ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 261–270
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 261–270
पृष्ठ 261
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः ] —(: हिन्दी ऋचा के चतुर्थ सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् १ ९९ ) ': शुचिजिह्वो अग्निः ' अर्थात् सभी पादका केभरणकहकरकरनेउसकीवाले औरव्याख्यापवित्रजिह्नाकर रहे हैं— सहस्रंभर इति यहाँ यद् एनमेकं सन्तं बहुधा विहरन्ति वाले अग्नि हैं— ) ( लोग अनेक स्थानों में विविध प्रकार जो स्वरूप से एक होते हुए भी ऋत्विक् हैं ।, ( ) की सहस्रंभरता सहस्र॑भरता से ले जाते हैं एषा ह वै यही अस्य इस अग्नि सा० भा०--अयमग्निर्बहुषु धिष्ण्येषु विहृतः सन्ननेकस्वरूपभरणात् मन्त्रपूतहविःस्वीकारेण शुचिजिह्वः शुद्धा जिह्वा यस्यासौ सहस्रंभरः । बहुधा विहरन्तीति यदस्ति, एषैवाग्नेः सहस्रंभरता ॥ सन्तमग्निमृत्विजो बहुधिष्ण्येषु शुचिजिह्वः स्वरूपेणैकमेवं वेदनं प्रशंसति— प्र ह वै साहस्रं पोषमाप्नोति य एवं वेद ॥ ३६ ॥
हिन्दी- ( इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं- ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह साहस्रं पोषं प्र आप्नोति असंख्य पुष्टता को प्रकृष्ट रूप से प्राप्त करता है । सा० भा० -अत्र सहस्रसंख्योपेतं पोषं गोसुपर्णादिपुष्टिं वेदिता प्राप्नोति॥ अष्टमीमृचं विधत्ते— ( अष्टमी परिधानीया ऋचा) त्वं दूतस्त्वमु नः परस्या इत्युत्तमया परिदधाति' ॥ ३७ ॥
हिन्दी— ( अष्टमी ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) 'त्वं दूतस्त्वमु नः परस्पा' अर्थात् 'हे अग्नि तुम ( देवताओं के ) दूत और हम लोगों के आत्यधिक पालन करने वाले हो'-- इत्युत्तमया परिदधाति इस अन्तिम (ऋचा) से समापन करता है । सा० भा ० – त्वं दूत इत्यनयाऽन्तिमयाऽग्निप्रणयनीया ऋचः समापयेत्।? हे अग्ने त्वं दूतोऽसि ' अग्निर्देवानां दूत आसीत्' इति श्रुतेः । त्वमेव नोऽस्माकं परस्पा अतिशयेन पालयिताऽसि॥ अवशिष्टं पादत्रयं पठति— ( १ ) ऋ० २.९.२ । ( २ ) मूले यदस्ति ' परिदध्यात्' -इति एतस्यैव व्याख्यानं समापयेदिति। ' सर्वत्रोत्तमां परिधानीयेति विद्यात्' इति (आश्व० श्रौ० २.१६.८ ) कल्पशास्त्रात्। ( ३ ) तै ०ब्रा० ३.५२ 'प्रवो वाजाः ' - इत्याद्या याः सामिधेन्य ऋचः आम्नाताः, तत्र ‘अग्निं दूतं वृणीमहे (ऋ ० १.१२.१ )' -इत्येषाष्टमी तस्या एव व्याख्यानपरं ब्राह्मणमाम्नातं तैत्तिरीयसंहितायाम् ( २.५.८.५ ) ( अग्निर्देवानां दूत आसीदुशना काव्योऽसुराणाम्'- इत्यादि।
पृष्ठ 262
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२००: [ ऐतरेयब्राह्मणम् ५.२ प्रथमपञ्चिकायां 'त्वं वस्य आ वृषभ प्रणेता। अग्ने तोकस्य नस्तने तनूनाम- प्रयुच्छन्दीद्यद्बोधि गोपाः इति ॥ ३८ ॥
