ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 221–230
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 221–230
पृष्ठ 221
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: ]:चतुथोंऽध्यायः पञ्चमः खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् १५ ९ देवयोनिः अग्नि ही देवताओं के उत्पत्ति-स्थान स्वरूप है। इससे सः वह (यजन करने वाला) देवयोन्याः अग्नेः देवयोनिरूप अग्नि से आहुतिभ्यः आहुतियों द्वारा सम्भवति ( देवरूप में ) उत्पन्न होता है । सा० भा०--‘यद्धर्मः ’ प्रवर्ग्याख्यं यत्कर्मास्ति 'तदेतद्देवमिथुनं ' देवसंबन्धिमिथुन-व्यापारः । तत्कथमिति चेत्, उच्यते-' स यो घर्मः ' प्रवर्ग्यहविराश्रयभूतो महावीराख्यो मृन्मयपात्रविशेषो योऽसावस्ति' ' तच्छिश्नं' प्रजननेन्द्रियरूपम्। तप्तस्य महावीरस्य हस्ताभ्यां ग्रहीतुमशक्यत्वात् तद्ग्रहणसमर्थोदुम्बरकाष्ठनिर्मितौ ' शफौ' शफनामानौ विद्येते, 'तौ' प्रजननेन्द्रियस्य पार्श्ववर्तिनौ शफाविव संदृश्येते च, उदुम्बरकाष्ठाभ्यां शफनामकाभ्यां महावीरस्य मध्यमभागे धृतत्वात्। तस्याधस्तादाधारार्थमुदुम्बरकाष्ठनिर्मितोपयमनीशब्दवाच्या दर्वी 'या’ विद्यते सेयं शरीरसंबन्धिनी ते ' श्रोणिकपाले' श्रोणिद्वयमध्यगतमस्थिद्वयम्। उपयमन्या एकत्वेऽप्यधस्तान्महावीरस्य कदाचिद्दक्षिणभागे कदाचिद्वामभागे तद्धारणात् कपालद्वयेरूप- त्वम्। महावीरगते तप्त आज्ये प्रक्षेप्तव्यं ' यत्पयस्तद्रेतः ' स्वरूपम्। ' तदिदं ' रेतोरूपमाज्यमिश्रं पयोऽग्नौ देवयोनिरूपे 'प्रजनने' उत्पत्तिस्थाने 'रेतः सिच्यते' रेतोरूपेण प्रक्षिप्यते । अग्ने- र्देवयोनित्वप्रसिद्ध्यर्थो वैशब्दः । अग्नेः कर्मण्यनुष्ठाय देवरूपेण जायमानत्वात् सा प्रसिद्धि- र्द्रष्टव्या । सैव प्रसिद्धिः सोऽग्नेरित्यादिना स्पष्टीक्रियते। स यजमानो देवयोनिरूपादग्नेरनुष्ठिताभ्य आहुतिभ्यश्च देवतारूपः संभवत्युत्पद्यते। उक्तार्थवेदनं तद्वेदनपूर्वकमनुष्ठानं च प्रशंसति— ऋङ्मयो यजुर्मयः साममयो वेदमयो बह्ममयोऽमृतमयः संभूय देवता अप्येति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेतेन यज्ञक्रतुना यजते ॥ १५ ॥
हिन्दी - (अनुष्ठान के ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यः एवं वेद जो ( यजन करने वाला) इस प्रकार (इस तथ्य को ) जानता है। और यः च एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला एतेन यज्ञक्रतुना इस यज्ञानुष्ठान से यजते यजन करता है।, वह ऋङ्मयो यजुर्मयः साममयः वेदमयः बह्ममयः अमृतमयः सम्भूय ऋक्सम्पन्न, ( १ ) तप्ते घृते पयः प्रक्षेपादिना प्रणीयते ' घर्मः' खाद्यविशेषः; स एव प्रक्षेपः प्रवृञ्जनमुच्यते; तादृशप्रवृञ्जननिबन्धनैवास्य कर्मणः समाख्या ' प्रवर्ग्य' इति । तत्र च धर्मपाकाय मृन्निर्मितिः कटाहविशेष एव महावीरः । गौण्या तु वृत्या घर्मः; प्रवर्ग्यः, महावीर: - इति त्रीण्येव पदानि समानार्थानीति विवेकः । ' यंदा मृद्वराहविहतवल्मीकवपादिसम्भारैः सम्भ्रियमाण- त्वदशापन्नो भवति । तदा प्रजापतिरित्येवास्य नाम, सर्वात्मना सम्भृतत्वदशापन्नस्य सम्राडिति धर्म इति नाम, उद्वासनदशापन्नस्य महावीर इति नाम; नाम; प्रवृञ्जनदशापन्नस्ययत् स्वरूपम्, तेन रूपेणादित्य इति नाम; स प्रवर्ग्य एवमेतानि नामान्यकुरुत’—एताभिर्दशाभिरवस्थात्इति तै ० आ ० ५.११.१ सा० भा० । तथा शत०ब्रा० १४.१.१.१०- ११ एवमादिकं तु सर्वं स्तुत्यर्थं बोध्यम् ।
पृष्ठ 222
