ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 191–200
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 191–200
पृष्ठ 191
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: ] तृतीयोऽध्यायः षष्ठः खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् –(: हिन्दी इन दोनों ऋचाओं के याज्या १२ ९ हैं— ) त्रिपदाम् अनूच्च 'इदं विष्णुः' इस और अनुवाक्या होने का विधान कर रहे में) वाचन करके ( होता) चतुष्पदया तीन पादों वाली (ऋचा का पुरोनुवाक्या के रूप ( = ' ' ( ) से यजन करता याज्या के रूप सेयजतिपाठ करतातदस्य प्रियम्है। इस चाद पादों वाली ऋचा सा ० भा ० — इदं विष्णुः', इति त्रिपदा, तां पुरोनुवाक्यारूपेणानुब्रूयात् ' ‘ प्रियम्ऋग्द्वयगतांइति चतुष्पदापादसंख्यांतयाप्रशंसति-यजेति। याज्यारूपेण तां पठेत्॥ तदस्य सप्त पदानि भवन्ति; शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदातिथ्यं, सप्त वै शीर्षन् प्राणाः शीषन्नेव तत्प्राणान् दधाति ॥८ ॥
हिन्दी— ( दोनों ऋचाओं की पाद- संख्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) सप्त पदानि भवन्ति ( दोनों ऋचाओं में मिलकर) सात पाद होते हैं। यद् आतिथ्यम् जो आतिथ्येष्टि है एतद् यज्ञस्य शिरः एव यह यज्ञ का शिरस्थानीय है और सप्त वै शीर्षन् प्राणाः और शिर में ( दोनों नाक के छिद्र, दो आँख के छिद्रं, दो कान के छिद्र और एक मुख के छिद्र में स्थित इस प्रकार) सात प्राण होते हैं। तत् इससे शीर्षन् एव प्राणान् दधाति शिर में ही प्राणों को प्रतिष्ठापित कराता है । सा० भा ० - आतिथ्येष्टेर्यज्ञशिरोरूपत्वाच्छिरसि च्छिद्रवर्तिनां प्राणानां सप्तत्वादत्र पादसंख्यया यज्ञस्य शिरसि सप्त प्राणाः स्थापिता भवन्ति॥ संयाज्ये विधत्ते— ( स्विष्टकृतः संयाज्ययोर्विधानम् ) होतारं चित्ररथमध्वरस्य प्रप्रायमग्निर्भरतस्य शृण्व इतिस्विष्टकृतः संयाज्ये भवत आतिथ्यवत्यौ रूपसमृद्धेः एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धं यत्कर्म कियमाणमृगभिवदति ॥ ९ ॥
हिन्दी – ( अब दो संयाज्याओं का विधान कर रहे हैं - ) 'होतारं चित्ररथमध्वरस्य' और ‘प्रायमग्निर्भरतस्य शृण्व', इति ये दोनों ऋचाएँ स्विष्टकृतः संयाज्ये भवतः स्विष्टकृत् की दो संयाज्याएँ होती हैं । आतिथ्यवत्यौ (प्रथम और द्वितीय ऋचा का चतुर्थ पाद ) अतिथि शब्द से युक्त है अतः रूपसमृद्धे दोनों रूप से समृद्ध हैं । यद् रूपसमृद्धम् जो रूप की समृद्धि है, एतद्वै यज्ञस्य समृद्धम् यही यज्ञ की समृद्धि है । यत्क्रियमाणं कर्म जिस किये जाते हुए कर्म को ऋग् अभिवदति ऋचा कह रही है । ( १ ) ऋ० १.२२.१७। ( २ ) ऋ० १. १५४.५।
पृष्ठ 192
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ३.६ प्रथमपञ्चिकायां १३०: ऐतरेयब्राह्मणम्० —‘ होतारम्' ' इति पुरोनुवाक्या। 'प्रप्रायम्' इति याज्या । प्रथमाया ऋचश्च- तुर्थपादेसाश्रिया० भा त्ववग्निमतिथिं जनानामिति श्रूयमाणत्वादातिथ्यवत्त्वम्। द्वितीयस्या अपि चतुर्थपादे द्युतानो दैव्यो अतिथिरिति ॥ मन्त्रद्वयगतं छन्दः प्रशंसति— त्रिष्टभौ भवतः सेन्द्रियत्वाय ॥ १० ॥