हिन्दी— ( अष्टमी ऋचा के अवशिष्ट तीनों पादों को कह रहे हैं - ) वृषभ हे श्रेष्ठ ( अग्ने )! वस्य आं तुम सभी ओर से निवास को देने वाले, प्रणेता (बहुत से कर्मों के ) प्रेरक त्वम् तुम नः हम लोगों को तोकस्य तनूनाम् सन्तान और शरीरों के तने विस्तार में अप्रयुच्छन् प्रमाद न करते हुए और दीयत् प्रकाश करते हुए गोपाः बोधि रक्षक होकर सर्वदा जानो। सा० भा ० — हे वृषभ श्रेष्ठाग्ने त्वमासमन्ताद्वस्यो निवासहेतुः प्रणेता बहुषु कर्मसु प्रेरको नोऽस्माकं तोकस्यापत्यस्य तनूनां शरीराणां च 'तने ' विस्तारेऽप्रयुच्छन् प्रमादमकुर्वन् दीद्यत् प्रकाशयन्गोपा रक्षकः सन्, ' बोधि' बुध्यस्य सर्वदा चित्तेऽनुगृहाणेत्यर्थः । उक्तार्थामृचं प्रशंसति— . अग्निर्वै देवानां गोपा अग्निमेव तत्सर्वतो गोप्तारं परिदत्त आत्मने च यजमानाय च यत्रैवं विद्वानेतया परिदधात्यथो सं वत्सरीणामेवैता स्वस्तिं कुरुते ॥ ३ ९ ॥ हिन्दी - (उपर्युक्त अर्थ वाली ऋचा की प्रशंसा कर रहे हैं- ) अग्निर्वै देवानां गोपाः अग्नि ही देवताओं का रक्षक है। यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला (होता) एतया परिदधाति इस (ऋचा) से समापन करता है। अग्निमेव अग्नि को ही (होता ) आत्मने च यजमानाय च अपने लिए और यजमान के लिए सर्वतः गोप्तारं परिदधाति सभी ओर से रक्षक बनाता है और एतां संवत्सरीणाम् इस संवत्सर में निरन्तर स्वस्तिं कुरुते क्षेम करता है। सा ० भा० — यत्र यस्मिन्कर्मणि एवमुक्तं मन्त्रमहिमानं विद्वानेतयाऽन्तिमया समापयति सं होताऽग्नेर्देवरक्षरत्वमभिप्रेत्याऽऽत्मार्थं यजमानार्थं चाग्निमेव सर्वतो रक्षकं परिदत्ते स्वीकरोति। किञ्च। संवत्सरीणामेवास्मिन् संवत्सरे निरन्तरमेवैतां स्वस्ति क्षेमं कुरुते॥ न्यूनाधिकसंख्याभ्रमं व्युदसितुमाह— ता एता अष्टावन्वाह रूपसमृद्धाः एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धं यत्कर्म क्रियमाणमृगभिवदति ॥ ४० ॥
हिन्दी— ताः रूपसमृद्धाः अष्टौ अन्वाह उन (उपर्युक्त) यज्ञ के रूप से समृद्ध आठ ( ऋचाओं ) का ( होता) अनुवाचन करता है। यद् रूपसमृद्धम् जो यह रूप से समृद्ध है एतद्वै यज्ञस्य समृद्धम् यही यज्ञ की समृद्धि है क्योंकि यत् क्रियमाणं कर्म इस किये
पृष्ठ 263
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: २०१ पञ्चमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्
जाते हुए कर्म को ऋग् अभिवति ऋचा कह रही है ।
सा० भा०- प्रणीयमानस्याग्नेः प्रकाशकत्वादेतासां रूपसमृद्धिः॥१
आद्यन्तयोर्ऋचोरावृत्तिं विधत्ते— ( आद्यन्तयोर्ऋचोरावृत्तिविधानम्) तासां त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमां, ता द्वादश संपद्यन्ते, द्वादश वै मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापत्यायतनाभिरेवाऽऽभी राध्नोति य एवं वेद; त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमामन्वाह यज्ञस्यैव तद्द्वस नह्यति, स्थेम्ने बलायाविस्रंसाय ॥ ४१ ॥