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ १६० ऐतरेयब्राह्मणम् ४.६ प्रथमपञ्चिकायां यजुस्सम्पन्न, सामसम्पन्न, समस्त वेदसम्पन्न, ब्रह्मयुक्त और अमरता से सम्पन्न होकर देवता अप्येति सभी देवताओं के समष्टिरूप को प्राप्त करता है। सा० भा० – वेदशब्देनाथर्ववेदः सर्ववेदसमष्टियुक्तिर्वोच्यते । ब्रह्मशब्देन हिरण्य- गर्भः। अमृतशब्देन परमात्मा। ता एकैकदेवताः सर्वाः संभूयैकीकृत्य समष्टिरूपमप्येति प्राप्नोति । वेदमात्रेण शनैस्तत्प्राप्तिर्वेदनपूर्वकानुष्ठानेन तु सहसेति विशेषो द्रष्टव्यः । ' ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य चतुर्थाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥५ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चतुर्थ अध्याय के पञ्चम खण्ड की .' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ षष्ठः खण्डः सा० भा ० — प्रवर्ग्याख्यं कर्म परिसमाप्योपसदाख्यं कर्म वक्तुमाख्यायिकामाह—— ( उपसदिष्टिविधानम् ) ( तत्राख्यायिकाकथनम् ) देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त ते वा असुरा इमानेव लोकान् पुरोऽकुर्वत यथौजीयांसो बलीयांस एवं ते वा अयस्मयीमेवेमाम- कुर्वत रजतामन्तरिक्षं हरिणीं दिवं ते तथेमाँल्लोकान् पुरोऽकुर्वत ते देवा अब्रुवन् पुरो वा इमेऽसुरा इमाँल्लोकानक्रत पुर इमाँल्लोकान् प्रतिकरवामहा इति तथेति ते सद एवास्याः प्रत्यकुर्वताऽऽग्नीध्र- मन्तरिक्षाद्धविर्धाने दिवस्ते तथेमँल्लोकान् पुरः प्रत्यकुर्वत ॥ १ ॥
हिन्दी— ( प्रवर्ग्य नामक कर्म को समाप्त करके उपसद् नामक कर्म को कहने के लिए आख्यायिका को कह रहे हैं - ) देवासुरा वै देवताओं और असुरों ने एषु लोकेषु इन ( तीनों ) लोकों के विषय में समयतन्त परस्पर युद्ध किया । ते असुराः वै उन असुरों ( १ ) ‘ अल्पप्रयाससाध्येन वेदनेन ' – इत्यादि पूर्वोक्तं संम्भृत्यैवेदमुक्तम् । ( २ ) तथां चेमानि प्रवर्ग्यकर्माणिः –शन्तिपाठः, महावीरनिर्माणम्, तत्संस्काराः,,, महावीरस्थापनम् तदभिमन्त्रणम् अभिमन्त्रितस्य तस्यावेक्षणम् प्रैषाः पयः प्रक्षेपरूपं प्रवृञ्जनम्, तथा प्रणीतस्य धर्मस्याहवनीये, महावीरस्थे तप्ते आज्ये,:, तत्रैव द्रव्यादिद्रव्यपूरणरूपमुद्वासनम् यागः तच्छेषेणाग्निहोत्रहोम र्जनञ्चेति । तै ० आ ० ४.५ । कात्या, विविधनैमिक्तिकघर्मप्रायश्चित्तानि, धर्मभक्षणम्, मा- ० श्रौ ० २६ ।
पृष्ठ 223
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: ]: १६१ चतुर्थोऽध्यायः षष्ठः खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ने इमान् एव लोकान् इन ( तीनों लोकों को पुरः अकुर्वत प्राकार से परिवेष्टित नगर बनाया यथा जिस प्रकार ( लोक में) औजीयांसः बलीयांसः ओजस ( शारीरिक शक्ति) से सम्पन्न और बल ( सैन्य- शक्ति) सम्पन्न ( राजा लोग प्रौढ़ दुर्गों का निर्माण करते हैं ) एवम् उसी प्रकार ते उन ( असुरों ) ने इमाम् अयस्मयींमेव इस (पृथिवी लोक ) को लौह प्राकार से युक्त दिया । अन्तरिक्षं रजताम् अन्तरिक्षलोक को रजत प्राकार से आवेष्टित और दिवं हरिणीम् द्युलोक को सुवर्णप्राकार से परिवेष्टित अकुर्वत कर दिया। तथा ते इमान् लोकान् इस प्रकार उन ( राक्षसों ) ने इन (तीनों लोकों को पुरः अकुर्वत नगर बना लिया । तब ते देवाः उन देवताओं ने अब्रुवन् परस्पर कहा कि इमे असुराः इन असुरों ने इमान् लोकान् इन ( तीनों) लोकों को पुरः वै अक्रत अपना नगर