ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 251–260
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 251–260
पृष्ठ 251
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]पञ्चमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्ः १८ ९यजमान का ( होता) अनुवाचन करें । तदेतत्प्रसंशसति— त्रैष्टुभो वै राजन्य ओजो वा इन्द्रियं वीर्यं त्रिष्टुबोजसैवैनं तदिन्द्रियेण वीर्येण समर्धयति ॥५ ॥
हिन्दी– (इस मन्त्र के छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं - ) त्रैष्टुभो वै राजन्यः त्रिष्टुप् ( छन्द ) क्षत्रिय से सम्बन्धित है। त्रिष्टुप् ओजो इन्द्रियं वीर्यं वै त्रिष्टुप् ओज, इन्द्रिय और बल रूप वाला है । तद् इस (ऋचा के पाठ ) से एनम् इस (यजन करने वाले क्षत्रिय) को ओजसा इन्द्रियेण बलेन ओज, इन्द्रिय और बल से समर्धयति समृद्ध करता है । सा ० भा ० – त्रिष्टुब्राजन्ययोः प्रजापतिबाहुजन्यत्वेन संबन्धः । एतदपि गायत्रीब्राह्मण-योरिव सप्तमकाण्डे तैत्तिरीयैराम्नातम्— 'उरसो बाहुभ्यां पञ्चदश निरमिमीत तदिन्द्रो देवता -वसृजत त्रिष्टुप्छन्दो बृहत्साम राजन्यो मनुष्याणाम् ' इति । ओजो वा इत्यादिकं पूर्ववद्व्या-ख्येयम्॥ तस्या ऋचो द्वितीयपादं पठति— 'शश्वत्कृत्व ईड्याय प्रजनुरिति' ॥ ६ ॥
हिन्दी - (उस ऋचा के द्वितीय पाद को दिखला रहे हैं- 'शश्वत्कृत्वः ईड्याय प्रजभ्रुः' अर्थात् शूषम् सुख का हेतु भूत इमं इस ( अग्नि) को महे विदध्याय महान् लाभ के लिए शश्वकृत्वः ईड्याय सर्वदा स्तुति करने योग्य ( क्षत्रिय के याग) के लिए प्रजनुः (उत्तरवेदि पर) प्रकृष्ट रूप से लाया जाता है। सा० भा ० — उक्तस्य पादद्वयस्यायमर्थ: -शूषं सुखहेतुमिमग्निं महे विदथ्याय महते वेदनाय लाभाय तस्तिद्ध्यर्थं शश्वत्कृत्वो बहुकृत्व ईड्याय प्रजाभिः स्तुत्याय राजन्याय इति । श्रौत इतिशब्दोराजन्यस्य यागसिद्ध्यर्थं प्रजभ्रुः प्रकर्षेण हृतवन्त उत्तरवेद्यां नीतवन्त द्वितीयपादसमाप्त्यर्थः ॥ तत्पादपठनेन ज्ञातीनां मध्ये यजमानस्य श्रेष्ठ्यं दर्शयति— स्वानामेवैनं तच्छ्रुष्ठ्यं गमयति ॥७ ॥
हिन्दी—( इसके पाठ से ज्ञातिजनों में यजमान की श्रेष्ठता को दिखला रहे हैं— ) तत् इस ( दो पादों के पाठ ) से स्वानामेव अपने (ज्ञातिजनों ) में एनम् इस ( क्षत्रिय ) को श्रैष्ठ्यं गमयति श्रेष्ठता को प्राप्त कराता है । तस्या ऋच उत्तरार्धं पठति— (१ ) तै ० सं० ७.१.१.४ |
पृष्ठ 252
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ५.२ प्रथमपञ्चिकायां १ ९ ०: ऐतरेयब्राह्मणम् ‘ शृणोतु नो दम्येभिरनीकैः शृणोत्वग्निर्दिव्यैरजस्त्र' इति ॥८ ॥
