्राप्त ) करते हैं । सा ० भा ० — योऽनड्वान् विमुक्तस्तदेतच्छालासदां गृहावस्थितानां प्रजानां पुत्रादीनां रूपम्। योऽनड्वानधस्ताच्छकटे युक्तस्तच्च क्रियाणां लौकिकानां वैदिकानां च रूपम्। यद्वा चक्रमस्यास्तीति चक्रि शकटं तेन चक्रिणा यान्तीति शकटमारुह्य गच्छन्त्यः प्रजाश्चक्रिया- स्तासां रूपम्। एवं सति ते ये यजमानानां मध्ये ये केचिद् बुद्धिमन्तो यजमाना अन्ये युक्त एकस्मिन्ननडुहि शकटबद्धेऽन्ये विमुक्त इतरतस्मिन्ननडुहि शकटाद्वियोजिते सति सोममुपा- हवरन्ति ते बुद्धिमन्त उभावेव क्षेमं योगं च सम्पादयन्ति। तमिममर्थं तैत्तिरीयाश्चाऽऽ- मनन्ति— ‘ यदुभौ विमुच्याऽऽतिथ्यं गृह्णायाद्यज्ञं विच्छिन्द्यादुभावविमुच्यं यथाऽनागतायाऽऽ- तिथ्यं क्रियते तादृगेव तद्विमुक्तोऽन्योऽनड्वान्भवत्यविमुक्तोऽन्योऽथाऽऽतिथ्यं गृह्णाति यज्ञस्य संतत्यै ” ” इति । नन्वेकत्र सोमावरोहणकाल उच्यत इतरत्राऽऽतिथ्येष्टिकाल इति न समान- विषयत्वमिति चेन्न । उभयोरेककालीनत्वात्॥ अथाऽऽख्यायिकामुखेन सोंमोपावहरणस्यैशानीं दिशं विधत्ते— ( आख्यायिकाद्वारा सोमोपाहरणस्य दिग्विधानम् ) देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त, त एतस्यां प्राच्यां दिश्ययतन्त, तांस्ततोऽसुरा अजयंस्ते दक्षिणस्यां दिश्ययतन्त, तांस्ततोऽसुरा अजयंस्ते प्रतीच्यां दिश्ययतन्त, तांस्ततोऽसुरा अजयंस्त उदीच्यां दिश्ययतन्त, तांस्ततोऽसुरा अजयंस्त उदीच्यां प्राच्यां दिश्ययतन्त, ते ततो न पराजयन्त सैषा दिगपराजिता तस्मादेतस्यां दिशि यतेत वा यातयेद्वेश्वरो हानृणाकर्तोः ॥५ ॥
हिन्दी—( अब अख्याधिका द्वारा सोम को ले आने की दिशा का विधान कर रहे ( १ ) तै ० सं ० ६.२.१.१ ।
पृष्ठ 167
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:तृतीयोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् १०५ हैं— ) देवासुराः देवताओं और असुरों ने ही एषु लोकेषु इन लोकों में समयतन्त परस्पर युद्ध किया । ते उन लोगों ने एतस्यां प्राच्यां दिशि इस पूर्व दिशा में अयतन्त युद्ध किया ततः तब तान् उन ( देवताओं ) को असुराः अजयन् असुरों ने जीत लिया । ते दक्षिणस्यां दिशि अयतन्त पुनः उन लोगों ने दक्षिण दिशा में युद्ध किया। ततः तान् असुराः अजयन् तब उन ( देवताओं ) को असुरों ने पराजित कर दिया ते प्रतीच्यां दिशि अयतन्त तब उन लोगों ने पश्चिम दिशा में युद्ध किया ततः तान् असुराः अजयन् तब उन ( देवताओं) को असुरों ने पराजित कर दिया। ते उदीच्यां दिशि अयतन्त उन लोगों ने उत्तर दिशा में युद्ध किया ततः तान् असुराः अजयन् तब उन ( देवताओं) को असुरों ने पराजित कर दिया । ते उदीच्यां प्राच्यां दिशि अयतन्त पुनः उन लोगों ने पूर्वोत्तर दिशा ( ईशान कोण ) में युद्ध किया ततः ते न पराजयन्त तब वे ( राक्षस ) ( देवताओं को ) पराजित नहीं कर सके; क्योंकि सा एषा दिग् अपराजिता वही ( पूर्वोक्त) यह ( पूर्वोत्तर) अपराजित दिशा है । तस्मात् इसी कारण एतस्यां