बना लिया तो इमान् लोकान् इन लोकों को पुरः प्रति करवामहै हम लोग (इन असुरों के प्रतिकूल ) अपने नगरों को बनावें । तथा इति ( सभी देवताओं ने इस कथन को स्वीकार करते हुए कहा कि हम- लोग) वैसा ही करें । तब ते उन ( देवताओं ) ने अस्याः सदः इस (पृथिवी ) से प्रतिकूल सदस् ( नामक मण्डप ) अन्तरिक्षाद् आग्नीघ्रम् अन्तरिक्ष से आग्नीध्र (नामक अग्नि-कुण्ड) और दिवः हविर्धाने द्युलोक से दो हविर्धानों (सोमहवि रखने का पात्र-विशेष) को प्रत्यकुर्वत ( असुरों के ) प्रतिकूल निर्माण किया । तथा इस प्रकार ते उन ( देवताओं) ने'इमान् लोकान् इन (सदस् इत्यादि) लोकों को पुरः प्रत्यकुर्वत ( राक्षसों के ) नगर के प्रतिकूलं बनाया। विमर्श- ( १ ) सोमयाग के सौमिक वेदि में प्राचीन वंश नामक स्थान से पूर्व सदस् नामक स्थान होता हैं उत्तरवेदि के पूर्व का भाग प्राचीनवंश कहलाता है जहाँ सोम रखा जाता है। सा० भा०-— देवाश्चासुराश्च लोकत्रयविषये समयतन्त परस्परं युद्धं कृतवन्तः । तदा- नीमसुरा इमानेव भूरादींस्त्रींल्लोकान् पुरोऽकुर्वत प्राकारपरिवेष्टितानि नगराणि कृतवन्तः । यथा लोके महान्तो राजानोऽभ्यधिकेनौजसा शरीरशक्त्या संपन्ना अभ्यधिकेन सैन्यरूपेण बलेन च संपन्नाः प्रौढानि दुर्गाणि कुर्वन्ति, एवमेते कृतवन्तः। तत्रेमां भूमिमयस्मयीं लोहप्राकारयुक्ता-मकुर्वत। अन्तरिक्षं लोकं च रजताप्राकारवेष्टितां पुरीमकुर्वत। द्युलोकं हरिणीं हिरण्मयीं सुवर्णप्राकारवेष्टितां पुरीमकुर्वत । तथेत्युक्तनगरनिर्माणकृतस्योपसंहारः । तमिममर्थं सर्वं तैत्तिरीयाः संक्षिप्याऽऽमनन्ति — ‘तेषामसुराणां तिस्रः पुर आसन्नयस्मय्यवमाऽथ रजताऽथ हरिणी’१ इति। ततस्ते देवा विचारयन्तः परस्परमिदमब्रुवन्। असुरा इमे भूरादीनिमाँल्लोकान् पुरो वै स्वकीयनगराण्येव कृतवन्तः । अतो वयमपीमान् भूरादील्लोकान् पुरोऽस्मदीयनगराणि प्रति-करवामहै, असुराणां प्रतिकूलानि संपादयाम इत्येवं विचारं परस्पराङ्गीकृत्य त्रिषु लोकेष्वसुराः क्वचिद्देशविशेषे यथा स्वकीयानि नग्राणि कृतवन्तस्तथा देवा अस्याः पृथिव्याः सकाशात् ( १ ) तै ० सं ० ६.२.३.१
पृष्ठ 224
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ १६२ ऐतरेयब्राह्मणम् ४.६ प्रथमपञ्चिकायां सद एव प्रत्यकुर्वत । सौमिकवेद्यां प्राचीनवंशात् पूर्वभाविसदोनामकमण्डपमेवासुरप्रतिकूल- मकुर्वत। अन्तरिक्षलोकादाग्नीध्रनामकं धिष्ण्यमकुर्वत। द्युलोकाद्धविर्धाननामके द्वे शकटेर अकुर्वत । ते तथेत्यादिरूक्तार्थोपसंहारः । असुरनिर्मितपुरत्रयप्रतिकूलं सदआग्नीध्रहविर्धान-रूपत्रयं कृतवन्तः । असुरैर्लोकत्रये प्रौढासु तिसृषु दुर्गरूपासु पुरीषु निर्मितासु देवाश्च स्वरक्षार्थं सदः प्रभृतीनि त्रीणि दुर्गाणि कृत्वा विजयं प्राप्ताः । तं विजयं दर्शयति-- ( देवानां विजयकथनम्) ते देवा अब्रुवन्नुपसद उपायामोपसदा वै महापुरं जयन्तीति तथेति ते यामेव प्रथमामुपसदमुपायंस्तयैवैनानस्माँल्लोकादनुदन्त यां द्वितीया तयाऽन्तरिक्षाद्यां तृतीयां तया दिवस्तांस्तथैभ्यो लोकेभ्योऽनुदन्त ॥ २ ॥