हिन्दी - ( उस ऋचा के उत्तरार्ध को दिखला रहे --) इस ऋचा का उत्तरार्ध इस प्रकार है—– दम्येभिः अनीकैः शत्रुसेना को अभिभूत करने में समर्थ अपनी सेनाओं के साथ (लाया जाता हुआ अग्नि) नः शृणोतु हमारी ( स्तुति ) को सुने तथा दिव्यैः देवलोक योग्य भोगों के साथ अग्निः अजस्रः शृणोतु अग्नि निरन्तर ( हमारी स्तुति ) को सुनते रहें । सा० भा ० — दम्येभिः परकीयसेनां दमयितुमर्हेरनीकैः स्वकीयैः सैन्यैः सहायं प्रणीय-मानोऽग्निनोंऽस्मान् शृणोतु । एते यजमानाः सम्यगनुतिष्ठन्तीत्येवं स्वकीयदूतमुखादवगच्छतु। यद्वा, दमो गृहं तद्योग्यैर्दम्यैर्गृहरक्षणार्थमवस्थापितैरित्यर्थः । किञ्चायमग्निर्दिव्यैर्देवलोकयोग्यै-भोंगैः संहाजस्रो निरन्तरमस्मद् गृहे वर्तमानोऽस्मदीयां स्तुतिं शृणोत्विति । श्रौत इतिशब्द उत्तरार्धसमाप्त्यर्थः ॥ उक्तवेदनं प्रशंसति— आजरसं हास्मिन्नजत्रो दीदाय य एवं वेद ॥ ९ ॥
हिन्दी — ( उपर्युक्त ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं- ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता हैं, अस्मिन् उसके ( घर) में ( अग्नि) आजरसम् वृद्धावस्था तक अजस्त्रः दीदाय निरन्तर दीप्त होती रहती है । सा० भा ० — वेदितुर्जरासमाप्तिपर्यन्तमस्मिन्नेतदीये गृहेऽजस्रो नैरन्तर्येणं वर्तमानोऽ- ग्निर्दीदाय दीप्यते ॥ वैश्यस्य यजमानस्यान्यामृचं विधत्ते- ( वैश्ययजमानाय प्रथमर्चा ) ' अयमिह प्रथमो धायि धातृभिरिति " जगती वैश्यस्यानुब्रूयात् ॥ १.० ॥ हिन्दी— ( अब वैश्य यजमान के लिए प्रथमं ऋचा का विधान कर रहे हैं— ) ‘ अयमिह प्रथमो धायि धातृभिः ' इति जगती इस जगती छन्दस्क (ऋचा) का वैश्यस्य वैश्य ( यजमान) के लिए अनुब्रूयात् ( होता ) अनुवाचन करें। तदेतत्प्रशंसति-: जागतो वै वैश्यो जागताः पशवः पशुभिरेवैनं तत्समर्धयति ॥ ११ ॥
हिन्दी - (इसऋचा की प्रशंसा कर रहें हैं - ) जागतो वैश्यः वैश्य जगती छन्द से सम्बन्धित है और जागताः पशवः पशु भी जगती छन्द से सम्बन्धित होते हैं तद् एनं समर्धयति इस ( मन्त्र के शंसन ) से यह ( यजमान ) को समृद्ध करता है। ( १ ) ऋ० ४.७.१ ।
पृष्ठ 253
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] पञ्चमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्ः १ ९ १ सा० भा०--प्रजापतिमध्यदेशजन्यत्वसाम्येन जगतीसंबन्धः । एतदपि शाखान्तरे समाम्नातम्— ‘ मध्यतः सप्तदशं निरमिमीत तं विश्वे देवा देवता अन्वसृज्यन्त जगती छन्दो वैरूपं साम वैश्यो वै मनुष्याणाम्' इति। जागता इत्यादिकं पूर्ववद्व्याख्येयम्। चतुर्थपादमनूद्य प्रशंसति— ' वनेषु चित्रं विभ्वं विशे विश इत्यभिरूपा यद्यज्ञेऽभिरूपं. तत्समृद्धम् ॥ १२ ॥
हिन्दी-( इस ऋचा के चतुर्थ पाद की प्रशंसा कर रहे हैं - ) 'वनेषु चित्रं विभ्वं विशे विश' इति अभिरूपा यह (विश का प्रयोग होने के कारण वैश्य, के यज्ञ के ) अनुरूप है । यद् यज्ञे अभिरूपम् जो यह ( वैश्य के ) यज्ञ के अनुरूप है, तत् समृद्धम् वह (यज्ञ की ) समृद्धि है । सा ० भा ० — अत्र तत्तद्वैश्यवाचिनो वीप्सायुक्तस्य विशशब्दस्य श्रूयमाणत्वाद्वैश्यं प्रत्यनुरूपत्वम्॥ इत्थं जातिभेदेन प्रथमाया ऋचो व्यवस्थामभिधाय जातित्रयसाधारणभूतां द्वितीयमृचं विधत्ते- ( वर्णत्रयकृते द्वितीयर्चा ) 'अयमु ष्य प्र देवयुरिति' २. ॥ १३ ॥