दिशि इस ( पूर्वोक्त ) दिशा में यतेत वा यातयेद् वा प्रयत्न करना चाहिए अथवा प्रयत्न कराना चाहिए । ह अनृणाकर्तो: ईश्वरः क्योकि इससे वह ऋणमुक्त होने में समर्थ हो जाता है । सा० भा०--समयतन्त सङ्ग्राममकुर्वन्। प्राच्यादिषु चतुसृषु दिक्षु देवानां पराजय आसीत्। ऐशान्यां दिशि नास्ति पराजयः । तस्मात्तस्यां दिशि सोमोपावहरणाय यतेत प्रयत्नं कुर्याद्वा यातयेत्प्रयत्नं कारयेद्वा । एवमेव वैकल्यराहित्यं कर्तुं प्रभुर्भवति । अथवा सोमस्य राज्ञो विजयित्वेनोत्तरत्र प्रशंसा कर्तुं देवासुरा वा इत्यादिना लौकिकस्य राज्ञ ऐशान्यां दिशि स्वकीयभृत्यप्रेरणं प्रतिपादितम्॥ इदानीं सोमस्य जयहेतुत्वं दर्शयति— ( सोमस्य जयहेतुत्वकथनम् ) ते देवा अब्रुवन्नराजतया वै नो जयन्ति, राजानं करवामहा इति, तथेति, ते सोमं राजानमकुर्वंस्ते सोमेन राज्ञा सर्वा दिशोऽजयन्नेष वै सोमराजा यो यजते, प्राचि तिष्ठत्यादधति, तेन प्राचीं दिशं जयति, तं दक्षिणा परिवहन्ति, तेन दक्षिणां दिशं जयति, तं प्रत्यञ्चमावर्तयन्ति, तेन प्रतीचीं दिशं जयति, तमुदीचस्तिष्ठत, उपावहरन्ति, तेनोदीचीं दिशं जयति ॥ ६ ॥
हिन्दी— ( अब सोम की विजय हेतुता को कह रहे हैं — ) ते देवाः अब्रुवन् उन देवताओं ने परस्पर कहा कि नः अराजतया वै हम लोगों के राजाविहीन होने के कारण ही (प्राच्यादि दिशाओं में ) जयन्ति ( असुर लोग हम लोगों को ) पराजित कर देते हैं। तो राजानं करवामहै हम लोग राजा को बना लें। तथा (सभी लोगों ने स्वीकार करते हुए ऐ.ब्रा. पू-७
पृष्ठ 168
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [१०६ ऐतरेयब्राह्मणम् ३.३ प्रथमपञ्चिकायां कहा ) ठीक है । तब ते सोमं राजानम् अकुर्वन् उन ( देवताओं ) ने सोम को राजा बनाया। ते सोमेन राज्ञा उन (देवताओं ) ने सोम राजा के सहयोग से सर्वाः दिशः अजयन् सभी दिशाओं को जीत लिया । अतः यः यजते जो ( सोमयाग) करता है । एषः सोमराजा यही सोमराजा ( सोम है राजा जिसका ऐसा होता है । (सोम वहन करने वाले शकट पर) प्राचि तिष्ठति पूर्वाभिमुख स्थित होकर आदधति (सोम को ) रखता है तेन इस ( पूर्वामिभुख होकर सोम रखने ) से प्राची दिशं जयति ( यजन करने वाला) पूर्व दिशा को जीत लेता है । तं दक्षिणा परिवहन्ति उस ( शकट ) को वे दक्षिण की ओर मोड़ कर ले जाते हैं; तेन दक्षिणां दिशं जयति उस (दक्षिण की ओर मोड़ कर चलाने ) से दक्षिण दिशा को जीत लेते हैं। तं प्रत्यञ्चम् आवर्तयन्ति पुनः उस (रथ ) को पश्चिम दिशा में मोड़ते हैं। तेन प्रतीचीं दिशं जयति उस (पश्चिम की ओर मोड़ने ) से पश्चिम दिशा को जीत लेता है । तम् उदीचः तिष्ठतः उस शकट के उत्तर ओर रहने पर उपावहरन्ति (सोम को ) उतारते हैं । तेन उदीचीं दिशं जयति उस (उत्तर की ओर से उतारने ) से उत्तर दिशा को जीत लेता है। सा० भा ० — ते देवाः परस्परमेवमब्रुवन्, अस्माकं राजाभावात् प्राच्यादिदिक्षु पराजय आसीदसुराणां जय आसीत्। ततो राजानं संपादयाम इति विचार्य सोममेव