हिन्दी— ( अब देवताओं के विजय को दिखला रहे हैं - ) ते देवाः अब्रुवन् उन देवताओं ने परस्पर कहा कि उपसदः उपायाम हम लोग उपसद (नामक होम ) का सम्पादन करें; क्योंकि कि उपसदा वै उपसद के द्वारा ही महापुरं जयन्ति (दुर्गरूप) महापुर को जीतते हैं। तथा ( उन्होंने परस्पर स्वीकार करते हुए कहा कि) वैसा ही करें। ते उन ( देवताओं) ने याम् एव प्रथमां उपसदम् जिस प्रथम उपसद (आहुति ) को उपायन् सम्पादित किया, तया एव उसी प्रथम उपसद के सम्पादन से एनान् इन ( असुरों ) को अस्माद् लोकात् इस ( पृथिवी) लोक से अनुदन्त बाहर कर दिया । ' यां द्वितीयाम् जिस दूसरे (उपसद आहुति को सम्पादित किया) तया अन्तरिक्षात् उस ( द्वितीय उपसद के सम्पादन) से अन्तरिक्ष लोक से ( राक्षसों को निकाल दिया) और यां तृतीयाम् जिस तृतीय (उपसद आहुति का सम्पादन किया ) तया दिवः उस तृतीय (उपसद आहुति के सम्पादन) से द्युलोक से ( असुरों को बाहर कर दिया ) । तान् तथैव उन ( असुरों ) को उस प्रकार एभ्यः लोकेभ्यः इन ( तीनों) लोकों से अनुदन्त बाहर से निकाल दिया । सा० भा०-—विजयार्थिनस्ते देवाः परस्परमिदमब्रुवन् । उपसदाख्यान् होमानुपाया- ( १ ) धिष्ण्यमिति सिकतोपकीर्णानां पुरीषस्थलानां नामधेयम्। तत्र 'आग्नीध्रीयं पूर्वम्, षट् सदसि;-प्रत्यङ्मुखद्वारमपरेण होतुः, दक्षिणापूर्वेणौदुम्बरी मैत्रावरुणस्य, होतृधिष्ण्य- मुत्तरेण चतुरः समान्तरान् ब्राह्मणाच्छंसि- पोतृ- नेष्ट्रच्छावाकानाम्; आग्नीध्राद् दक्षिणं सम्प्रति वेद्यन्ते दक्षिणामुखो मार्जालीयम् - इति (कात्य० श्रौ० ८.६.१६-२२ ) अष्टौ धिष्ण्यानि विहितानि। तत्र निरूढेऽग्निप्रणयनानन्तरं चाग्नीध्रीयधिष्ण्ये एव प्रथममग्निग्रहणम्, होतृधिष्ण्यादौ (कात्या० श्रौ० ६.१०.१४ ) । ( २ ) सोमरूपहविर्धारके द्वे शकटे हविर्द्धाने इत्युच्येते। सदोमण्डपाद् दक्षिणस्यां तयोर्मण्डपे भवतः ।
पृष्ठ 225
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: १६३ चतुर्थोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् मानुतिष्ठाम । लोकेषूपसदा वै परकीयदुर्गसमीपावस्थानेन दुर्गावरोधरूपेणैव दुर्गवेष्टनेन सर्वे राजानो महतीं दुर्गरूपां पुरं जयन्ति । अतो वयमप्युपसदनहेतुभूतान्महत्या सेनया सारितवन्तःकरवामेति विचार्य। तत्र ‘यातिस्रते अग्नेऽयाशयाउपसदो हुत्वातनूःलोकत्रयनिर्मिताभ्यो' इत्यनेन ' मन्त्रेणदुर्गरूपाभ्यःसाध्योपसत्प्रथमदिनेऽनुष्ठित-पुरीभ्योऽसुरान्निः-होमान् त्वात् प्रथमा । ‘या ते अग्नेरजाः शया तनूः इत्यनेन मन्त्रेण साध्या द्वितीयदिनेऽनुष्ठेयत्वाद् द्वितीया । ‘या ते अग्ने हर: शयेति मन्त्रेण साध्या तृतीयदिनेऽनुष्ठेयत्वात् ' पुरीर्जेतुमाशक्ता देवा उपसद्धोमैर्जितवन्तः । तथा च शाखान्तरे श्रूयतेतृतीया— 'ते। युद्धेनदेवा जेतुंताः नाशक्नुवन्नुपसदैवाजिगीषन्" इति। लोकत्रयान्निःसारिताश्चासुरा यदा वसन्ताघृतुदेवाञ्शरणं प्राप्तास्तदा तदानीमेवैकैकस्मिन्दिने द्विर्द्विरनुष्ठेयाभिः षड्भिस्तानसुरान् वसन्ताघृतृदेवताभ्यो निःसारितवन्तः ॥ तमिममर्थं दर्शयति— ते वा एभ्यो लोकेभ्यो नुत्ता असुरा ऋतूनश्रयन्त ते देवा अब्रुवन्नुपसद एवोपायामेति तथेति त इमास्तिस्रः सतीरुपसदो द्विर्द्विरेकैकामुपा- यंस्ताः षट्समपद्यन्त षड्वा ऋतवस्तान् वा ऋतुभ्योऽनुदन्त ॥ ३ ॥
हिन्दी – एम्य: लोकेभ्यः नुत्ताः इन (तीनों लोकों से बाहर किये गये ते असुराः उन असुरों ने ऋतून् अनयन्त ऋतुओं का आश्रय लिया ते देवाः अब्रुवन् उन देवताओं ने पुनः परस्पर कहा कि उपसद एव उपायाम हन लोग उपसद आहुतियों का ही सम्पादन करें। तथा इति (उन देवताओं ने परस्पर स्वीकार करते हुए) उसी प्रकार करें। उनमें एकैकाम् एक- एक (उपसद आहुति) को द्विःद्विः उपायन् दो- दो बार सम्पादित किया । ताः षट् समपद्यन्ते वे सभी ( आहुतियाँ) छः हो गयीं और षट् वै ऋतवः ऋतुएँ भी छ: होती हैं। इससे तान् वै ऋतुभ्यः अनुदन्त उन (असुरों ) को ऋतुओं से भी बाहर कर दिया । सा० भा०- ततो मासाञ्शरणं प्राप्यावस्थितानामसुराणां षड्दिनेष्वनुष्ठिताभिरा- वृत्ताभिर्द्वादशोपसद्भिर्निःसरणं कृतं तदिदं दर्शयति— ते वा ऋतुभ्यो नुत्ता असुरा मासानश्रयन्त ते देवा अब्रुवन्नुपसद एवोपायामेति तथेति त इमाः षट्सतीरुपसदो द्विर्द्विरेकैकामुपायंस्ता वा० सं० ५.