'हिन्दी - ( वर्ण के अनुसार अलग- अलग प्रथमा ऋचा की व्यवस्था को कह कर अब तीनों वर्णों के लिए साधारण द्वितीय ऋचा को कह रहे हैं - ) ' अयमु ष्य प्र देवयुः ' इति इस ( द्वितीय ऋचा का होता पाठ करता है ) । सा० भा० – सोमक्रयणकाले यद्वाच उपाशुत्वं विहित' तस्यास्मिन् काले विसर्ग विधत्ते- ( वाचः विसर्गः ) अनुष्टुभि वाचं विसृजते ॥ १४ ॥
' हिन्दी — ( सोमक्रयण के समय जो वाणी के उपांशु रूप से पांठ करने का विधान किया गया है । उसके समापन का विधान कर रहे हैं - ) अनुष्टुभिः वाचं विसृजते
(' अयमुष्य' इन अनुष्टुप् ऋचा ) के साथ (उपांशु) वाणी को विसर्जित करता है ।
• सा० भा० - अयमु ष्येत्येतस्यामृच्युपांशुरूपां 'वाचं ' विसृजेत्॥
( १ ) तै ० सं ० ७.१.१.५। (२ ) ऋ० १०.१७६.३ । ( ३ ) द्र० इतः पूर्वम् १७८ पृ० ।
पृष्ठ 254
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ५.२ प्रथमपञ्चिकायां १ ९ २: ऐतरेयब्राह्मणम् तदेतत्प्रशंसति— वाग्वा अनुष्टुब्वाच्येव तद्वाचं विसृजते ॥ १५ ॥
हिन्दी—- ( अनुष्टुप् छन्द की प्रशंसा कर रहे हैं - ) वाग् वै अनुष्टुप् अनुष्टुप् ( छन्द ) वाणी रूप है । तत् उस ( अनुष्टुप् छन्दस्क ऋचा के पाठ) से वाचि एव वाणी में ही वाचं विसृजते (उपांशु) वाणी को विसर्जित करता है । सा० भा ० -– अमुष्येत्यस्या अनुष्टुप्छन्दस्कत्वादनुष्टुभो वाग्रूपत्वस्य सर्वश्रुति-प्रसिद्धत्वादनुष्टुब्रूपाया वाच्येवोपांशुध्वनिरूपां वाचं तन्मन्त्रपाठेन विसृजते ॥ एतन्मन्त्रगतप्रथमपादस्य पूर्वभागमनूद्य व्याचष्टे— ' अयमु ष्यः ' इति यदाहायमु स्याऽऽगमं या पुरा गन्धर्वेष्ववात्स- मित्येव तद्वाक्प्रब्रूते ॥ १६ ॥
हिन्दी—(उक्त ऋचा के प्रथम पाद के पूर्वभाग को कह कर व्याख्या कर रहे हैं— ‘ अयमु ष्यः ' इति यदाह (ऋचा के प्रथम पाद में ) जो ' अयमु ष्यः ' कहा गया है तद् वाग् प्रब्रूते उसको वाणी कह रही है कि या पुरा गन्धर्वेषु अवात्सम् जो पहले मैं गन्धर्वों के संरक्षण में थी अब अयमु ष्य वह यह मैं वापस आ गयी हूँ (अत: यह यज्ञ के अनुरूप है ) । सा ० भा ० — ब्राह्मणगतोऽयंशब्दोऽत्र स्त्रीलिङ्गत्वेन परिणेयः । तच्छब्दपर्यायस्य त्यच्छब्दस्य टाबन्तस्य स्येति रूपं भवति। एवं सत्ययमु ष्य इति मन्त्रो यदाह तत्र वाग्देव- तेत्थं ब्रूते। कथमिति तदुच्यते। पुरा गन्धर्वेषु याऽहं वागवात्सं स्थिताऽस्मि स्याऽऽगमं सेयमेवाऽऽगममिदानीमागताऽस्मीति। अतो वाग्देवतयैवमुच्यमानत्वादत्रार्धचोंऽभियुक्त इत्यर्थः ॥ तृतीयामृचं विधत्ते— ( तृतीयर्चा ) ' अयमग्निरुरुष्यतीति'' ॥ १७ ॥
हिन्दी- ( अब तृतीय ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) ' अयमग्निरुरुष्यति' इति यह
(तृतीया ऋचा) है ।
सा० भा ० – अनुब्रूयादित्यनुक्तस्थलेष्वनुवर्तते ॥
( १ ) आश्वलायने अग्निप्रणयनीयानामासां सर्वासामेव पाठादनन्तरं वाग्विसर्गो विहितः । तथाहि तत्सूत्रम्— ‘परिधाय तस्मिन्नेवासन उपविश्य, भूर्भुवः स्वरिति वाचं विसृजेत’ — इति २.१७.१० । (२ ) ऋ० १०.१७६.४।