हिन्दी— ( इन आठ ऋचाओं में प्रथम और अष्टम ऋचा की आवृत्ति को कह रहे तासाम् उन ( आठ ऋचाओं में प्रथमां त्रिः प्रथम (ऋचा ) का तीन बार और उत्तमां त्रिः और अन्तिम (ऋचा) का तीन बार अन्वाह (होता ) अनुवाचन करता है । इस प्रकार ताः वे (ऋचाएँ) द्वादश सम्पद्यन्ते बारह हो जाती हैं। द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सर बारह महीनों वाला होता है और संवत्सरः प्रजापतिः संवत्सर प्रजापतिरूप है । यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह प्रजापत्यायतनाभिः एव प्रजापति के आयतन द्वारा अभिराध्नोति सभी ओर से समृद्धि को प्राप्त करता है। त्रिः प्रथमाम् तीन बार प्रथम ऋचा को और त्रिः उत्तमाम् तीन बार अन्तिम ऋचा का अन्वाह (होता) अनुवाचन करता है । तद् उस (अनुवाचन) से स्थेम्ने स्थिरता के लिए, बलाय बल के लिए और अविस्रंसाय ( यज्ञ के ) फिसलन - रहितता के लिए यज्ञस्यैव बसौं नह्यति यज्ञ के दोनों ओर की ( आदि- अन्त वाली ) गाठों को बाँधता है। सा० भा०--- पूर्ववद्वयाख्येयम्॥। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य पञ्चमोऽध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पञ्चम अध्याय के द्वितीय खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ तृतीयः खण्डः सा० भा ० — अथ हविर्धानप्रवर्तनीया ऋचो विधातुमादौ प्रैषं विधत्ते— ( १ ) एतासामष्टानामृचां पाठप्रकारादयोऽपि उपदिष्टा आश्वलायनेन २.१७.३-१० । ऐ.ब्रा. पू- १३
पृष्ठ 264
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ २०२ ऐतरेयब्राह्मण्ण्म् ५.३ प्रथमपञ्चिकायां ( हविर्धानप्रवर्तनीयच प्रैषमन्त्रः ) हविर्धानाभ्यां प्रोह्यमाणाभ्यामनुब्रूहीत्याहाध्वर्युः ॥ १ ॥
हिन्दी— ( अब हविर्धान- प्रवर्तनीय ऋचाओं का विधान करने के लिए प्रारभ्भ में प्रैष मन्त्र का विधान कर हैं— ) प्रोह्यमाणाभ्यां हविर्धानाभ्याम् हे होता! (प्राचीनवंश से उत्तरवेदि पर ) ले जाये जाते हुए दोनों हविर्धनों के लिए (ऋचाओं का) अनुब्रूहि अनुवाचन करो' इति अध्वर्युः आह इस (प्रैष ) को अध्वर्यु कहता है। सा० भा ० — हविः सोमरूपं धत्तो धारयत इति हविर्धाने द्वे शकटे । तयो स्वरूपमापस्तम्बो दर्शयति— 'प्रयुक्तः पूर्वे शकटे बद्धयुगे प्रकटिशम्ये प्रक्षाल्य तयोः प्रथमग्रथितान्विस्रस्य नवान्प्रज्ञातान् कृत्वाऽग्रेण प्राग्वंशमभितः पृष्ठ्यामव्यपनयन् परिश्रिते सच्छदिषी अवस्थापयति' इति। तयोर्हविर्धानयोः प्राचीनवंशस्य पुरोभागमुपक्रम्योत्तरदेशपर्यन्तं नयनं प्रवर्तनं तदपि स एवाऽऽह— ‘ प्राची प्रेतमध्वरमित्युक्तं गृह्णन्तं प्रवर्तयन्ति इति। तत्प्रवर्तनकालेऽध्वर्युर्होतारं प्रति हविर्धानाभ्यामित्यादिप्रैषमन्त्रं प्रब्रूयात्॥ होत्राऽनुवचनीयानामृचां मध्ये प्रथमामृचं विधत्ते— ( हविर्धानप्रवर्तनीयर्विधानम्) ( तत्र प्रथमा ऋचा ) ' युजे वा ब्रह्म पूर्व्यं नमोभिरित्यन्वाह'; ब्रह्मणा वा एते देवा अयुञ्जत यद्धविर्धाने ब्रह्मणैवैने एतद्युक्ते न वै ब्रह्मण्वद्रिष्यति ॥ २ ॥