७१ ।(( १ )) तै ० सं ० ६.२.३.१ । (( २ )) ३ वा० सं० ५.८२। ४ वा० सं ० ५.८३ ।( ५ ) तैत्तिरीयसंहितायां त्वेवं पाठः-' या ते अग्नेऽयाशया रजाशया हराशया तनूर्वर्षिष्ठा- गह्वरेष्ठोऽग्रं वचो अपावधी त्वेषं वचो अपावधी स्वाहा- इति १.२.११, २। अत्र या ते अग्नेऽयाशया रजाशया हराशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठेत्येतादृश आम्नातः, तस्मिन्नया- शयादिपदत्रयेण त्रयो मन्त्रा भवन्ति' - इत्यादि च तत्र सायणः ।
पृष्ठ 226
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ४.६ प्रथमपञ्चिकायां १६४: ऐतरेयब्राह्मणम् द्वादश समपद्यन्त द्वादश वै मासास्तान् वै मासेभ्योऽनुदन्त ॥४ ॥
हिन्दी—ऋतुभ्यः नुत्ताः ऋतुओं से बाहर किये गये ते वै असुराः उन असुरों ने मासान् आश्रयन्त मांसों का आश्रय ले लिया। तब ते देवाः अब्रुवन् उन देवताओं ने परस्पर कहा कि उपसद एव उपायाम हम लोग उपसद ( आहुति) का ही सम्पादन करें। तथा (पुनः परस्पर) उसी प्रकार करने का (निश्चय किया) । ते इमाः षट् सती उपसदः वे ये छ: उपदसद ( आहुतियाँ ) हैं। उनमें एकैकाम् एक-एक उपसद ( आहुति ) को द्विः द्विः उपायन् दो दो बार सम्पादित किया । ताः द्वादश समपद्यन्त इस प्रकार वे (उपसद आहुतियाँ) बारह हो गयीं और द्वादश वै मासाः ( संवत्सर में ) बारह मास होते हैं । इससे तान् एव मासेभ्यः अनुदन्त इन ( असुरों ) को मासों से बाहर निकाल दिया । सा० भा ० — मन्त्रत्रयेण दिनत्रयेऽनुष्ठेयास्तिस्रः पुनरप्यावृत्त्याऽन्यस्मिन् दिनत्रयेऽनुष्ठिताः षड्भवन्ति। एकैकस्मिन् दिने द्विरनुष्ठिता द्वादश संपद्यन्ते । अनेनैव न्यायेन द्वादशसु दिनेष्वनुष्ठिताभिश्चतुर्विंशतिभिरुपसद्भिरर्धमासदेवताभ्यो निःसारितवन्त इत्येतद्दर्शयति- ते वै मासेभ्यो नुत्ता असुरा अर्धमासानश्रयन्त ते देवा अब्रुवन्नुपसद एवोपायामेति तथेति त इमा द्वादश सतीरुपसदो द्विर्द्विरेकेकामुपा- यंस्ताश्चतुर्विंशतिः समपद्यन्त चतुर्विंशतिर्वा अर्धमासास्तान् वा अर्द्धमासेभ्योऽनुदन्त ॥५ ॥
हिन्दी – मासेभ्यः नुत्ताः मासों से निकाले गये ते वै असुराः उन असुरों ने अर्धमासान् अश्रयन्त अर्धमासों का आश्रय ग्रहण किया । तब फिर ते देवाः अब्रुवन् उन देवताओं ने ( विचार करके ) कहा कि उपसद एव उपायम हम लोग उपसद का ही सम्पादन करें। तथा (उन देवताओं ने ) वैसा ही किया । ते उन देवताओं ने इमा: द्वादश सतीः उपसदः इन बारह हुई उपसद आहुतियों में एकैकम्द्विः द्विः उपायन् प्रत्येक का दो- दो बार सम्पादन किया। ताः चतुर्विंशतिः समपद्यन्त वे चौबीस हो गयी और चतुर्विंशतिः वै अर्धमासाः ( संवत्सर में ) चौबीस अर्धमास होते हैं । इससे तान् अर्धमासेभ्यः अनुदन्त उन ( असुरों ) को अर्धमासों से बाहर कर दिया। सा ० भा ० — ततोऽहोरात्रदेवौ शरणं गतानामसुराणां कालविशेषद्वयानुष्ठानेन निःसारणं दर्शयति— ते वा अर्द्धमासेभ्यो नुत्ता असुरा अहोरात्रे अश्रयन्त ते देवा अब्रुव- त्रुपसदावेवोपायामेति तथेति ते यामेव पूर्वाह्न उपसदमुपायंस्त- यैवैनानह्नोऽनुदन्त यामपराह्णे तया रात्रेस्तांस्तथोभाभ्यामहोरात्रा-