राजानं कृत्वा प्राच्यादिदिक्षु जयं प्राप्ताः । एवं सति यो यजमानः सोमयागं करोति, एष एव सोमराजा। सोमो राजा यस्येति बहुव्रीहिः । अतः सोमाख्यस्वामिन: प्रचारादयं यजमानः सर्वत्र जयति । तत्कथमिति चेत्तदुच्यते। सोमवाहनार्थे शकटे प्राचि तिष्ठति प्राङ्मुखेऽवस्थिते सत्यृत्विजस्तत्र सोममादधाति प्रक्षिपन्ति तेन सोमसंबन्धिशकटस्य प्राङ्मुखत्वेन यजमानः प्राच्यां दिशि जयं प्राप्नोति। शकटस्थितं सोमं दक्षिणा परिवहन्ति शकटं दक्षिणाभिमुखत्वेन पर्यावृत्य वहन्ति तेन दक्षिणस्यां दिशि जयः । ततः शकट प्राङ्मुखमावर्तयन्ति तेन प्रतीच्यां दिशि जयः। तमुदीचस्तिष्ठत उदङ्मुखत्वेनावस्थिताच्छकटात्तं सोममुपावहरन्ति तेनोदङ्मुखत्वेनोदीच्यां दिशि जयः । एवं सोमराजप्रसादाद् यजमानः सर्वा दिशो जयति। अत्रार्थवादेन विधय उन्नेयाः ।' प्राङ्मुखे शकटे सोममादध्युः । ततो दक्षिणाभिमुखत्वेन परिवहेयुः । ततः प्रत्यङ्मुखत्वेनाऽऽवर्तयेयुः । तत उदङ्मुखाच्छकटात् सोममुपावहरेयुरिति। एतत्सर्व- मभिप्रेत्याऽऽपस्तम्बः संजग्राह— 'प्रच्यवस्व भवस्पते इति प्राञ्चोऽभिप्रयाय प्रदक्षिणमावर्तन्ते' इति ' अग्रेण प्राग्वंशं प्रागीषमुदगीषं वा शकटमवस्थाप्य' ' इति ॥ वेदनं प्रशंसति— सोमेन राज्ञा सर्वा दिशो जयति य एवं वेद ॥७॥
हिन्दी— ( इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यः एवं वेद जो इस प्रकार ( इस तथ्य ( १ ) विधेयास्त्विह चत्वारः; त एव प्रदर्श्यन्ते 'प्राङ्मुख ' इत्यादिना । (२ ) आप० श्रौ० १०.२ ९.१-११ ।
पृष्ठ 169
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: ]: तृतीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् १०७ को ) जानता है वह सोमेन राज्ञा सोम राजा के सहयोग से सर्वाः दिशः जयति सभी दिशाओं को जीत लेता है । सा० भा ० - अत्र शब्दादेव श्रुतस्यापि सर्वा दिशो जयतीति वाक्यस्य द्विरावृत्तिः कर्तव्या ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥३॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के तृतीय अध्याय के तृतीय खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ चतुर्थः खण्डः सा ० भा ० — सोमोपावहरणं विधायाऽऽतिथ्येष्टिरूपं कर्म विधत्ते— ( आतिथ्येष्टिविधानम् ) हविरातिथ्यं निरूप्यते सोमे राजन्यागते ॥ १ ॥
हिन्दी—(सोम के उतारने का विधान करके उसके आतिथ्येष्टि रूप कर्म का विधान कर रहे हैं - ) सोमे राजनि आगते सोम राजा के (प्राचीनवंश के पास) आ जाने पर (उसके सम्मान के लिए) आतिथ्यं हविः निरूप्यते आतिथ्य से सम्बन्धित हवि का निर्वपन करते हैं । सा ० भा०- प्राचीनवंशसमीपं सोमे राजनि समागते सति तस्यातिथिरूपत्वात् तदीय-मातिथ्याख्यकर्मसबन्धि हविर्निर्वपेत् । यद्यप्यस्य हविषोऽतिथिर्देवता न भवति विष्णुदेव-ताया वक्ष्यमाणत्वात् तथाऽपि सोमस्यातिथिरूपस्योपचाराय क्रियमाणत्वादातिथ्यमिति कर्मनाम युक्तम्॰॥ एतमेवाभिप्रायं विस्पष्टयति— सोमो वै राजा यजमानस्य गृहानागच्छति तस्मा एतद्धविरातिथ्यं निरुप्यते । तदातिथ्यास्याऽऽतिथ्यत्वम् ॥ २ ॥