हिन्दी –( होता द्वारा अनुवचनीय ऋचाओं में से प्रथमा ऋचा का विधान कर रहे हैं— ) ' युजे वां ब्रह्म पूर्व्यं नामोभि: ' अर्थात् 'हे हविर्धाने ( शकटद्वय )! ब्रह्म ने पूर्ववर्ती काल में तुम दोनों को स्तुतियों से जोड़ा था'- इति अन्वाह इस ( मन्त्र का होता) अनुवाचन करता है। यद् हविधाने जो दोनों हविर्धान हैं, एते इनको देवाः देवताओं ने ब्रह्मणा अयुञ्जन्त ब्राह्मण (के मुख) से जोड़ा था। यद् ऐने हविर्धाने जो ये दोनों हविर्धान को ब्रह्मणा ब्राह्मण (के मुख से जोड़ा था) इससे ब्रह्मण्वद्न वै रिष्यति ब्राह्मण से युक्त (कर्म ) विनष्ट नहीं होता है । सांभा० — हे हविर्धाने वां युवां ब्रह्म युजे ब्रह्मणा युनक्तीत्येवं मन्त्रे यदुक्तमेतत् पाठेन ब्राह्मणमुखेनैव हविर्धाने युक्ते भवतः। पूर्वं देवैस्तथा कृतत्वात्। एतद्युक्तं ब्रह्मण्वद् ब्राह्मणोपेतं कर्म नैव विनश्यति तस्माद्युक्तोऽयं मन्त्रः । द्वितीयाद्यास्तिस्र ऋचो विधत्ते—
( ) ( ) १ आप० श्रौ० ११.६.३ । २ आप० श्रौ० ११.६.११( ) ३ ऋ० १०.१३.१ ॥
पृष्ठ 265
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:पञ्चमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २०३ ( द्वितीयाद्यास्तिस्र ऋचः ) प्रेतां यज्ञस्य शंभुवेति' तृचं द्यावापृथिवीयमन्वाह ॥ ३ ॥
हिन्दी - ( द्वितीय से लेकर चतुर्थ तक तीन ऋचाओं का विधान कर रहे हैं - ) 'प्रेतां यज्ञस्य शं भुव'-– इति द्यावापृथिवीयं तृचम् इस द्यावापृथिवी देवता वाली तीन ऋचाओं का- अन्वाह (होता) अनुवाचन करता है। सा० भा०-- मध्यमायामृचि द्यावा नः पृथिवी इममिति श्रूयमाणत्वादयं तृचो द्यावापृथिवीयः ॥ अस्य तृचस्य हविर्धानप्रतिपादकत्वाभावाद् वैयधिकरण्यमित्याक्षिप्य समाधत्ते— तदाहुर्यद्धविर्धानाभ्यां प्रोयमाणाभ्यामनुवाचाऽऽहाथ कस्मात्तृचं द्यावा- पृथिवीयमन्वाहेति द्यावापृथिवी वै देवानां हविर्धाने आस्तां, ते उ एवाद्यापि हविर्धाने, ते हीदमन्तरेण सर्वं हविर्यदिदं किंच तस्मात्तृचं द्यावापृथिवीयमन्वाह ॥४ ॥
हिन्दी - ( इस तृच के हविर्धान का प्रतिपादक न होने के कारण आक्षेप करके उसका समाधान दे रहे हैं— ) तदाहुः इस विषय में कुछ ब्रह्मवादी आक्षेप करते हैं कि प्रोय- माणाभ्यां हविर्धानाभ्याम् जब (उत्तरवेदि पर) ले जाये जाते हुए दो हविर्धानों के लिए ' अनुवाच (हे होता ) अनुवाचन करो' - आह (इस प्रकार अध्वर्यु द्वारा प्रैष ) कहा गया है, तब कस्मात् किस कारण द्यावापृथिवीयं तृचम् द्यावापृथिवी देवता वाले तृच का अन्वाह ( होता ) अनुवाचन करता है? (समाधान) द्यावापृथिवी वै देवानां हविधनि आस्ताम् द्यावापृथिवी ही देवताओं के दोनों हविर्धान थे और ते एव वे ही अद्यापि हविर्धाने आज भी दो हविर्धान हैं; क्योंकि यद् इदं सर्वं किञ्च हविः जो यह सब कुछ भी हवि ( इस लोक में ) दी जाती है, ते हि इदम् अन्तरेण वह सभी इन दोनों (द्यावा और पृथिवी ) के मध्य में ही (दी जाती है) । तस्मात् इसी कारण द्यावापृथिवीयं तृचम् द्यावापृथिवी से सम्बन्धित तृच का अन्वाह (होता ) अनुवाचन करता है। स० भा०-- यद्यप्यत्र हविर्धानयोरनुकूलया वाचा प्रैषमाह तथाऽपि द्यावापृथिवीय-स्तृचो न व्यधिकरणः पुरा द्यावापृथिव्योरेव हविर्धानत्वात्। अद्यापि द्यावापृथिव्यावेव हविर्धाने। तत्कथमिति चेदुच्यते। यस्माल्लोके यत्किचिद्धविरस्ति तदिदं सर्वं ते अन्तरेण द्यावापृथिव्योर्मध्ये वर्तते तस्माद् द्यावापृथिव्योर्हविर्धानत्वात्तदीयस्य तृचस्यानुवचनं युक्तम्॥ पञ्चमीमृचं विधत्ते— ( १ ) ऋ० २.४१.१ ९ -२१।