पृष्ठ 227
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: ]: १६५ चतुर्थोऽध्यायः षष्ठः खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् भ्यामन्तरायन् ॥ ६ ॥
हिन्दी - अर्धमासेभ्यः: नुत्ताः अर्धमासो से बाहर किये गये ते वै असुराः उन असुरों ने अहोरात्रे अश्श्रयन्त दिन और रात में आश्रय लिया। ते देवाः अब्रुवन् उन देवताओं ने परस्पर ( विचार करके ) कहा कि उपसदौ एव उपायाम हम लोग दो उपसद ( आहुतियों) का सम्पादन करें। तथा ( देवताओं ने ) उस प्रकार ही किया । ते पूर्वाह्णे उन ( देवताओं ) ने पूर्वाह्न में याम् उपसदम् उपायन् जिस उपसद ( आहुति) का सम्पादन किया तया एव उस ( आहुति) द्वारा ही एनान् अह्नः अनुदन्त इन ( असुरों ) को दिन से बाहर निकाल दिया और याम् अपराह्ने जिस (उपसद आहुति ) को अपराह्न में (सम्पादित किया) तया रात्रेः उस ( आहुति) द्वारा रात्रि से ( बाहर निकाल दिया) । तथा इस प्रकार उभाम्याम् अहोरात्राभ्याम् दिन और रात्रि दोनों से अन्तरायन् ( देवताओं ने असुरों को ) बाहर
निकाला दिया ।
सा० भा० – अन्तरायन्नन्तरितान् कृतवन्तो नि: सारितवन्त इत्यर्थः ॥
एकैकस्मिन् दिन एकैकस्या उपसदो द्विरनुष्ठानाय कालद्वयविशेष विधत्ते— तस्मात् सुपूर्वाह्न एव पूर्वयोपसदा प्रचरितव्यं स्वपराह्णेऽपरया ता- वन्तमेव तद्विषते लोकं परिशिनष्टि ॥७ ॥
हिन्दी- तस्मात् इसी कारण पूर्वाह्न एव पूर्वया उपसदा पूर्वाह्न में पूर्व वाले उपसद से और अपराह्णे अपराह्न में अपरया दूसरे (उपसद) से प्रचरितव्यम् सम्पादन करना चाहिए । तावन्तमेव उतने समय तक ( अर्थात् दिन और रात्रि के सन्धि काल तक ) लोकम् उस स्थान को द्विषते द्वेष करने वाले के लिए परिशिनष्टि रिक्त रखता है। सा ० भा ० — यस्मात् पूर्वाह्वापराह्नो कालविशेषावहोरात्राभ्यां शत्रूणां निःसारणे हेतू तस्मात्तस्मिन्नेव कालद्वयेऽनुष्ठातव्यम्। एवं सति यावानहोरात्रयोः संधिकालस्तावन्तमेव द्विषते द्वेषिणे लोकं स्थानविशेषं परिशिनष्टि। इतरस्मात्कालान्निःसारितत्वेन सन्ध्याकाल एवासुराणां परिशिष्यते। अत्रैकैकस्मिन् दिने द्विर्द्विरनुष्ठेया उपसदो ज्योतिष्टोमे त्रिषु दिनेष्वनुष्ठेयाः । अग्निचयने षट्सु दिनेषु । अहीनसत्रयोर्द्वादशदिनेषु। तथा च तैत्तिरीयैराम्नातम्— 'तिस्र एव साह्रस्योप-सदो द्वादशाहीनस्य यज्ञस्य सवीर्यत्वाय' ' इति। तथा 'षडुपसदोऽग्नेश्चित्यस्य भवन्ति' इति श्रुत्यन्तरं द्रष्टव्यम्। आश्वलायनस्त्वेवमाह– 'एकाहानां तिस्रः षड्वाऽहीनानां द्वादश चतु-र्विंशतिः संवत्सर इति सत्राणाम् इति। गवामयनाख्ये संवत्सर इत्यर्थः । अथा मीमांसा । पञ्चमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्— ( १ ) तै ० सं ० ६.२.५ १। ( २ ) आश्व० श्रौ० ४.८.१३-१६।
पृष्ठ 228
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ४.७ प्रथमपञ्चिकायां १६६: ऐतरेयब्राह्मणम्
आवृत्तरुपसत्स्वेषा संघस्यैकैकशोऽथवा ।
त्रिरध्यायं पठेत्यादाविव स्यात् समुदायगा ॥
प्रथमा मध्यमाऽन्त्येति प्राकृतक्रमसिद्धये ।
एकैकस्या द्विरभ्यासे षट्संख्याऽपि प्रसिध्यति ॥