पृष्ठ 255
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: १ ९ ३ पञ्चमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् एतत्पदार्थप्रसिद्धं वैशब्देन दर्शयति- अयं वा अग्निरुरुष्यति ॥ १८ ॥
हिन्दी– अयं वै अग्निः यह (प्रणीयमान) अग्नि ही उरुष्वति ( कर्मनिष्पादन द्वारा ) रक्षा करती है। सा० भा०--अयं प्रणीयमानोऽग्निर्यजमानमुरुष्यति कर्मनिष्पादनेन रक्षतीत्येतत्प्र- सिद्धम्॥ द्वितीयपादमनूद्य तात्पर्यं दर्शयति— ' अमृतादिव जन्मनः ' इत्यमृतत्वमेवास्मिंस्तद्दधाति ॥ १ ९ ॥ हिन्दी—(द्वितीय पाद के तात्पर्य को दिखला रहे हैं- ) 'अमृतादिव जन्मनः ' अर्थात् मरणधर्म से रहित देवता रूप अग्नि जन्म से (रक्षा करता है ) इति तत् इसके पाठ से अस्मिन् इस ( यजन करने वाले ) में अमृतत्वमेव अमरता को दधाति प्रतिष्ठापित करता है। सा० भा०-- ' अमृतात् मरणरहिताद्देवतारूपाज्जन्मनो यथा रक्षा संपद्यते । न हि मरणराहित्यादधिका रक्षा क्वचिदस्ति । तद्वदियमग्निकर्तृका रक्षेत्यर्थः । तत्तेन मन्त्रपाठेना- मृतत्वमेव देवत्वमेवास्मिन् यजमाने संपादयति॥ द्वितीयार्धमनुवदति— ' सहसश्चित् सहीयान् देवो जीवातवे कृतः ' इति ॥ २० ॥
हिन्दी -( उत्तरार्ध का अनुवाद कर रहे हैं - ) देवः अग्नि देव जीवातवे जीवनौषधि के लिए सहीयान् सहसश्चित् प्रबलपुरुष से भी अतिशयरूप से प्रबल कृतः बनाया गया है - इति यह (ऋचा का उत्तरार्ध ) है। सा ० भा ० – देवोऽग्निर्जीवातवेऽस्माकं जीवनौषधाय सहसश्चित्प्रबलादपि पुरुषा-त्सहीयानतिशयेन प्रबलीकृतो निष्पादित इत्युत्तरार्धस्यार्थः ॥ तमिममर्थ विस्पष्टयति- देवो ह्येष एतज्जीवातवे कृतो यदग्निः ॥ २१ ॥
हिन्दी— ( उक्त उपर्युक्त अर्थ को स्पष्ट कर रहे हैं - ) यद् अग्निः जो अग्नि है,
एषः देवः यह देव जीवातवे जीवनौषधि के लिए कृतः सम्पादित किये जाते हैं।
सा० भा ० — योऽग्निरस्त्येष देव एतेनोत्तरार्धपाठेन जीवनौषधाय संपादितो भवति॥
चतुर्थ्या ऋचः पूर्वार्धं पठति—
पृष्ठ 256
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [१ ९ ४ ऐतरेयब्राह्मणम् ५.२ प्रथमपञ्चिकायां ( चतुर्थीऋचा ) 'इळायास्त्वा पदे वयं नाभा पृथिव्या अधि' इति' ॥ २२ ॥
हिन्दी— ( चतुर्थ ऋचा के पूर्वार्ध को दिखला रहे हैं - ) हे अग्ने पृथिव्याः पृथिवी-स्थान से ( पहले उत्तर वेदि रूप) इडायाः पदे नाभा इडा के पद नाभि (रूपी स्थान ) में वयम् हम लोग त्वा अधि तुमको रखते हैं - इति यह (चतुर्थ ऋचा का पूर्वार्ध) है । सा० भा ० -– पृथिव्या नाभा भूमिस्थानात् प्रागुत्तरवेद्यां नाभिस्थानीये धिष्ण्ये हे अग्ने त्वा निधीमहीति वक्ष्यमाणपदेन संबन्धः । नाभिरेव विशेष्यते - इळायाः पद इति। इळाशब्दो गोवाची। इळाख्यां देवतां प्रकृत्य 'गौर्वा अस्यै शरीरमिति श्रुतत्वात्। इळेऽनन्ते सरस्वतीति वाङ्नामसु श्रुतत्वात्। तस्याः पदं घृतनिष्पीडनेन प्रशस्तम्, सा यत्र यत्रं न्यक्रामत्ततो घृतमपीड्यत इति श्रुतेः । तत्पदरूपत्वविशेषेणोत्तरवेदिनाभिः प्रशस्यते । यद्वा सोमक्रयण्या गोपदपाँसुरस्यां नाभौ प्रक्षिप्यत इति तत्पदरूपत्वम्॥ - नाभे पररूपत्वं विशदयति— एतद्वा इळायास्पदं यदुत्तरवेदीनाभिः ॥ २३ ॥