पृष्ठ 266
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ २०४ ऐतरेयब्राह्मणम् ५.३ प्रथमपञ्चिकायां ( पञ्चमी ऋचा ) ‘ यमे इव यतमान यदैतमिति; यमे इव ह्येते यतमाने प्रबाहुगितः ॥५ ॥
हिन्दी—(पञ्चमी ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) ' यमे इव यातमाने यदेतम्' अर्थात् ' तुम जुड़वे के समान जगदुपकार के लिए जाते हो', इति यह (पञ्चमी ऋचा का प्रथमा-पाद ) है। यमे इव जिस प्रकार लोक में जुड़वा बहने साथ-साथ चलती हैं उसी प्रकार यतमाने एते (जगत् के उपकार के लिए) प्रयत्न करती हुई ये दोनों ( हविर्धानियाँ ) प्रबाहुक् परस्पर समानता से साथ में विद्यमान रह कर इतः साथ- साथ चलती हैं । सा० भा०-- यमशब्द एकस्या मातुरुदरे सहोत्पन्नस्य शरीरद्वयस्य वाचक:। यमे इव यथा लोके तादृश्यौ द्वे कन्यके सह वर्तते तथेमे शकटे यतमाने जगदुपकारार्थं प्रयत्नं कुर्वती यस्मात्कारणादैतमागवती इत्येतस्य पादस्यार्थः प्रसिद्ध इति हिशब्दो द्योतयति। युगपदु-त्पन्नकन्यकाद्वयवदेवैते प्रबाहुक्परस्परसादृश्येन सहैव वर्तमाने इतः प्रचरतः । तदेतल्लोके प्रसिद्धमेव दृश्यते ॥ द्वितीयपादमनूद्य व्याचष्टे— ' प्रवां भरन् मानुषा देवयन्तः ' इति देवयन्तो ह्येने मानुषाः प्रभरन्ति' ॥ ६ ॥
हिन्दी -(ऋचा के द्वितीय पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं- ) 'प्रवां भरन् मानुषा देवयन्तः’ अर्थात् 'तब देवताओं को चाहने वाले मनुष्य तुमको प्रकृष्ट रूप से अनुष्ठित करते हैं ' इति देवयन्तः हि एने इस प्रकार ये दोनों देवों की इच्छा करने वाले हैं अतः मानुषाः प्रभरन्ति मनुष्य अनुष्ठित करते हैं। सा० भा० - यच्छब्दस्य पूर्वपादेऽभिहितत्वात्तच्छब्दोऽस्मिन् पादेऽध्याहर्तव्यः । यस्मात्प्राण्युपकारार्थं प्रयतमाने स्थिते तस्मात्कारणाद्देवयन्तो यष्टव्यत्वेन देवानिच्छन्तो मानुषा ऋत्विग्यजमाना हे हविर्धाने वां युवां प्रभरन् प्रकर्षेण संपादयन्ति। एतत्पदार्थस्य याज्ञिकप्रसिद्धिद्योतनार्थो हिशब्दः ॥ द्वितीयार्धमनूद्य व्याचष्टे— 'आ सीदतं स्वमु लोकं विदाने स्वासस्थे भवतमिन्दवे नः ' इति सोमो वै राजेन्दुः सोमायैवैने एतद् राज्ञ आसदेऽचीक्लृपत् ॥७ ॥
हिन्दी— ( ऋचा के उत्तरार्ध को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ( हे हविर्धाने ) तुम दोनों स्वमु लोकं विदाने अपने स्थान को जानते हुए आसीदतम् आसीनं होवो और ( तुम दोनों) नः इन्दवे हमारे सोम के लिए स्वासस्थे भवतम् अपने आसन पर बैठो-इति यहाँ इन्दुः वै सोमो राजा इन्दु शब्द सोम राजा का वाचक है । अतः इस ( के पाठ ) ( १ ) ऋ० १०.१३.२ ।
पृष्ठ 267