हिन्दी—( दोनों ऋचाओं के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं - ) सेन्द्रियत्वाय इन्द्रियशक्ति से सम्पन्न करने के लिए त्रिष्टुभौ भवतः दोनों (ऋचाएँ) त्रिष्टुप् छन्द वाली होती हैं । सा० भा ० – 'इन्द्रियं वै त्रिष्टुप्' इति श्रुत्यन्तरात् त्रिष्टुभ इन्द्रियहेतुत्वम्॥ अत्रेडाभक्षणादूर्ध्वभाविकर्तव्यमपि चोदकेन प्राप्त, तदेतद्वारयति— ( ईडाभक्षणादूर्ध्वभाविकर्त्तव्यम्) इळान्तं भवतीळान्तेन वा एतेन देवा अराध्नुवन्यदातिथ्यं, तस्मादि- ऴान्तमेव कर्तव्यम् ॥ ११ ॥
हिन्दी - इळान्तं भवति ( आतिथ्येष्टिरूप कर्म ) इळान्तं ( अर्थात् अन्त में अन्नभक्षण तक) होता है । यद् आतिथ्यम् जो आतिथ्य कर्म है; एतेन इडान्तेन वै इस इडान्त तक ..होने वाले ( आतिथय कर्म) से ही देवाः अराध्नुवन् देवताओं ने समृद्धि को प्राप्त किया । तस्मात् इसी कारण इडान्तमेव कर्तव्यम्. (आतिथ्य कर्म को ) अन्न भक्षण तक ही करना चाहिए । सा ० भा ० – पुरोडाशसंबन्धि यदेतदिडाभागभक्षणं तदन्तमेवाऽऽतिथ्येष्टिरूपं कर्म भवेत्। तावतैव समृद्धिसिद्धेः । द्विविधमिडाभक्षणम्। अनुयाजयागात् पूर्वमुत्तरकालीनं च॥ तयोः पूर्वकालीनमत्रान्तत्वेन दर्शयतुमनुयाजान् निषेधति– प्रयाजानेवात्र यजन्ति नानुयाजान् ॥ १२ ॥
हिन्दी- अत्र इस (आतिथ्य ) में प्रयाजान् एव यजन्ति प्रयाजों से ही यजन करते है; न अनुयाजान् अनुयाजों से यजन नहीं करते हैं । अनुयाजानां यजने दोषं प्रकटयति-- ( अनुयाजानां यजने दोष: ) प्राणा वै प्रयाजानुयाजास्ते य इमे शीर्षन् प्राणास्ते प्रयाजा ' ( १ ) ऋ० १०.१.५। ( २ ) ऋ० ७.८.४ । ( ३ ) तै ० सं० २.४.११.२; ३.२.९ ३; तै ० ब्रा० १.७.९.२
पृष्ठ 193
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] तृतीयोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: येऽवाञ्चस्तेऽनुयाजाः १३१ स योऽत्रानुयाजान् यजेद्यथेमान् प्राणानालुप्य शीर्षं धित्सेत्तादृक्तत् ॥ १३ ॥
हिन्दी— ( अनुयाज से यजन करने में दोष को दिखला रहे हैं - ) प्राणाः वै प्रयाजानुयाजाः प्राण ही प्रयाज और अनुयाज है। ये इमे शीर्षन् प्राणाः जो ये शीर्षस्थ (शिर में विद्यमान ) प्राण है ते प्रयाजाः वे प्रयाज है, और ये अवाञ्चः जो नीचे अपान इत्यादि प्राण हैं.तेः अनुयाजाः वे अनुयाज हैं। यो अत्र अनुयाजान् यजेत जो यहाँ अनुयाज का यजन करता है, अथ तब सः इमान् प्राणान् आलुप्य वह इन ( अपान इत्यादि) प्राणों का छेदन करके शीर्षं धित्सेत् शिर में स्थापित करता है। सा० भा०--प्रशब्दसाम्यात् प्रयाजानां प्राणत्वं तदनुवर्तित्वसाम्यादनुयाजानामपि प्राणत्वम्। तथा सति ते य इमे शीर्षन् प्राणाः शिरस्यवस्थिताः श्वासादिकारिणः प्राणा, ये केचित् सन्ति ये प्रयाजरूपाः प्रकृष्टसाम्यादुत्तमाङ्गवर्तित्वेन प्राणानां प्रकृष्टत्वम्। प्रयाजानां प्रथमानुष्ठानत्वेन प्रकृष्टत्वम्। ये त्ववाञ्चो नाभेरधस्ताद् वर्तमाना अपानवाय्वादयस्तेऽनुया- जरूपा