हिन्दी— ( नाभि की पररूपता का विस्तार कर रहे हैं - ) यद् उत्तर वेदीनाभिः जो उत्तरवेदि की नाभि है एवद्वै इळायास्पदम् यही इडास्पद है।. तृतीयं पादमनूद्य व्याचष्टे— जातवेदो नि धीमहीति नि घास्यन्तो ह्येनं भवन्ति ॥ २४ ॥
हिन्दी— (ऋचा के तृतीय पाद को कहकर व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘जातवेदो नि धीमहि' इति हि इससे एनम् इस (अग्नि) को निधास्यन्तः भवन्ति ( वेदिस्वरूप नाभि पर ऋत्विग्गण) प्रतिष्ठित करने के लिए उद्यत होते हैं। सा० भा० — एनमग्निं वेदिनाभौ निधास्यन्तः स्थापयितुमुद्युक्ता भवन्त्युत्विजस्तमान्निधी- महीत्युपपन्नम्। ( ) चतुर्थं पादमनूद्य व्याचष्टे-( ) १ ऋ० ३.२ ९.४ । २ तै ० सं० १.७.२ । ( ३ ) निघण्टौ पृथिवी- वाक्- अन्न- गो - नामसु आम्नातमिडा पदम् ( १.१.१५; ११.३.२; ७.१३; ११.७ ) । निरुक्ते (८.२.१० ) 'तिस्रो देव्य:' भारतीळासरस्वत्यः । इळायूथस्य माता- इत्यस्य ( ऋ ० ५.४१.१ ९ ) भाष्ये ' इळा' भूमिः, ' यूथस्य' गोसङ्घस्य ' माता' निर्मात्री । यद्वा ‘ इळा' गोरूपधरा मनोः पुत्रीत्याहुः । यद्वा ' यूथस्य' मरुद्गणस्य निर्मात्री ‘ इळा ' माध्यमिकी वाक् — इत्याह सायणः। मनोः पुत्रीत्यैतिहासिकविवरणं तु वाज- सनेयिनस्तैत्तिरीयाश्चामनन्ति (शत० ब्रा० १.८.१.७-११; तै ० सं ० २.६.७.१ )।
पृष्ठ 257
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः ] ': · अग्ने हव्याय सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् १ ९ ५ वोळ्हवे' इति हव्यं हि वक्ष्यन् भवति ॥ २५ ॥
हिन्दी - (चतुर्थ पाद को कहकर व्याख्यान कर रहे हैं - ) अग्ने वोढवे अर्थात्! ( )- अग्ने हव्य को ले जाने के लिए तुम्हें हम स्थापित करते हैं इति इसके हे ( ) वक्ष्यन् भवति अग्नि हव्य के ले जाने के लिए उद्यत होता है। द्वारा हव्यं सा० भा ० — हे अग्ने हविर्वोढुं त्वां निधीमहीति पूर्वत्रान्वयः । हव्यं वक्ष्यन् भवन्नग्निस्तस्माद्वोढव इत्येतदुचितम्॥ वोढुमुद्युक्तो पञ्चम्यां ऋचः पूर्वार्धं पठति— ( पञ्चमी ऋचा ) 'अग्ने विश्वेभिः स्वनीक देवैरूर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमिति' ॥ २६ ॥
हिन्दी– ( अब पञ्चमी ऋचा के पूर्वार्ध को दिखला रहे.हैं ).स्वनीक अग्ने अपनी सेनाओं से सम्पन्न हे अग्ने! विश्वेभिः देवैः सम्पूर्ण देवताओं साथ प्रथमः अग्रगण्य होकर उर्णावन्तं योनिम् उर्णा ( ऊन) से सम्पन्न (उत्तरवेदि रूपनाभि ) स्थान पर सीद बैठो- इति यह (पञ्चम ऋचा का पूर्वार्ध है )। सा ० भा० -– स्वनीकं शोभनसैन्योपेत हे अग्ने विश्वेभिः सर्वैर्देवै सह त्वं प्रथमो मुख्यः सन्नूर्णावन्तमूर्णायुक्तमुत्तरवेदिनाभिस्थानं सीद प्राप्नुहि। तत्पाठेनोक्तार्थसिद्धिं दर्शयति-- विश्वैरेवैनं तद्देवैः सहाऽऽसादयति ॥ २७ ॥.