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:पञ्चमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २०५ से सोमाय राज्ञे एव सोम राजा के लिए ही आसदे बैठने का स्थान अचीक्लृपत् कल्पित करता है। सा० भा०—हे हविर्धाने उभे युवां प्रवर्तमाने सतो स्वमु लोकं स्वकीयमेव स्थाने विदाने ज्ञातवती आसीदतं तत्र स्थितिं प्राप्नुतं नोऽस्मदीयायेन्दवे सोमाय स्वासस्थे सशोभन आसने स्थितिं प्राप्ते भवतम्। अत्रेन्दुशब्देन सोमो राजोच्यते। अत एव तत्पाठेन सोमराजार्थमासद आसादनायावस्थानायाचीक्लृपत् कल्पितवान् भवति ॥ षष्ठीमृचं विधत्ते— ( षष्ठी ऋचा ) अधि द्वयोरदधा उक्थ्यं वच इति ॥८ ॥
हिन्दी- (षष्ठी ऋचा का विधान कर रहे हैं— ) ' अधि द्वयोरदध उक्थ्यं वचः ' अर्थात् दो ( आच्छादनों ) के मध्य उक्थ्य के योग्य वाणी को रखते हैं ' इति यह (षष्ठं ऋचा का प्रथम पाद है । ) सा० भा० -- हविर्धानाख्ययोः शकटयोरुपरि सोमस्यावस्थानाय गृहकारेण परितो वेष्टनमुपर्याच्छादनं यत्क्रियते तदेतदाच्छादनं छदिः शब्दवाच्यम्। तादृशे द्वे छदिषी द्वयोर्ह- विर्धानयोरवस्थाप्य तयोश्छदिषोरुपरि तृतीयं छदिर्हविर्धानयोरुदाहृतयोरवस्थाप्यते। तदेत् तैत्तिरीया आमनन्ति - ' दण्डो वा ओदुम्बरस्तृतीयस्य हविर्धानस्य वषट्कारेणाक्षमाच्छि- नद्यत्तृतीयं छदिर्हविर्धानयोरुदाह्रियते तृतीयस्य हविर्धानस्यावरुध्यै ' इति। तदेत- तृतीयच्छदिरवस्थापनम्। एतन्मन्त्रप्रथमपादे प्रस्तूयते। यद्द्वयोश्छदिषोरध्यदधा उपरि तृतीयं छदिर्निधीयते तदिदमुक्थ्यं वच उक्थ्यशस्त्रनामकं यद्यज्ञियं कर्म तद्योग्यं वचो मन्त्रापाठस्तद्- रूपमिदं छदिरिति च्छदिषः प्रशंसा॥ अस्मिन् पादे पूर्वभागस्यार्थो याज्ञिकप्रसिद्ध इत्यभिप्रेत्य हिशब्दयुक्तेन वाक्येन व्याचष्टे— द्वयोर्ह्येतत्तृतीयं छदिरधि निधीयते ॥ ९ ॥
हिन्दी— ( प्रथम पाद के पूर्वभाग का व्याख्यान— ) द्वयोः अघि दोनों के ऊपर एतत् तृतीयं छदि निधीयते यह तृतीय छदि रखते हैं। विमर्श - ( १ ) अधिद्वय मन्त्र से दोनों हविर्धानों के ऊपर तीसरा आच्छादन रखा है । वस्तुतः हविर्धान नामक दो शकट सोम को रखने के लिए होते हैं। जिन पर सोम जाताढक कर रखने के लिए घेरा बनाकर घर के रूप में आच्छादित कर दिया जाता है । को इस आच्छादन को छदि कहा जाता है । उत्तरभागं व्याचष्टे— ( ) ( ) १ ऋ० १.८३.३ । २ तै० सं० ६.२.९.४।
पृष्ठ 268
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ २०६ ऐतरेयब्राह्मणम् ५.३ प्रथमपञ्चिकायां 'उक्थ्यं वच' इति यदाह यज्ञियं वै कर्मोंक्थ्यं वचो यज्ञमेवैतेन समर्धयति ॥ १० ॥
हिन्दी—(प्रथम पाद के उत्तर भाग का व्याख्यान कर रहे हैं - ) 'उक्थ्यं वचः ’ इति यदाह (ऋचा के प्रथम पाद के उत्तर भाग में ) जो यह 'उक्थ्यं वचः ' कहा गया है उसमें यज्ञियं वै कर्म उक्थ्यम् यज्ञ-सम्बन्धी कर्म ही उक्थ्य है और वचः यज्ञमेव वाणी ही यज्ञरूप है। एतेन समर्धयति इसी (वाणी ) द्वारा ( यज्ञ को ) समृद्ध करता है । सा ० भा ० — उक्थ्यं वच इति यत्पदद्वयं मन्त्रो ब्रूते तेन पदद्वयेन शस्त्रपाठाख्यं यज्ञ- संबन्धिकर्मोच्यते । तस्मादेतेन मन्त्रपाठेन यज्ञमेव समृद्धं करोति ॥ द्वितीयतृतीयपादौ पठति—
यतस्रुचा मिथुना या सपर्यतः । असंयत्तां व्रते ते क्षेति पुष्यतीति ॥ ११ ॥