निकृष्टत्वसाम्यादपानवाय्वानदीनां मध्याङ्गवर्तित्वेन निकृष्टत्वम्। अनुयाजानां पश्चा- द्भावित्वे निकृष्टत्वम् । एवं सति यः पुमानत्राऽऽतिथ्येष्टावनुयाजान् यजेल्लोके कश्चिद्यथे- मानर्वाग्देशवर्तिनोऽपानवाय्वादीनालुप्य च्छित्वा शीर्षं धित्सेत्, शिरसि स्थापयितुमिच्छेत्, तादृक्तत्, तथैव सं पुमानस्तत्कर्तुमिच्छेत्। यज्ञशिरः स्थानीयातिथ्यकर्मण्यनुष्ठानमयुक्तं तथा पुत्रादिप्रजास्थानीयानामनुयाजानां यज्ञशिरस्थानीयेऽनुष्ठानमयुक्तमित्यपि द्रष्टव्यम्। ' दोषान्तरमाह— अतिरिक्तं तत्समु वा इमे प्राणा विद्रे ये चेमें ये चेमे ॥ १४ ॥
हिन्दी- ( अन्य दोष को कह रहे हैं- ) ये च इमे जो ये (शिर में रहने योग्य) और ये च इमे जो ये (अधोवर्ती नीचभाग में स्थित) प्राण हैं, ते समु विद्वे वे सभी एकत्रित होकर शिर में अवस्थित होवे। तत् अतिरिक्तम् उससे अतिरिक्त (प्राण के लिए) कोई स्थान नहीं है । सा० भा०-– ये चेमे शिरसि योग्याः प्राणा येऽप्यंमी नीचदेशस्थिता: प्राणास्ते सर्वे समुविद्रे संभूयैकत्र शिरस्यवतिष्ठेरन्। तच्चातिरिक्तं योग्यस्थानीयादधिकं शिरोरूपमा-तिथ्यं कर्म चक्षुरादीनामेव प्राणानां योग्यस्थानं न त्वधोदेशवतिनामपानादीनां तत्रावकाशोऽ-स्तीत्यर्थः । ( १ ) 'प्राणा वै प्रयाजा अपाना अनुयाजा इति ब्राह्मणम्' इति निरु० ८.३: ७ । प्राणा वै प्रयाजाः अपाना अनुयाजास्तस्मात् प्रयाजाः प्राञ्चो हूयन्ते तद्धि प्राणरूपम् प्रत्यचोऽ- नुयाजास्तदपानरूपम्— इति शत० ब्रा० - ११.२.७.२७।
पृष्ठ 194
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ३.६ प्रथमपञ्चिकायां:१३२ ऐतरेयब्राह्मणम् कर्माङ्गसाकल्यलक्षणः फलविशेषो न प्राप्येतेत्या- नन्वनुयाजानामनुष्ठानाभावे शङ्कयाऽऽह— तद्यदेवात्र प्रयाजान् यजन्ति नानुयाजांस्तत्र सकाम उपाप्तो योऽनुयाजेषु योऽनुयाजेषु ॥ १५ ॥
हिन्दी- तत् यत् तो जो अत्र प्रयाजान् यजन्ति इस ( आतिथ्य कर्म) में प्रयाजों का ही यजन करते हैं — न अनुयाजान् अनुयाजों का यजन नही करते हैं तो तत्र वहाँ अनुयाजेषु सकामः उपात्तः अनुयाजों की कामना ( प्रयाजों में ही ) प्राप्त हो जाती है । सा० भा ० — तत्तस्मिंन्नातिथ्यकर्मणि यदि प्रयाजानेव यजन्ति न त्वनुयाजांस्तदानी-मनुयाजेषु यः कामः फलविशेषः स सर्वोऽपि तत्र कर्मणि प्राप्तो भवति। यथा लोके कंचिदान्दोलिकादिभारं बहत्सु बहुषु मध्ये कस्यचिदशक्तौ सत्यामवशिष्टा एव वहन्ति तद्वदित्यर्थः । द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥ ' अत्र मीमांसा । दशमाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम् –- प्रायणीयातिथ्ययोः किं विकल्पः शंय्विडान्तयोः । नियमो वा विकल्पः स्यान्निषेधपरिसंख्यया॥
शंविडान्तत्वाक्याच्च नियमो विधिमात्रतः ।
नित्यानुवादो नञ्वाक्यं दोषबाहुल्यमन्यथा॥२
ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ' शंय्वन्ता प्रायणीय संतिष्ठते न पत्नीः संयाजयन्ति। ' इडान्ता आतिथ्याः संतिष्ठन्ते, नानुयाजान् यजति' इति । प्रकृतौ यदा होता 'तच्छंयोः " इति जपति', तदानीमध्वर्युः परिधीनग्नौ प्रक्षिपति' । तदाह कल्पसूत्रकारः - ‘ अनूच्यमाने शंयु- वाक आहवनीये परिधीन् प्रहरति" इति। ततो हविः शेषेषु भक्षितेषु पत्नीः संयाजयन्ति, इति ( १ ) तु ० शत ० ब्रा० ३.४.१.१-२६ । तै ० सं ० ६.२.१.२; १.२.१० । आश्व० श्रौ० ४.५. १-७ कात्या०० श्र० ८.१.१-१८ । आप०श्रौ० १०.३०.२१ । ( २ ) जै ० न्या० वि० १०.७.१२.३८-३९ । (३ ) शत ०ब्रा० ३.२.३.२३ । (४ ) शत० ब्रा० ३.४.१.२.६ । आप० श्रौ० १०.२१.१३-१४; ३१.१४-१५ । आश्व० श्री० ४.३.२; ५.१ । कात्या० श्रौ०७.५.२२-२७; ८.१.१८। (५ ) तै० ब्रा० ३.५.११.१ । ( ६ ) शंयुवाक मन्त्रव्याख्या तु तै ० सं० २.६.१० द्रष्टव्या । ( ७ ) ‘ परिधीन् परिदधाति.....गन्धर्व इति' ( वा० सं ० २.३ )-इति कात्या० श्रौ० २.८.१ । ( ८) आप० १२.६.७/
पृष्ठ 195
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] १३३ तृतीयोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: क्रमः । पत्नीसंयाजानामुपरि फलीकरणहोमप्रायश्चित्तहोमकपालोद्वासनैरिष्टिः स्थिते विकृतिरूपायाः प्रायणीयेष्टेः शंयुवाकान्तत्वम् समाप्यते । एवं विधिनैवोपरितनपत्नीसंयाजानुयाजनिषेधे, प्रकरणद्वयप्रतीतेः, । तथा हि- शंयवन्तत्वेडान्तत्व- स्यात्। कुतः निषेधविधिवाक्याभ्यां आतिथ्येष्टेरिडाभक्षणान्तत्वं च विकल्पितं व्यतिरिक्ते नास्ति निषेधः-इति परिसंख्यापुनर्निषेधवचनं। तेन प्रकृतिवद्यथाप्राप्तंपरिसंख्यार्थम्कपालोद्वासनान्तत्वमन-। पत्नीसंयाजानुयाज- योरिष्ट्यौः प्रतीयते। विधिवाक्येन च शय्खिडान्तत्वम्; तेन व्रीहियवद् विकल्पः - ब्रूमः विधिमात्रस्यात्र प्रवृत्तेः । संय्वन्तत्वमिडान्तत्वं । इति प्राप्ते- ' जाद्यभावस्त्वर्थसिद्धः । ततो नञ्पदयुक्तमुपरितनं प्रतिषेधवाक्यंच तयोःनित्यानुवादःप्रतिनियतम् । पत्नीसंया-सन्नर्थवादः अन्यथा बहवो दोषाः प्रसज्येरन्। विकल्पे तावदष्टौ दोषाः प्रसिद्धाः, २ परिसंख्यायां च त्रयो दोषाः । विधिपरिसंख्याभ्यां वाक्यभेदोऽपरो दोषः । ततः शंय्वडान्तत्वं नियतम्। तत्रैवान्यच्चिन्तितम्—
तत्रैव शंय्विडे पूर्वे वा स्वेच्छयाऽथवा ।
परे एवाथवा पूर्वे एवाऽऽद्यो द्विविधश्रुतेः ॥
निषेधस्यार्थवत्त्वाय परे एवानुवादगीः ।
पूर्वेकवाक्यतां याति पूर्वे एवाविरोधतः ॥५
प्रायणीयातिथ्येयार्निर्णीते शंविडे पुनः संदिह्येते। प्रकृतौ द्विविधे शंविडे - पत्नी- संयाजेभ्यः पुरस्तादुपरिष्टाच्च विहिते। ते चात्र चोदकप्राप्ते। तत्र द्विविधश्रुतेः - अर्थे चोदकेनातिदिष्टे सति विशेषनियामकाभावादिच्छया स्वीकार्ये, इत्येकः पक्षः । यदि प्रायणीया पूर्वशय्वन्ता, आतिथ्या च पूर्वेडान्ता स्यात् तदानीमन्तत्वविधिनैव ताभ्यां शंखिडाभ्यामूर्ध्वं प्राप्तानां ( १ ) 'नित्यप्राप्तमनुवदति। यथा नान्तरिक्षे न दिवि अग्निश्चेतव्य इति' - इति शबरः । ( २ ) विकल्पश्च द्विविधः - व्यवस्थितः ऐच्छिकश्च। तत्र इच्छाविकल्पेऽष्टौ दोष प्रमाणत्वा- प्रमाणत्वपरित्यागप्रकल्पना प्रत्युज्जीवनहानिभ्यां प्रत्येकमष्टदोषता' - इति व्रीहिभिर्यजेत, ‘ यवैर्यजेत ’ –इति चैतदुदाहरणम्। कात्यायनसूत्रे तद्व्याख्यायां तद्पद्धतौ चैष विचारः कृतः (श्रौ० १.