ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 271–280
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 271–280
पृष्ठ 271
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] पञ्चमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ( ) (: विद्वान् इस प्रकार जानने वाला होता एतया इस ऋचा २० ९ ) र्धानयोः दोनों हविर्धानों को सम्यक् प्रकार से सम्परिश्रितयोः हवि-, वहाँ होतुः च यजमानस्य च होता और यजमानसे ढक देनेकी परभार्याःपरिदधातिअनग्नंभवुकाःसमापन करताभवन्तिहै पत्नियाँ नग्नता से रहित (अर्थात् कपड़े पहने हुई ) होती हैं। सा ० भा ० — अनग्नंभावुका आच्छादनबाहुल्यसंपत्त्या हविर्धानयोः परिश्रयणकालं ज्ञात्वा परिदध्यादित्युक्तं सनग्नत्वरहिताःकालः कथं ॥ज्ञायत इत्या- शङ्खयाऽऽह— यजुषा वा एते संपरिश्रियेते यद्धविधाने यजुषैवैने एतत्परिश्रयन्तिः ॥ २१ ॥
हिन्दी - यद् हविर्धाने जो दोनों हविर्धान हैं एते ये यजुषा वै संपरिश्रियेते यजुष् द्वारा सम्यक् प्रकार से आच्छादित किये जाते हैं। अतः एतत् इसके पाठ से यजुषा एव यजुष् द्वारा ही एने परिश्रयन्ति इन दोनों को सभी ओर से आच्छादित करते हैं । सा० भा०– यद्धविर्धाने ये शकटे विद्येते एते ' यजुषा वै' यजुर्मन्त्रेणैव ' संपरिश्रिते भवतः, तदेव कथमिति? तदुच्यते-अध्वर्यव एते हविर्धाने यजुषैव परिश्रयन्तीत्येतत्प्रसि- द्धमिति शेषः तदेतद् आपस्तम्बो दर्शयति- 'विष्णोः पृष्ठमसीति। तेषु मध्यमं छदिर- ध्यूहति । अरत्निविस्तारं नवायामम्' इति॥ परिधानस्य कालं विधत्ते— ( परिधानविधिः ) तौ यदैवाध्वर्युश्च प्रतिप्रस्थाता चोभयतो मेथ्यौ निहन्यातामथ परिदध्यात् ॥ २२ ॥
हिन्दी – ( समापन-काल का विधान कर रहे हैं - ) अध्वर्युः च प्रतिस्थाता च अध्वर्यु ओर प्रतिस्थाता तौ वे दोनों उभयतः मेथ्यो निहन्यत्ताम् दोनों ओर से मेथी (एक विशेष प्रकार की लकड़ी ) का निहनन करें अथ इसके बाद परिदध्यात् (होता) समापन करें। सा० भा०—– अध्वर्युर्दक्षिणस्य हविर्धानस्य मेथीमीषाग्रभागावस्थापनकाष्ठं स्थापयति। तदेतच्छाखान्तरे श्रूयते— ' दिवो वा विष्णवुत वा पृथिव्या इत्याशीः पदयर्चा ' दक्षिणस्य हविर्धानस्य मेथीं निहन्ति'" इति। उत्तरस्य तु प्रतिप्रस्थाता करोति। तदेतदुभयम् आप-स्तम्बो दर्शयति— ‘दिवो वा विष्ण इत्यध्वर्युर्दक्षिणस्य हविर्धानस्य मेथी निहन्तीति ( १ ) तै ० सं ० १.२.१३.३ । ( २ ) तै ० सं० ६.२.९। ( ३ ) आप० श्रौ०. ११.८.१ । (४) तै० सं० १.२.१३.२ ( ५ ) तै ० सं ० ६.२.९.३ ।( ) ' - (3) ६ कर्णातदः कीलम्। तदनु तत्समीपे । मेथीमवष्टम्भनस्तम्भनम् इति वृत्तिः ।
पृष्ठ 272
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [२१० ऐतरेयब्राह्मणम् ५.३ प्रथमपञ्चिकायां तस्यामीषां निनह्यति’ — ‘ एवमुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता विष्णोर्नुकमित्युत्तरं कर्णात्तर्दमनु '' – इति च। प्रतिप्रस्थाता विष्णोर्नु कमित्युक्त्वाऽस्य' हविर्धानस्य 'उत्तरं कर्णात्तर्दम्' अपि । तस्मिन् मेथीनिहननकाले परिदध्यात्' इति॥ यद्यप्ययं कालः परिश्रयणकालात् प्राचीनस्तथाऽपि तत्समीपवर्तित्वात् पूर्वविधिना सह नात्यन्तं विरोध इत्येतद्दर्शयति— अत्र हि ते संपरिश्रिते भवतः ॥ २३ ॥