अग्नौ श्रुयते— ‘षडुपसदः ' इति । तत्र चोदकप्राप्तानां तिसृणामुपसदां पूर्वन्यायेनाऽऽ- वृत्त्या षट्संख्या संपादनीया। सा चाऽऽवृत्तिर्दण्डकलितवत्समुदायस्य युक्ता । यथा दण्डेन भूप्रदेशं संमिमानः पुरुष आमूलाग्रं कृत्स्नं दण्डं पुनः पुनः पातयति न तु दण्डस्य प्रत्यवयवं पृथगावृत्तिं करोति । यथा वा 'त्रिवारं' रुद्राध्यायं जपति' इत्यत्र कृत्स्न एवाध्याय आवर्त्यते न त्वध्यायैकदेशः । एकैकोऽनुवाकः पृथगेव त्रिः पठ्यते । तथा तिसृणामुपसदां समुदाय आवर्तनीयः - इति चेत्, मैवम्। प्राकृतक्रमबाधप्रसङ्गात् । प्रकृतौ हि दीक्षानन्तरभाविनि दिने होतव्या प्रथमोपसत्। तत ऊर्ध्वदिने द्वितीया । ततोऽप्यूर्ध्वदिने तृतीया। ता एताः सकृदनुष्ठाय पुनरुपरितनदिनेऽनुष्ठीयमानायाः प्रथमायाः प्रथमात्वमपैति, चतुर्थीत्वमायाति । तस्मात् प्राकृत-क्रमसिद्धये प्रथमां दिनद्वयेऽभ्यस्य ततो द्वितीयां द्विरभ्यस्येत् इत्येवं स्वस्थानविवृद्ध्या तासा-मावृत्तिः कार्या । न चाध्यायदृष्टान्तो युक्तः । अनुवाकसमुदायस्यैवाध्यायत्वाद् अध्यायस्यैव चाऽऽवृत्तिविधानात् । न त्विह समुदास्योपसत्त्वमस्ति । तस्मात्— प्रत्येकमुपसदावर्तनीया॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः || ६ || ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चतुर्थ अध्याय के षष्ठ खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ सप्तमः खण्डः सा ० भा ० – अथोपसदः प्रशंसति— ( उपसदः प्रशंसनम् ) जितयो वै नामैता यदुपसदोऽसपत्नां वा एताभिर्देवा विजितिं व्यजयन्त ॥ १ ॥
हिन्दी – ( अब उपसद की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद् उपसदः जो उपसद ( नामक आहुतियाँ) हैं एताः जितयः नाम ये जिति (विजय के हेतुभूत) कहलाती हैं । एताभिः ( १ ) एवमेवाख्यायिकापूर्वकमुपसद्विधानं शतपथेऽपि ३.४.४.१-२७; तथा तैत्तिरीयकेऽपि सं० ६.२.३.४ ।
पृष्ठ 229
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: १६७ चतुर्थोऽध्यायः सप्तमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् देवताः इन ( आहुतियों ) के द्वारा देवताओं ने असपत्नां शत्रु से रहित विजितिं विजय को विशेष रूप से प्राप्त किया। व्यजयन्त सा० भा ० — उपसदो याः सन्त्येता जितयो वै नाम । जयहेतुत्वाज्जितय प्रतिपद्यन्ते । जयहेतुत्वमेवासपत्नामित्यादिना इत्येवं नाम वैरिरहितामेव विजितिं विशिष्टं जयं व्यजयन्तस्पष्टीविशेषेणक्रियतेप्राप्तवन्तः। देवा एताभिरुपसद्भिरसपत्नां॥ · वेदनं प्रशंसति— असपत्नां विजितिं विजयते य एवं वेद ॥ २ ॥
हिन्दी- ( इसके ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार (उपसद के शत्रुओं को पराजित करने के कारणभूत होने को ) जानता है वह असपत्नां विजितिं विजयते शत्रुरहित होकर विजय को प्राप्त करता है । सा० भा ० — सामान्याकारेण वेदनं प्रशस्य पुनः पूर्वोक्तार्थवादानुक्रमेण विशेषाकारेण प्रशंसति— यां देवा एषु लोकेषु यामृतुषु यां मासेषु यामर्धमासेषु यामहोरात्र- योर्विजितिं व्यजयन्त तां विजितिं विजयते य एवं वेद ॥ ३ ॥
हिन्दी —– ( अर्थवाद के क्रम से विशेष रूप से उपसद की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह तां विजितिं विजयते उस विजय को प्राप्त करता है याम् देवाः एषु लोकेषु जिस ( विजय ) को देवताओं ने इन तीनों लोकों में याम् ऋतुषु जिसको ऋतुओं में यां मासेषु जिनको मासों में याम् अर्धमासेषु जिसको अर्धमासों में और याम् अहोरात्रयोः जिसको दिन तथा रात्रि में व्यजयन्त जीता (प्राप्त किया ) था। अथ तानूनप्त्रस्य नाम निर्वक्तुमाख्यायिकामाह— ( तानूनष्त्रकर्मविधानम् ) ( तत्र तानूनप्त्रनामनिर्वचनार्थमाख्यायिका ) •ते देवा अबिभयुरस्माकं विप्रेमाणमन्विदमसुरा आभविष्यन्तीति ते व्युत्क्रम्यामन्त्रयन्ताग्निर्वसुभिरुदक्रामदिन्द्रो रुद्रैर्वरुण आदित्यैर्ब्रह- स्पतिर्विश्वैर्देवैः ॥४ ॥