४.१३-१९ ) । मीमांसाया द्वादशाध्यायीयतृतीयपादे तु विकल्प विचारा बहव उपदिष्टाः, तत्र ‘ एकार्थस्तु विकल्पेरन्, समुच्चये ह्यावृत्तिः स्यात् प्रधानस्य' इति कृतं गुणविकल्पलक्षणम् ( १२.३.१० ) । ( ३ ) विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति गीयते इति, 'श्रुतार्थस्य परित्यागादश्रुतार्थस्यकल्पनात्। प्राप्तस्य बाध इत्येवं परिसंख्या त्रिदूषणा'-1 इति च, एतयोरुदाहरणदीनि च मीमांसार्थसङ्ग्रहे द्रष्टव्याणि। ( ४ ) 'य एव हि श्रुतस्यार्थस्योत्सर्गे दोष:, स एवाश्रुतकल्पनायाम्' - इत्येवाहात्र शबरः । ( ५ ) जै ० न्या ० वि० १०.७.१३.४०-४२ ।
पृष्ठ 196
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ३.६ प्रथमपञ्चिकायां:१३४ ऐतरेयब्राह्मणम् च वारितत्वात् निषेधो व्यर्थः स्यात्। परयोः शंय्विडयोरन्तत्वे तु -पत्नीसंयाजानामनुयाजानां तेषामनिवारणात्तन्निवारणाय सार्थको निषेधः । तस्मात् ताभ्यांपरे एव शंय्विडाभ्यांशंय्विडे ग्राह्येपूर्वप्राप्तानां, इति द्वितीय: पक्ष:। निषेधोऽयं नित्यानुवादः - इत्युक्तम्। स च पूर्वयोः । असंजातविरोधिन्यौ हि पूर्वे शंय्विडयोरन्तत्वेऽप्येकवाक्यतामापद्यानुवादकत्वेनोपपद्यते शंय्विडे । तस्मात्– ते एव ग्राह्ये इति राद्धान्तः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्य विरचिते माधवीये ' वेदार्थ प्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्ये प्रथमपञ्चिकायां तृतीयाये षष्ठः खण्डः ॥६ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के तृतीय अध्याय के षष्ठ खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्छं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधरमाधवा- चार्यादेशतो सायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश'-नामभाष्ये ऐतरेयब्राह्मणस्य प्रथमपञ्चिकायाः तृतीयोध्यायः ॥३ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के तृतीय अध्याय की 'शशिप्रभा ' 'नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ 199
पृष्ठ 197
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अथ प्रथमपञ्चिकायाम् चतुर्थोऽध्यायः अथ प्रथमः खण्डः
सायणभाष्यम्— सोमप्रवाहिका अग्निमन्थनीया ऋचस्तथा ।
आतिथ्यास्तद्विशेषाश्च तृतीयाध्याय ईरिताः ॥१ ॥
अथ प्रवर्ग्यादयो वक्तव्याः । तदर्थमाद्वावाख्यायिकामाह- (· प्रवर्त्येष्टिविधानम् ) ( तत्राख्यायिका ) ' यज्ञो वै देवेभ्य उदकामन्न वोऽहमन्नं भविष्यामीति, नेति देवा अब्रुवन्नन्नमेव नो भविष्यसीति तं देवा विमेथिरे सहैभ्यो विहृतो न प्रबभूव ते होचुर्देवा न वै न इत्थं विहृतोऽलं भविष्यति हन्तेमं यज्ञं . संभरामेति तथेति तं संजनुः ॥ १ ॥