हिन्दी—( उपर्युक्त कथन के अभिप्राय को स्पष्ट कर रहे हैं - ) सोमः वै राजा राजा सोम यजमास्य गृहान् आगच्छति यजन करने वाले के घर आते हैं; तब तस्मै उस ( राजा सोम के लिए एतद् आतिथ्यं हविः यह अतिथि सम्बन्धी हवि निरूप्यते प्रदान की जाती है तद् आतिथ्यस्य आतिथ्यत्वम् यही आतिथ्य का अतिथि होना होता हैं।
पृष्ठ 170
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [१०८ ऐतरेयब्राह्मणम् ३.४ प्रथमपञ्चिकायां सा० भा ० — तिथिविशेषमनपेक्ष्य भोजनार्थं कस्यचिद्गृहं प्रत्यकस्माद्यः समागतः सोऽतिथिः । सोमोऽपि तथाविधत्वादतिथिरित्युच्यते। तत्संबन्धित्वादातिथ्यमिति नामधेयम्॥१ हविर्विशेषं विधत्ते— ( नवकपालहविर्द्रव्याणां विधानम् ) नवकपालो भवति, नव वै प्राणाः, प्राणानां क्लृप्त्यै प्राणानां प्रतिप्रज्ञात्यै ॥ ३ ॥
हिन्दी— ( अतिथि- सम्बन्धी हविद्रव्य -विशेष का विधान कर रहे हैं — ) नवकपालः भवति नव कपालों में पकाया गया ( पुरोडाश हविष्) होता है। नव वै प्राणाः वस्तुतः प्राण भी नौ ( संख्या वाले ) हैं। अतः प्राणानां क्लृप्त्यै प्राणों के स्वव्यापार- सामर्थ्य के लिए और प्राणानां प्रतिप्रज्ञाप्त्यै प्राणों के प्रज्ञान के लिए (ये नौ कपाल वाले पुरोड़ाश होते हैं ) । सा० भा० — नवसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशो नवकपालः । पुरुषस्य शिरोगतेषु सप्तसु च्छिद्रेषु वर्तमानाः सप्त प्राणाः । अधोभागावस्थितयोर्वर्तमानौ द्वौ । एवं नवसंख्याकाः प्राणाः । तया चान्यत्र श्रूयते-' सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्चौ' इति। एवं सति कपा- लगता नवसंख्या प्राणानां क्लृप्त्यै स्वव्यापारसामर्थ्याय भवति । सामर्थ्ये च प्राणोऽयमीदृश इति सर्वैः प्राणाः प्रज्ञाता भवन्ति ॥ द्रव्यं विधाय देवतां विधत्ते— ( विष्णुदैवत्यविधानम् ) वैष्णवो भवति, विष्णुर्वै यज्ञः, स्वयैवैनं तद्देवतया स्वेन च्छन्दसा समर्धयति ॥४ ॥
हिन्दी— ( हविर्द्रव्य का विधान करके अब देवता का विधान कर रहे हैं- ) वैष्णवः भवति ( वह पुरोडाश) विष्णुदेवता वाला होता है क्योंकि विष्णुः वै यज्ञः विष्णु ही यज्ञ रूप है अत: एनम् यह ( यज्ञ) को स्वया एव तद्देवतया उसके ही अपने देवता से और स्वेन छन्दसा अपने ही छन्द से समर्धयति समृद्ध करता है । ( १ ) ( i ) "अथ यस्मादातिथ्यं नाम । अतिथिर्वा एष तस्यागच्छति यत् सोमः क्रीतस्तस्मा एतद् यथा राज्ञे वा ब्राह्मणाय वा महोक्षं वा महाजं वा पचेत्, तदह मानुषू हविर्देवानामेवमस्मा एतदातिथ्यं करोति । तदाहुः— पूर्वोऽतीत्य गृह्णीयादिति यत्र वा अर्हन्तमागतं नापचायन्ति क्रुध्यति वै स तत्र हापचितो भवति "– इत्यादि शत० ब्रा० ३.३.२.२,३ । ( ii ) 'क्रीतं सोमं शकटे संस्थाप्य प्राचीनवंशं प्रति आनीयमानेऽभिमुखे यामिष्टिं निर्वपति, सेयमा- तिथ्या'- इति मी ० अधि ० टी० ४.२.१४ ।