हिन्दी - (उसके पाठ से अर्थ -सिद्धि को दिखला रहे हैं - ) विश्वैः एव देवैः सम्पूर्ण देवताओं के साथ ही एनम् इस ( अग्नि) को आसादयति स्थापित करता तृतीयचतुर्थपादौ क्रमेणानूद्य व्याचष्टे- 'कुलायिनं घृतवन्तं सवित्रे' इति कुलायमिव ह्येतद्यज्ञे क्रियते * यत्पैतुदारवाः परिधयो गुग्गुलूर्णास्तुकाः सुगन्धितेजनानीति ' यज्ञं नय यजमानाय साधु' इति यज्ञमेव तदृजुधा प्रतिष्ठापयति ॥ २८ ॥
हिन्दी – ( अब पञ्चम ऋचा के तृतीय और चतुर्थ पाद को क्रमश: कहकर व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' कुलायिनं घृतवन्तं सवित्रे' ( हे अग्ने! ) पक्षी के घोसले के समान और घृतसम्पन्न ( यज्ञ के ) प्रेरक (यजमान) के लिए (स्थापित करो )– इति इस ( तृतीय पाद के कथन) से यत् पैतुदारवाः परिधयः जो देवदारु की लकड़ी की परिधियाँ गुग्गुलूर्णास्तुकाः गुग्गुलु, ऊन तथा सुगन्धितेजनानि सुगन्धि तेजन (नामक तृणविशेष ) को यज्ञे क्रियते ( १ ) ऋ० ६.१५.१६ ।
पृष्ठ 258
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ५.२ प्रथमपञ्चिकायां: ( ) '१ ९ ६ ऐतरेयब्राह्मणम् यह पक्षी के घोसले के ही समान होता है । यज्ञंनय यजमानय साधु' अर्थात् यजमान के लिए यज्ञ -यज्ञ में रखा जाता है एतत् कुलायमिव को सम्पग्रूपेण ले आओ इति इस (चतुर्थपाद के कथन से) तद् यज्ञमेव ऋजुधा प्रतिष्ठापयति उस यज्ञ को ही सरलातापूर्वक प्रतिष्ठापित करता है । सा० भा० — कुलायो नीडं पक्ष्यादिनिवासस्थानसदृशं तद्वानयं यज्ञो घृतवान्। तं घृतवन्तं यज्ञं सवित्रे प्रेरकायानुष्ठात्रे यजमानाय तदुपकारार्थं साधु नय सत्यं निष्पादय। तत्कुलायित्वं तृतीयपादेऽभिहितम्। तत्कुलायमिवेत्यादिना स्पष्टी क्रियते। पितुदारुः खदिरवृक्ष इत्येक। देवदारुवृक्ष इत्यन्ये । तत्संबन्धिनः पैतुदारवाः परिधयोऽस्यामुत्तरवेद्यां स्थाप्यन्ते। गुग्गुलु प्रसिद्धं धूपसाधनम्। ऊर्णास्तुका अविसंबन्धिरोमविशेषाः । सुगन्धितेजनं तृणविशेषः । यस्य मूलानि घर्मकाले पानीयमध्ये स्थाप्यन्ते। एत उत्तरवेद्यां स्थापिताः संभारा: । यथा कुलायः काष्ठतृणादिभिर्निष्पाद्यते तद्वदत्र यज्ञे परिधिकाष्ठादिसद्भावात् कुलायित्वम्। यज्ञं नयेति चतुर्थपादे यद्यदुक्तं तेन यज्ञमेव तदृजुधा, ऋजुप्रकारेण प्रतिष्ठितं करोति ॥ षष्ठ्या ऋचः प्रथमं पादं पठित्वा व्याचष्टे— ( षष्ठी ऋचा ) 'सीद होतः स्व उ लोके चिकित्वान् २ इत्यग्निर्वै देवानां होता तस्यैष स्वो लोको यदुत्तरवेदीनाभिः ॥ २ ९ ॥ हिन्दी–( षष्ठ ऋचा के प्रथम पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) ‘ सीद होतः स्व उ लोके चिकित्वान्' अर्थात् हे होम निष्पादक अग्नि! विज्ञान- सम्पन्न तुम (उत्तरवेदिरूप) अपने स्थान पर बैठो ' इति यहाँ (कहा गया) अग्निः वै देवानां होता अग्नि ही देवताओं का होता ( नामक ऋत्विक् ) है । तस्य (होता होने के कारण) उस (अग्नि ) का यदुत्तरवेदीनाभिः जो उत्तरवेदिरूप नाभि है। एषः स्व लोकः यह अपना स्थान होता है। सा० भा ० — हे होतर्होमनिष्पादकाग्ने चिकित्वान् विज्ञानवांस्त्वं स्व उ लोके स्वकीय एव स्थान उत्तरवेदिनाभिरूपे सीदोपविश । अग्नेर्देवर्होतृत्वादुत्तरवेदिनाभस्तदीयस्थानत्वाच्च प्रथमपादार्थ उपपन्नः ॥ द्वितीयपादमनूद्य तत्रत्यस्य यज्ञशब्दस्य यजमानपरत्वं दर्शयति—. ' सादया यज्ञं सुकृतस्य योनौ' इति यजमानो वै यज्ञो यजमानायै- वैतामाशिषमाशास्ते ॥ ३० ॥
( १ ) इमा एवाग्निसम्भारास्तैत्तिरीयसंहितायां च साख्यायिकाः समाम्नाताः ( ६.२.८ ) (२ ) ऋ० ३.२ ९.८ ।
पृष्ठ 259
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: १ ९७ पञ्चमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् हिन्दी— (ऋचा के द्वितीयपाद को कह कर वहाँ प्रयुक्त यज्ञ शब्द की यजमानपरता को दिखला रहे हैं— ) ‘सादया यज्ञं सुकृतस्य योनौ' अर्थात् हे अग्नि! ( यज़न करने वाले को) पुण्य करने वालों के स्थान में रखो- इति यहाँ कहा गया यजमानः यजमान ही यज्ञ रूप है । इससे यजमानायैव एनाम् आशिषम् आशास्ते वै यज्ञः लिए ही इस आशीष को देता है । यजमान के सा० भा०-- यज्ञं यष्टारं सुकृतस्य योनौ पुण्यकर्मणां स्थाने सादय हे अग्ने स्थापय। इज्यत इति व्युत्पत्त्या यज्ञशब्दः सर्वत्र यागवाची। इह तु यजतीति व्युत्पत्त्या । यष्टारमाचष्टे। अतस्तदर्थमेवाऽऽशीः प्रार्थिता भवति । उत्तरार्धमनूद्य तत्रत्यस्य वयः शब्दस्य प्राणवाचित्वं दर्शयति— ' देवावीर्देवान् हविषा यजास्यग्ने बृहद् यजमाने वयो धाः' इति प्राणो वै वयः, प्राणमेव तद् यजमाने दधाति ॥ ३१ ॥
हिन्दी– (ऋचा के उत्तरार्ध को कह कर वहाँ प्रयुक्त वयः शब्द की प्राणवाचिता को कह रहे हैं— ) देवावीः अग्ने हे देवताओं के प्रिय अग्नि! हविषा देवान् यजासि हविष् के द्वारा देवताओं का यजन करने वाले हो । यजमाने यजमान में बृहद् वयः घाः महान् प्राण को धारण कराओं - इति यहाँ प्रयुक्त वयः वय शब्द प्राणः वै प्राण का वाचक है। तद् इसके ( पाठ ) से यजमाने यजन करने वाले व्यक्ति में प्राणमेव दधाति ( होता) प्राण को ही धारण कराता है । सा ० भा ० — देवान्वेति कामयत इति देवावी: देवप्रिय हे अग्ने त्वं देवप्रियत्वाद्दे- वान्हविषा यजासि पूजयसि । यजमाने वयः प्राणं बृहदधिकं यथा भवति तथा थाः, धेहि स्थापय । अत्र वयःशब्देन प्राण उपलक्ष्यते। बाल्यादिवयोविशेषहेतोरायुषो निमित्तत्वात् ‘ यावदस्मिञ्शरीरे प्राणो वसति तावदायुः' इति श्रुतेः। तस्मादुत्तरार्धपाठेन प्राणमेव यजमाने स्थापयतीति॥ सप्तम्या ऋचः प्रथमपादमनूद्य व्याचष्टे - ( सप्तमी ऋचा ) 'नि होता होतृषदने विदानः ' ३ इत्यग्निर्वै देवानां होता तस्यैतद्धोतृषदनं यदुत्तरवेदीनाभिः ॥ ३२ ॥