हिन्दी— अत्र हि इसी समय ते संपरिश्रिते भवतः वे दोनों ( हविर्धान ) आच्छादित
किये जाते हैं ।
सा० भा० – अत्र मेथीनिहननदेशे तत्समीपवर्तिनि काले परिश्रयणं कियते॥
ऋक्संख्यादिकं दर्शयति— ता एता अष्टावन्वाह रूपसमृद्धा, एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूप- समृद्धं यत्कर्म क्रियमाणमृगभिवदति । तासां त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमां, ता द्वादश संपद्यन्ते, द्वादश वै मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापत्यायतनाभिरेवाऽऽभी राध्नोति य एवं वेद, त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमामन्वाह यज्ञस्येव तद्बस नाति, थेम् बलायाविस्त्रंसाय ॥ २४ ॥
हिन्दी - ( इस कर्म में ऋचाओं की संख्या इत्यादि को दिखला रहे हैं - ) 'ताः एताः रूपसमृद्धाः ' अष्टौ अन्वाह ( होता) उन पूर्वोक्त इन ( कर्म के अनुरूप) रूप से समृद्ध आठ ( ऋचाओं ) का अनुवाचन करता है। यद् रूपसमृद्धम् जो यह ( यज्ञ के ) रूप से समृद्ध है, एतद्वै यज्ञस्य समृद्धम् यह ही यज्ञ की समृद्धि है यत् क्रियमाणं कर्म जो किये जाते हुए कर्म को ऋग् अभिवदति ऋचा कहती है। तासाम् उन (आठ ऋचाओं) में त्रिः प्रथमाम् त्रिः उत्तमाम् अन्वाह तीन बार प्रथम (ऋचा ) का और तीन बार अन्तिम (ऋचा ) का अनुवाचन करता है । ताः द्वादश सम्पद्यन्ते इस प्रकार वे (ऋचाएँ) बारह हो जाती हैं । द्वादश वै मासा संवत्सरः संवत्सर बारह मासों वाला होता है और संवत्सरः प्रजापतिः संवत्सर प्रजापतिरूप है। अतः यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है वह प्राजापत्यायतनाभिरेव प्रजापति के आयतनों (स्थानों ) से ही अभी राध्नोति (इस कर्म को) समृद्ध करता है । त्रिः प्रथमां त्रिः उत्तमाम् अन्वाह तीन बार प्रथम और तीन बार उत्तम ( ऋचा ) का अनुवाचन करता है तद् उससे यज्ञस्यैव बस यज्ञ के दोनों ( आदि वाली और अन्त वाली) गाठों को स्थेम्ने स्थिरता के लिए, बलाय बल के लिए और ( ) ( ) १ आप० श्रौ० ११.७.३.४ । २ तै० सं० १,२.१३.३ ।
पृष्ठ 273
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ]: अविस्रंसाय शिथिल न होने के लिए नह्यति बाँध देतासायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्है। २११ सा ० भा ० – पूर्ववद्' व्याख्येयम्॥। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य पञ्चमोऽध्याये तृतीयः खण्डः ॥३ ॥
. || इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पञ्चम अध्याय के तृतीय खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ चतुर्थः खण्डः सा ० भा० — अथाग्नीषोमप्रणयनीया ऋचो विधातुमादौ प्रैषमन्त्रं विधत्ते— ( अग्नीषोमयो: प्रणयनम् ) ( तत्र अग्नीषोमप्रणयनीयच प्रैषमन्त्रः ) अग्नीषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्यामनुब्रूहीत्याहाध्वर्युः ॥ १॥