हिन्दी—( षष्ठ ऋचा के द्वितीय और तृतीय पाद को कह रहे हैं — ) ' यतस्रुचा मिथुना या सपर्यतः ' जो दोनों ( हविर्धान) नियतस्रुक्- युक्त होम में जोड़े के रूप से परस्पर युक्त हुए पूजित होते हैं । हे इन्द्र! ते व्रते तुम्हारे कर्म में असंयतः शान्त ( अध्वर्यु) क्षेति निवास करता है तथा पुष्यति (उस कर्म को ) पुष्ट करता है- इति यह (ऋचा का द्वितीय और तृतीय पाद है । सा० भा०-- यदा तृतीयं छदिर्निधीयते तदानीं ये हविर्धानेस्तस्ते उभे यतस्रुचा नियतस्रुग्युक्ते कृतहोमे हुतसोमे मिथुना मिथुनवत्परस्परयुक्ते सपर्यतः पूजिते भवतः । अयमर्थः-द्वयोरुपरि तृतीये छदिषि व्यवस्थापिते सति विवाहहोमादूर्ध्वं परस्परसंयुक्तौ मिथुररूपौ स्त्रीपुरुषौ यथा पूज्येते तथा हविर्धाने हविषा पूजिते भवत इति। संपूर्वो यतिधातुः सङ्ग्रामे वर्तते। तेन क्रौर्यगुणो लक्ष्यते। संयत्तः क्रूरः । असंयत्तः शान्तः । अत्रेन्द्रसंबोधनमध्याहर्तव्यम्। हे इन्द्र शान्तोऽध्वर्युस्ते व्रते त्वदीये कर्मणि क्षेति निवसति पुष्यति तच्च कर्म पुष्टं करोति॥ · एतस्य तृतीयपादस्य तात्पर्यं दर्शयति- यदेवादः पूर्वं यत्तवत्पदमाह तदेवैतेन शान्त्या शमयति ॥ १२ ॥
हिन्दी -(षष्ठ ऋचा के तृतीयपाद का तात्पर्य दिखला रहे हैं— ) ' यद् एव अदः पूर्वं यत्तवत्' पदम् आह जो यह पहले 'यत्' शब्द से युक्त ( संयत्त) शब्द कहा गया है, तद् एव वह ( संयत्त) शब्द ही एतेन शान्त्या शमयति इस शन्ति द्वारा शान्त करता है। सा० भा०--यत्तवत्पदवाच्यस्तृतीयः पादः । अत्र व्रतपदात् पूर्वं यदेवादो यदिदं यत्तवत्पदं यत्तशब्दोपेतं संयत्त इति पदं तेन युद्धवाचिना यत्क्रौर्यं द्योतितं तदेव कौर्यमेतेना-संयत्तः पुष्यतीति पदद्वयेन प्रतीतया शान्त्या होता शमयति॥ चतुर्थपादमनूद्य व्याचष्टे-
पृष्ठ 269
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:पञ्चमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २०७ भद्रा शक्तिर्यजमानाय सुन्वत इत्याशिषभाशास्ते ॥ १३ ॥
हिन्दी–(चतुर्थपाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) ' भद्राशक्तिर्यजमानाय सुन्वते' अर्थात् '( सोमसवन करने वाले ) यजमान के लिए कल्याणकारी शक्ति प्राप्त होवे' – इति इससे आशिषम् आशास्ते आशीर्वाद को कहा गया है। सा० भा०--'सुन्वते' सोमाभिषवं कुर्वते यजमानाय ' भद्रा' कल्याणरूपा शक्ति- र्भवत्विति शेषः । अनेन पादेन प्रार्थनीयं प्रार्थयते॥ सप्तमीमृचं विधत्ते— ( सप्तमी ऋचा ) 'विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविरिति विश्वरूपामन्वाह ॥ १४ ॥
हिन्दी—( सप्तमी ऋचा कर विधान कर रहे हैं — ) 'विश्वा रूपाणि 'प्रति मुञ्चते कविः ' अर्थात्क्रान्तद्रष्टा ( सविता देव) सम्पूर्ण रूपों को ( अपने शरीर में ) धारण करता है ' इति विश्वरूपाम् अन्वाह इस विश्वरूप (ऋचा ) का (होता ) अनुवाचन करता है । सा ० भा० — कविर्मेधावी मन्त्रप्रतिपाद्यो देवः सविता विश्वा रूपाणि शुक्लकृष्णा-दीनि बहूनि रूपाण्याभरणत्वेन प्रतिमुञ्चते स्वशरीरे स्थापयति। अत्र रूपशब्दस्य विश्व- शब्दस्य च विद्यमानत्वाद् इयमृग्विश्वरूपशब्दाभिधेया ॥ तस्या अनुवचने होतुः किंचिदितिकर्तव्यतामाह— ( सप्तमर्गनुवाचने रराटीक्षणविधानम् ) स रराट्यामीक्षमाणोऽनुब्रूयात् ॥ १५ ॥