'हिन्दी -( अब प्रवर्ग्य इत्यादि को कहने के लिए इसके अर्थवाद के रूप में आख्यायिका को कह रहे हैं- ) यज्ञः वै देवेभ्यः उदक्रामन् यज्ञ (प्रवर्ग्य) देवताओं के पास से यह कह रह दूर चला गया कि वः अन्नम् अहं न भविष्यामि मैं तुम लोगों के लिए अन्न नहीं होऊँगा। देवाः अब्रुवन् देवताओं ने कहा कि न इति नहीं, अन्नमेव नः भविष्यसि तुम तो हम लोगों के लिए अन्न होवो । देवाः ( ऐसा कहकर ) देवताओं ने तम् उस (प्रवर्ग्य ) को विमेथिरे ( भर्त्सना इत्यादि द्वारा) विविध प्रकार से हिंसित किया। विहृतः बाधित हुआ (वह प्रवर्ग्य) एभ्यः इन (इन देवताओं) के लिए न प्रबभूव पर्याप्त नहीं हुआ (अर्थात् अन्नरूप नहीं हुआ ) । तब ते देवाः ह ऊचुः उन देवताओं ने परस्पर कहा कि हन्त खेद है, इत्थं विहृतः इस प्रकार प्रताड़ित (यह प्रवर्ग्य) नः वै हम लोगों के लिए अलं न भविष्यति पर्याप्त नहीं होगा, अतः इमं यज्ञं सम्भराम इस (प्रवर्ग्य) यज्ञ का सम्पादन करें, इति तथा इस प्रकार निश्चय करके तां संजनुः उस (प्रवर्ग्य) को सम्यग्रूप से पुष्ट किया। सा० भा० -यज्ञशब्देनात्र प्रवर्ग्यो विवक्षितः । तदभिमानी देवः केनापि निमित्तेना- परक्तोऽन्येभ्यो देवेभ्य उत्क्रान्तवान्। हे देवा युष्माकमहमन्नं न भविष्यामीत्येवमुत्क्रमणकाले प्रोक्तवान्। ततो देवास्तदुत्क्रमणं नेति प्रतिषिध्य सर्वथा त्वमस्माकमन्नं भवेति प्रार्थितवन्तः ।
पृष्ठ 198
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ४.१ प्रथमपञ्चिकायां १३६: ऐतरेयब्राह्मणम् प्रवर्ग्याख्ये कर्मणि यद्धविस्तद्देवानामन्नं तदभिमानी च पुरुषो देवैः प्रार्थितं तदन्नत्वं नाङ्गी- चकार । तमनङ्गीकुर्वाणं प्रवर्ग्यं पुरुषं देवा विमेथिरे ताडनभर्त्सनादिभिर्हिसितवन्तः । स च प्रवग्र्ग्यो देवैर्विशेषेण बाधित एभ्यो देवेभ्यो न प्रबभूव प्रभूतो नाभूत, अन्नत्वेनावस्थातुं न शक्त इत्यर्थः । ततो देवाः परस्परमेवं विचारितवन्तः । एवं विहृतो विशेषेण बाधितः प्रवर्ग्यो नोऽस्माकमन्नं नैव भविष्यतीति सम्पूर्णमन्नं न भविष्यति तमिमं प्रवर्ग्याख्यं यज्ञं संभरा- मोचितैः साधनैः सम्यक् पोषयामेति । संपूर्तिहेतुदर्शननिमित्तजन्यहर्षद्योतनार्थो हन्तशब्दः ' । तथेति परस्परमङ्गीकृत्य तं प्रवर्ग्यं संजभ्रुः साधनसंपादनेन सम्यक् पोषितवन्तः । अथ हविरादीनां साधनानां सम्पादनं विधत्ते— ( प्रवर्ग्यसाधनानां सम्पादनविधानम्) तं संभृत्योचुरश्विनाविमं भिषज्यतमित्यश्विनो वै देवानां भिषजावश्वि- नावध्वर्यू तस्मादध्वर्यू घर्मं संभरतः ॥ २ ॥
हिन्दी– ( अब हवि इत्यादि साधनों के सम्पादन का विधान कर रहे हैं - ) तं सम्भृत्य ( प्रवर्ग्ययाग के लिए उपयोगी) उस (महावीर इत्यादि को ) एकत्रित करके अश्विनौ ऊचुः ( देवताओं ने ) अश्विन् देवों से कहा कि इमं भिषज्यतम् इस (हिंसित प्रवर्ग्य-पुरुष) की चिकित्सा करो । क्योंकि अश्विनौ वै देवानां भिषजौ अश्विन ही देवताओं के चिकित्सक हैं और अश्विनौ अध्वर्यू अश्विन ही ( देवताओं के ) अध्वर्यु हैं। तस्मात् इसी कारण अध्वर्यू घर्मं सम्भरतः दो अध्वर्यु ( अध्वर्यु और प्रतिस्थाता ) घर्म (प्रवर्ग्ययाग के साधन ) को इकट्ठा करते हैं । सा० भा० --– देवाः प्रवर्ग्यकर्मोपयुक्तमहावीरादिसंभारं