हिन्दी–( अग्नीषोम के प्रणयनीय ऋचाओं का विधान करने के लिए प्रैष मन्त्र का विधान कर रहे हैं— ) हे होता! प्रणीयमानाभ्याम् अग्नीषोमाभ्याम् ले जाये जाते हुए अग्नि और सोम के लिए ( अनुरूप ऋचाओं का ) अनुब्रूहि अनुवाचन करो, इत्यध्वर्युः आह इस प्रकार अध्वर्यु (प्रैष मन्त्र को ) कहता है। सा ० भा ० – योऽयमग्निः प्राचीनवंशाख्यायाः शालाया मुखे द्वारभागे पूर्वसिद्धा- हवनीयरूपेणावतिष्ठते तस्माच्छालामुखीयादग्नेः सकाशात् कियानप्याग्नीध्रीये धिष्ण्ये नेतव्यः । सोमश्च पूर्वं शालामुखीयसमीपेऽवस्थितस्तेनाग्निंना सहाऽऽनीतः सन् पुनरपि हविर्धानमण्डपे नेतव्यः । तदिदमग्नीषोमप्रणयनं तदर्थं होतारं प्रत्यध्वर्युः प्रैषमन्त्रं ब्रूयात्। तदेतत् सर्वम् आपस्तम्ब आह— 'शालामुखीये प्रणयनीयमिध्ममादीप्य सिकताभिरुपय- भ्याग्नीषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्यामनुब्रूहीति संप्रेष्यति' इति। अग्निप्रथमाः सोमप्रथमा वा प्राचीमभिप्रव्रजन्त्याग्नीध्रीयेऽग्निं प्रतिष्ठाप्येति स च सोमो जिगाति गातुविदित्यपरया ( १ ) 'शिरो वा हविर्धानम् - इत्यादि शत ०ब्रा० ३.५.३ । तैत्तिरीयकेऽपि तथैव विहितम् ( ६.२.९ -११ ) एतदीय मन्त्राः अपि तत्रैव श्रुताः ( १.२.१३ ) । 'हविर्धाने प्रवर्त्तयन्ति'- इत्यादि आश्व ० श्रौ ० ४.९.१ - ९ । 'प्रोक्ष्य बर्हिः ' -इत्यादि आप० श्र० ११.६-८ । 'अग्निं प्रणीय सदोहविर्धानाग्नीघ्रहोतृधिष्ण्यान् यथोक्तम्' इत्यादि च कात्या० श्रौ० ६.१०.१४ । ( २ ) आप० श्रौ० ११.१७.२। ( ३ ) आप० श्रौ० ११.३.४ ।
पृष्ठ 274
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ५.४ प्रथमपञ्चिकायां २१२: ऐतरेयब्राह्मणम् द्वारा हविर्धानं राजानं प्रपादयतीति च॥ अग्नीषोमप्रणयनीयास्वृक्षु प्रथमामृचं विधत्ते— ( अग्नीषोमप्रणयनीयविधानम् ) (तत्र प्रथमा ऋचा ) साऽवीर्हि देव प्रथमाय पित्र इति सावित्रीमन्वाह ॥ २ ॥
हिन्दी–( अग्नि और सोम के प्रणयनीय ऋचाओं में प्रथम ऋचा को कह रहे हैं— ) ‘ साऽवीर्हि देव प्रथमाय पित्रे' इति सावित्रीम् अन्वाह इस सविता देवता वाली (ऋचा ) का ( होता) अनुवाचन करता है । सा० भा ० —– सेयं शाखान्तरगतत्वात् सूत्रकारेण पठिता।” तस्यास्तृतीयपादेऽस्मभ्यं सवितरिति श्रुतत्वादियं सावित्री ॥ · अथ वैयधिकरण्यमाशङ्क्य समाधत्ते— तदाहुर्यदग्नीषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्यामनुवाचाऽऽहाथ कस्मात् सावित्री- मन्वाहेति सविता वै प्रसवानामीशे सवितृप्रसूता एवैनौ तत्प्रणयन्ति तस्मात् सावित्रीमन्वाह ॥ ३ ॥
हिन्दी –( इस विषय में वैयधिकरण्य की आशङ्का करके उसका समाधन कर रहे हैं- ) तदाहुः इस विषय में कुछ (ब्रह्मवादी शङ्का करते हुए) कहते हैं - ( जब अध्वर्यु प्रैष कहता है कि) प्रणीयमानाभ्याम् अग्नीषोमाभ्याम्ं लाये जाते हुए अग्नि और सोम के लिए ( अभिलक्ष्य करके ) अनुवाच अनुवाचन करो, अथ कस्मात् तब किस कारण से सावित्रीम् अन्वाह सविता देव से सम्बन्धित (ऋचा ) का ( होता) अनुवाचन करता है? ( समाधान) सविता वै प्रसवानाम् ईशः सविता ही प्रेरणा देने वालों का स्वामी है। तत् इसके पाठ से सवितृप्रसूता एव सविता द्वारा प्रेरित करने से ही एनौ इन दोनों (अग्नि और सोम) का प्रणयन करते हैं तस्मात् इसी कारण सवित्रीम् अन्वाह ( होता) सविता देव वाली (ऋचा) का अनुवाचन करता है ) । सा० भा० - पूर्ववद् व्याख्येयम्। द्वितीयां विधत्ते— ( १ ) ' उभयतोद्वारं हविर्धानं भवित' - इति शत०ब्रा० ३.५.३.७ । ( ) ( ): १४,३ । २ आप० ११.३.८ । ३ अथर्व ० सं ० ७
( ४ ) तद्यथा— सावीर्हि देव प्रथमाय पित्रे वर्ष्माणमस्मै वरिमाणमस्मै ।