हिन्दी -( तानूनप्त्र के नाम का निर्वचन करने के लिए आख्यायिका को कह रहे हैं— ) ते देवाः ( असुरों के साथ युद्ध के लिए उद्यत) वे देवता लोग अविभयुः डर गये कि अस्माकम् हम ( देवता) लोगों के विप्रेमाणम् अन्विदम् वैमनस्य को जान कर असुराः असुर लोग आभविष्यन्ति ( हमारे राज्य को ) चारो ओर से प्राप्त कर लेगे । तब ते व्युत्कम्य वे ( देवता लोग) ( अपने दल के साथ उस स्थान से ) हट कर आमन्त्रयत
पृष्ठ 230
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ४.७ प्रथमपञ्चिकायां १६८: ऐतरेयब्राह्मणम् ( अपने मन्त्रियों के साथ ) विचार करने लगे। अग्निः वसुभिः अग्नि वसुओं के साथ, इन्द्रः रुद्रैः इन्द्र रुद्रों के साथ, वरुणः आदित्यैः वरुण आदित्यों के साथ और बृहस्पतिः विश्वैर्देवैः बृहस्पति विश्वे देवों के साथ उदक्रामत् अलग हो गये ( और विचार करने लगे) । सा ० भा ० - असुरैः सह युद्धार्थमुद्यता देवा: स्वसेनाया मध्ये परस्परमेकैकस्य सेनानीत्वलक्षणं ज्यैष्ठ्यमभ्युपगच्छन्तः परस्परविरोधिनो भूत्वाऽपसृत्याबिभयुर्मनसि भीतिं प्राप्ताः । केनाभिप्रायणेति तदुच्यते। अस्माकं विप्रेमाणमनु परस्परप्रेमराहित्यमनुवीक्ष्यासुरा इदमस्मदीयं राज्यमाभविष्यन्ति सर्वतः प्राप्स्यन्तीति। ततस्ते देवा व्युत्क्रम्य परस्परविभागेन तस्माद्देशादपसृत्य स्वसम्बन्धिभिर्मन्त्रिभिः सहामन्त्रयन्त पर्यालोचनं कृतवन्तः । ततस्तत्रा- ग्निर्देवो वसुभिरष्टमन्त्रिभिः सहितः पृथगुदक्रामत्। एवमिन्द्रो रुद्रैः सह वरुण आदित्यैः सह बृहस्पतिर्विश्वैर्देवैः सह पृथगुदक्रामत् । अत्र चतुर्विधैव विभाग उक्तः । शाखान्तरे तु पञ्चधा । तथा चाऽऽम्नायते— ‘ देवासुराः संयत्ता आसंस्ते देवा मिथो विप्रिया आसन तेऽन्योन्यस्मै ज्यैष्ठ्यायाऽऽतिष्ठमानाः पञ्चधा व्यक्रामन्। अग्निर्वसुभिः सोमो रुद्रैरिन्द्रो मरुद्भिर्वरुण आदित्यैर्बृहस्पतिर्विश्वैर्देवैः ’ ‘ ॥ एवं परस्परं विभज्यांवस्थितानां देवसमूहानां पर्यालोचनपूर्वकं कृत्यं दर्शयति— ( देवानां पर्यालोचनपूर्वककृत्यम् ) ते तथा व्युत्क्रम्यामन्त्रयन्त तेऽब्रुवन् हन्त या एव न इमाः प्रियतमा- स्तन्वस्ता अस्य वरुणस्य राज़ो गृहे संनिदधामहै ताभिरेव नः स नःः संगच्छातै यो न एतदतिक्रामाद्य आलुलोभयिषादिति तथेति ते वरुणस्य राज्ञो गृहे तनूः संन्यदधत ॥ ५ ॥
हिन्दी— ( इस प्रकार परस्पर अलग होकर अवस्थित देवमसूहों के पर्यावलोचन- पूर्वक कृत्य को दिखला रहे हैं — ) ते उन देवताओं ने व्युत्क्रम्य परस्पर अलग- अलग दल बनाकर आमन्त्रयन्त विचार किया । ते अब्रुवन् उन ( देवताओं ) ने कहा- हन्त अहा याः एव नः इमाः प्रियतमाः तन्वः जो यह हमारा अत्यन्त प्रिय ( स्त्री पुत्रादि) शरीर है, ताः उस ( शरीर ) को अस्य वरुणस्य राज्ञः गृहे इस राजा वरुण के घर में संनिदधा- महै हम लोग (बन्दी रूप से) रख देवे। यः न = अतिक्रम्य हम लोगों में जो (इसका ) अतिक्रमण करके और आलुलोभयिषात्( उन स्त्री पुत्रादि को ) लोभित करने ( अर्थात् लोभ देकर लौटाने) की इच्छा करे तो सः वह ताभिः एव न सङ्गच्छाते उन ( स्त्री पुत्रादि) के साथ कभी भी न मिल पावे । तथा (इस प्रकार उन देवताओं ने ) वैसा ही किया और ते ( १ ) तै० सं० ६.२.२.१ । शतपथे तु मूले एव सूचितः शाखान्तरसंवादः ‘ एके आहुः ’- इति ३.४.२.१ ।