हिन्दी- ( सप्तमी ऋचा के प्रथम पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे ( १ ) देवावी: देवानां भक्षणहेतो' इति गोविन्दस्वामी । ( २ ) कौषी० उ० ३.२ । द्र० - प्राणो' हि भूतानामायुः ' इत्यादि तैत्ति० ८.३ । ( ३ ) ऋ० २.९.१।
पृष्ठ 260
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ १ ९ ८ ऐतरेयब्राह्मणम् ५.२ प्रथमपञ्चिकायांहैं— ) ‘नि होता होतृषदने विदानः ' अर्थात् हे होतारूप (अग्नि)! होतृसदन ( होता के स्थान = उत्तरवेदिनाभिरूप स्थान ) में क्रियमाण कर्म का विचार करते हुए (आसीन होवो)—इति यह अग्निर्वै देवानां होता अग्नि ही देवताओं का होता ( बुलाने वाला) हैं। यद् उत्तरवेदीनाभिः जो उत्तरवेदि रूप नाभि है तद् एतद् वही अस्य इस (अग्नि ) के लिए होतृषदनम् होतृसदन ( अग्निरूप होता के बैठने का स्थान ) हैं । सा० भा० - होता होमनिष्पादकोऽग्निस्तादृशस्य स्वस्य होतुः योग्यस्थान उत्तर-वेदिनाभिरूपे विदानः क्रियमाणं कर्म विचारयन्। असददिति वक्ष्यमाणेनान्वयः । अग्निर्वा इत्यादिव्याख्यानं विस्पष्टम्॥ द्वितीयं पादमनूद्यासददिति पदं व्याचष्टे— ' त्वेषो दीदिवाँ असदत् सुदक्षः' इत्यासन्नो हि स तर्हि भवति ॥ ३३ ॥
हिन्दी—(ऋचा के द्वितीय पाद को कह करें असदत् शब्द का व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘ त्वेषो दीदिवां असदत् सुदक्ष: ' अर्थात् स्वयं दीप्यमान, दूसरों को दीपित करने वाला और सुकुशल, ( अग्नि ) बैठा है' - इति तर्हि इससे प्रणयनकाल में सः वह अग्नि आसन्नः भवति समीप में रहता है । सा ० भा० – कीदृशोऽग्निः । त्वेषः स्वयं दीप्यमानः । दीदिवानन्येषामपि दीपकः । सुदक्षः सुष्टुकुशलः । तादृशोऽग्निरासन्नो वेदिता भवति । स तर्हि तस्मिन् प्रणयनकाले सोऽग्निर्यस्मादुत्तरवेदिनाभेरासन्नस्तस्मादसददित्युचितम्॥ तृतीयपादनूद्य वसिष्ठशब्दार्थं दर्शयति-- ' अदब्धव्रतप्रमतिर्वसिष्ठः ' इत्यग्निर्वै देवानां वसिष्ठः ॥ ३४ ॥
हिन्दी—( ऋचा के तृतीय पाद के कहकर उसमें प्रयुक्त 'वसिष्ठ ' शब्द के अर्थ को दिखला रहे हैं— ) ' अदब्धंव्रतप्रमतिर्वसिष्ठः ' अर्थात् हिंसारहित कर्म में प्रकृष्ट मति वाले और सर्वाधिक निवास देने वाले ( अग्नि बैठे हैं )– इति यहाँ अग्निर्वै देवानां वसिष्ठः अग्नि ही देवताओं को सर्वाधिक निवास देने वाला है - यह कहा गया है । सा ० भा ० – अदब्धे हिंसारहिते व्रते कर्मणि प्रकृष्टा मतिर्यस्याग्नेः सोऽयमदब्धव्रत- प्रमतिः । वसिष्ठोऽतिशयेन निवासहेतुः । हविर्वहनेन देवानां स्वस्वस्थाने निवासहेतुत्वादग्ने- र्वसिष्ठत्वम्॥ चतुर्थ पादमनुद्य व्याचष्टे— ' सहस्रंभरः शुचिजिह्वो अग्निः ' इत्येषा ह वा अस्य सहस्रंभरता यदेनमेकं सन्तं बहुधा विहरन्ति ॥ ३५ ॥
( १ ) वसेः प्रशस्यार्थादिष्ठनि टिलोपः । ' वसिष्ठो वसीयान्' इति गोविन्दस्वामी।