हिन्दी -( उस सप्तमी ऋचा के अनुवाचन में होता द्वारा किसी कर्त्तव्य- विशेष को कह रहे हैं— ) सः वह ( होता) रराट्याम् ईक्षमाणः रराटी (हविर्मण्डप के पूर्व द्वार पर लटकायी गयी कुश की माला ) के देखते हुए अनुब्रूयात् अनुवाचन करें। सा ० भा०— हविर्धानमण्डपस्य चिकीर्षितस्य प्राच्यां द्वारि बन्धनीया दर्भमाला रराटी । द्वितीयार्थे सप्तमी । तां दर्भमालां पश्यन्ननुब्रूयात्। अस्या ऋचो रराट्यनुरूपत्वं दर्शयति— विश्वमिव हि रूपं रराट्याः शुक्लमिव च कृष्णमिव च ॥ १६ ॥
हिन्दी—( सप्तमी ऋचा की रराटी से अनुरूपता को दिखला रहे हैं— ) रराट्याः रराटी का शुक्लमिव कृष्णमिव सफेद और कृष्ण जैसा विश्वमिव हि रूपम् विविध रूप होता है । ( १ ) ऋ० ५.८१.२ ।
पृष्ठ 270
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ २०८ ऐतरेयब्राह्मणम् ५.३ प्रथमपञ्चिकायां सा ० भा ० — दर्भमालाया अत्यन्तशुष्कास्तृणविशेषाः शुक्ला दृश्यन्ते । अशुष्का- स्तु कृष्णा अतो विश्वमिव बहुविधमिव दर्भमालायाः स्वरूपं तेन विश्वा रूपाणीत्ययं मन्त्रोऽनुकूलः ॥ होतुरेतद्वेदनं प्रशंसति— विश्वं रूपमवरुन्ध आत्मने च यजमानाय च यत्रैवं विद्वानेतां रराट्या- मीक्षमाणोऽन्वाह ॥ १७ ॥
हिन्दी—( होता के इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यत्र जिस ( याग) में एवं विद्वान् इस प्रकार जानने वाला ( होता) एतां रराट्याम् ईक्षमाणः इस रराटी को देखते हुए अन्वाह ( इस ऋचा का) अनुवाचन करता है, वह आत्मने च यजमानाय च अपने लिए और यजन करने वाले के लिए विश्वं रूपम् अवरुन्थे विविध रूप (वस्तु ) को रोक
लेता है ।
सा ० भा ० — विश्वं प्रजापश्वादिविविधवस्तुस्वरूपम्॥
अष्टम्याऽनुवचनसमाप्तिं विधत्ते— ( अष्टमी परिधानीया ऋचा ) ‘ परि त्वा गिर्वणो गिर ' इत्युत्तमया परिदधाति ॥१८ ॥
हिन्दी – ( अष्टमी ऋचा द्वारा अनुवाचन के समापन को कह रहे हैं - ) ' परि त्वा गिर्वणो गिर' इति उत्तमया परिदधाति इस अन्तिम (ऋचा ) से ( कर्म का समापन करता है । परिधानस्य कालं विधत्ते- स यदैव हविर्धाने संपरिश्रिते मन्येताथ परिदध्यात् ॥ १ ९ ॥ · हिन्दी - ( समापन- काल का विधान कर रहे हैं- ) सः वह (होता) यदैव जब हविर्धाने संपरिश्चिते हविर्धान को अपने (स्थान रख कर ) सम्यक् प्रकार से ढक दिया है, मन्येत ऐसा समझ ले अथ इसके बाद परिदध्यात् ( अनुवाचन) का समापन करे । सा० भा० —-यस्मिन्नेव काले प्रवर्तिते द्वे शकटे संपरिश्रिते स्वस्थानेऽवस्थाप्य सम्यगाच्छादिते इति स होता मन्येत तत्तदानीं समापयेत्॥ होतुरेतद्वेदनं प्रशंसति— अनग्नंभावुका ह होतुश्च: यजमानस्य च भार्या भवन्ति यत्रैवं विद्वानेतया हविर्धानयोः संपरिश्रितयोः परिदधाति ॥ २० ॥
हिन्दी— ( होता के इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यत्र जिस (कर्म) में एवं ( १ ) ऋ० १.१०.१२।