संभृत्य स्वकीयावश्विन प्रत्येवमूचुः—– हे अश्विनाविमम् प्रवर्ग्यपुरुषदेहमस्माभिर्हिसितं युवां भिषज्यतमौषधैरेतस्य समाधानं कुरुतामिति । देवानां मध्ये भिषजावेवाश्विनौ तस्मात्तत्प्रार्थनं युक्तम् । किञ्च। देवानां यज्ञकर्मण्यश्विनावध्वर्यू। अत एवान्यत्र कस्यचन्मन्त्रस्य ब्राह्मणे पठ्यते- ' अश्विनोर्बाहुभ्या- मित्याह। अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्ताम्' इति । अतोऽपि कारणादश्विनोर्यज्ञसमाधान-कारणं युक्तम् । तस्मात्कारणादध्वर्यू । उभाभ्यामश्विभ्यां यज्ञशरीरं चिकित्सितं तस्मादिदानीम- प्यध्वर्यू घर्मं संभरतः प्रवर्ग्यसाधनं संपादेयाताम्। तदेतत् तैत्तिरीया देवा वै सत्रमासतेत्यस्मि-ननुवाके ' प्रवर्ग्यविषयमुपाख्यानं प्रपञ्चयन्ति। तस्मिन्नाख्याने यज्ञस्य प्रवर्ग्यरूपं शिरो धनुषः ( १ ) ‘ हन्तेत्याभिमुख्ये ’— इति षड्गुरुशिष्यः, ' हन्तेत्यन्तःकरणवृत्तेरभिप्रायस्य सूचनम् एवम- भिप्रायं कृतवन्त ' इत्यर्थः — इति गोविन्दस्वामी । ( २ ) अश्विनोर्बाहुभ्यामिति मन्त्रस्तु तैत्तिरीयाम्नाये संहितायां ( १.३.१.१ ) तस्य ब्राह्मणमपि तत्रैवाग्रे ( २.६.४.१ ); ब्राह्मणग्रन्थेऽपि बहुत्र ( ३.२.२.१; ९.१ ); आरण्यकेऽपि च ( ) ( ) ५.२.५ । ३ तै० आ० ५.१
पृष्ठ 199
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: चतुर्थोऽध्यायः प्रथमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् १३७ कोट्या छिन्नमित्युक्त्वा पश्चादेतदाम्नायते- 'तेनाथ शीर्ष्णा यज्ञेन यजमानानाशिषोऽवा- रुन्धत। न सुवर्गं लोकमभ्यजयन् । ते देवा अश्विनावब्रुवन्। भिषजौ वै स्थः । इदं यज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तमिति । तावब्रूतां वरं वृणावहै। ग्रह एव नावत्रापि गृह्यतामिति। ताभ्यामेतमाश्चि- नमगृह्णन्। तावेतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्ताम्। यत्प्रवर्ग्यस्तेन स शीर्ष्णा यज्ञेन यजमाना अवाऽऽशिषोऽरुन्धत। अभि सुवर्गं लोकमजयन् । यत्प्रवर्ग्यं प्रवृणक्ति यज्ञस्यैव तच्छिरः प्रतिदधाति ' इति॥ प्रवर्ग्यसाधनानि संपादितवतोस्तयोरनुज्ञापनमन्त्रं प्रैषमन्त्रं च विधत्ते- ( प्रवर्गस्यानुज्ञापनमन्त्रः प्रैषमन्त्रश्च) तं संभृत्याऽऽहतुर्ब्रह्मन् प्रवर्येण प्रचरिष्यामो होतरभिष्नुहीति ॥ ३ ॥
हिन्दी – ( प्रवर्ग्य साधनों को सम्पादित करने वाले अध्वर्यु और प्रतिस्थाता के लिए, अनुज्ञापन मन्त्र और प्रैष मन्त्र का विधान कर रहे हैं - ) तं सम्भृत्य उस ( प्रवर्ग्यसाधन ) को एकत्रित करके आहतुः वे दोनों अर्ध्वयु और (प्रतिस्थाता ) कहते हैं कि ब्रह्मन् प्रवर्येण प्रचरिष्यामः हे ब्रह्मन्! हम (ऋत्विग्गण) प्रवर्ग्य (नामक याग) से अनुष्ठान करेंगे । ( यह अनुज्ञापन मन्त्र है ) होत: ' अभिनुहि हे होता! तुम (प्रवर्ग्य की ) स्तुति करो' ( यह प्रैष मन्त्र है ) । सा० भा० – तं प्रवर्ग्यकर्मोपयुक्तं साधनसमूहं संभृत्य संपाद्य चतुर्णामध्वर्यूणां मध्येऽध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता चेत्येतावुभावध्वर्यू ब्रह्माणं होतारं च प्रत्येवं ब्रूयाताम्। हे ब्रह्मन् वयमृत्विज सर्वे प्रवर्ग्याख्येण कर्मणा प्रचरिष्यामोऽनुष्ठास्यामः । सोऽयमनुज्ञापनमन्त्रः । हे होतस्त्वमभिष्टुहि प्रवर्ग्यस्तुतिरूपाः सर्वा ऋचः पठ। सोऽयं प्रैषमन्त्रः । इतिशब्दो मन्त्र- द्वयसमाप्त्यर्थः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चतुर्थ अध्याय के प्रथम खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ (१ ) तै ० आ०५.१.५-७ । ( २ ) प्रवर्ग्यशब्दः कर्मविशेषवचनः, प्रवृज्यतेऽस्मिन् इति। ( ३ ) ऋ ०खिल० ३.२२; यजु ० १३.३; अथर्व० ४.१.१ । (४) आश्व० श्री० ४.६.१ । ऐ.ब्रा. पू-९
पृष्ठ 200
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ १३८ ऐतरेयब्राह्मणम् ४.२ प्रथमपञ्चिकायां अथ द्वितीयः खण्डः सा ० भा ० — होतुरभिष्टवार्थास्वृक्षु प्रथमामृचं विधत्ते— ( अभिष्टवस्यैकविंशत्यृचां विधानम् ) ब्रह्मजज्ञानं प्रथमं पुरस्तादिति " प्रतिपद्यते ब्रह्म वै बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवैनं तद्भिषज्यति ॥ १ ॥
हिन्दी –( होता के द्वारा की जाने वाली स्तुति के लिए ऋचाओं का विधान कर रहे हैं । उनमें प्रथमा ऋचा — ) 'ब्रह्मजज्ञानं प्रथमं पुरस्तात्' इति इस ऋचा से प्रतिपद्यते (होता स्तुति का) प्रारम्भ करता है। ब्रह्म वै (इस ऋचा में प्रयुक्त) ब्रह्म शब्द बृहस्पतिः बृहस्पति के लिए है अतः तत् इस (ऋचा ) के द्वारा ब्रह्मणा एव ब्रह्म से ही एनं भिषज्यति इस ( प्रवर्ग्य) की चिकित्सा करता है । सा० भा० – प्रतिपद्यतेऽनेन मन्त्रेण होताऽभिष्टवं प्रारभत इत्यर्थः । अस्मिन् मन्त्रे ब्रह्मशब्देन देवानां मध्ये ब्राह्मणजातिरूपो बृहस्पतिरुच्यते । तस्मादनेन मन्त्रेणोपक्रमे सति ब्रह्मणैव ब्राह्मणजात्यैवैनं प्रवर्ग्यं तदा भिषज्यति चिकित्सते। द्वितीयामृचं विधत्ते— ' इयं पित्रे राष्ट्र्येत्यग्र ' ' इति वाग्वै राष्ट्री वाचमेवास्मिंस्तद्दघाति ॥ २ ॥
हिन्दी — (द्वितीया ऋचा— ) ' इयं पित्रे राष्ट्रया' इति इस (ऋचा ) से (होता स्तुति करता है ) । वाग् वै राष्ट्री (इस ऋचा में प्रयुक्त तृतीयान्त) राष्ट्री शब्द वाणी के लिए कहा गया है। तत् इस (ऋचा के पाठ ) से अस्मिन् इस ( प्रवर्ग्य) में वाचमेव दधाति वाणी को प्रतिष्ठापित करता है । सा० भा०० – अस्मिन् मन्त्रे तृतीयान्तो राष्ट्रीशब्दो वाचं ब्रूते । तत्तेन मन्त्रपाठेनास्मिन् प्रवर्ग्यं वाचमेव संपादयति॥ तृतीयामृचं विधत्ते— ' महान्मही अस्तभाय द्विजात'१३ इति ब्राह्मणस्पत्या ब्रह्म वै बृहस्पति- ब्रह्मणैवैनं तद्भिषज्यति ॥ ३ ॥
हिन्दी-(तृतीया ऋचा - ) ' महान्मही अस्तभाय द्विजात इति ब्राह्मस्पत्या इस ब्राह्मणस्पति देवताक (ऋचा ) से ( होता स्तुति करता है ) । ब्रह्म वै' बृहस्पतिः बृहस्पति ही ब्रह्म हैं तत् इस (ऋचा ) के पाठ से ब्रह्मणा एव ब्रह्म के द्वारा एनम् इस (प्रवर्ग्य) कीभिषज्यति चिकित्सा करता है । ही ( १ ) आश्व० श्री० ४.६.१। ( २ ) आ० श्री० ४.४.१ ( ३ ) तै ० आ० ४.४.२