अथास्मभ्यं सवितर्वार्याणि दिवोदिव आ सुवा भूरि पश्वः ॥
(आश्व ०श्री० ४.१०.१ )
पृष्ठ 275
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: २१३ ( द्वितीया ऋचा ). " प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरिति' ब्राह्मणस्पत्यामन्वाह ' हिन्दी—( द्वितीय ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) 'तु ब्रह्मणस्पतिः॥ ४ ॥' इति ब्राह्मण- स्पत्याम् अन्वाह इस ब्रह्मणस्पति देवता वाली (ऋचा ) का ( होता) अनुवाचन करता है ।
अत्रापि वैयधिकरण्यमाशङ्क्य समाधत्ते— तदाहुर्यदग्नोषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्यामनुवाचाऽऽहाथं स्पत्यामन्वाहेति ब्रह्म वै बृहस्पतिर्ब्रह्मैवाऽऽभ्यामेतत् कस्माद् ब्राह्मण-. पुरोगवमकर्ण वै ब्रह्मण्वद्रिष्यति ॥ ५ ॥
हिन्दी– ( इस ऋचा के विषय में भी वैयधिकरण्य की शङ्का करके इसका समाधान दे रहे हैं— ) तदाहुः इस विषय में कुछ ब्रह्मणवादी ( शङ्का करते हुए ) करते हैं—( अध्वर्यु प्रैष द्वारा कहता है कि) प्रणीयमानाभ्याम् अग्नीषोमाभ्याम् लाये जाते हुए अग्नि और सोम को अभिलक्ष्य करके अनुब्रूहि अनुवाचन करो अथ कस्मात् तो किस कारण से ब्राह्मणस्पत्याम् अन्वाह ब्राह्मणस्पति से सम्बन्धित ऋचा का अनुवाचन करता है? ( समाधान ) ब्रह्म वै बृहस्पतिः बृहस्पति ही ब्रह्म रूप है। तत् इस ( पाठ ) से ब्रह्म वै ब्रह्म को ही आभ्यां पुरोगवम् अकर्ण इन दोनों (अग्नि और सोम) का नेता करता है- ब्रह्मण्वद् न रिष्यति ब्राह्मण की सहायतायुक्त ( कर्म) का विनाश नहीं होता । सा० भा ० - पुरोगवं ब्राह्मणमेव पुरोगन्तारमकः करोति ब्राह्मणोपेतस्य कर्मणो विनाशाभावात् तद्युक्तम्॥ द्वितीयपादमुपजीव्य तामृचं प्रशंसति— प्र देव्येतु सूनृतेति ससूनृतमेव तद्यज्ञं करोति तस्माद् ब्राह्मणस्प- त्यामन्वाह ॥ ६ ॥
हिन्दी -(द्वितीय पाद को उपजीवन करके उस ऋचा की प्रशंसा कर रहे हैं— ) 'प्र देव्येतु सूनृता' इति इस (ऋचा के द्वितीय पाद ) से यज्ञं ससुनृतमेव करोति यज्ञ को सत्यवचन ( प्रियवचन ) से सम्पन्न करता है । तस्मात् इसी कारण ब्राह्मणस्पत्याम् अन्वाह होता ब्रह्मणस्पति देवता वाली (ऋचा ) का अनुवाचन करता है । सा० भा ० – सूनृता प्रियवचनरूपा वाग्देवी प्रैतु ब्रह्मण सह पुरो गच्छत्विति द्वितीय-पादे श्रूयते तत्पाठेन यज्ञं ससूनृतमेव प्रियवचनयुक्तमेवं करोति ॥ तृतीयाद्यास्तिस्र ऋचो विधत्ते— ( १ ) ऋ ० १.४०.३ । ' पत्यन्ताण्ण्यः '-इति पा० सू० ४.१.८५ ।
पृष्ठ 276
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [२१४ ऐतरेयब्राह्मणम् ५.४ प्रथमपञ्चिकायां ( तृतीयाद्यास्तिस्र ऋचः ) 'होता देवो अमर्त्यः ' इति तृचमाग्नेयं गायत्रमन्वाह सोमे राजनि प्रणीयमाने || ७|| हिन्दी— ( तृतीय से लेकर पञ्चमपर्यन्त तीन ऋचाओं का विधान कर रहे हैं - ) 'होता देवो अमर्त्यः ' इति आग्नेयं गायत्रं तृचम् इस अग्नि देवता वाले गायत्री छन्दस्क तृच का सोमे राजनि प्रणीयमाने सोम राजा के ले जाये जाने पर अन्वाह (होता) अनुवाचन
करता है।
सा० भा०-–जुहोत्यस्मिन्नग्नाविति होताऽग्निः । अतो होतृशब्दश्रवणाद् इदमाग्नेयम्॥
आग्नेयस्य सोमप्रणयनानुकूल्यं दर्शयति— सोमं वै राजानं प्रणीयमानमन्तरेणैव सदो हविर्धानान्यसुरा रक्षांस्य- जिघांसंस्तमग्निर्माययाऽत्यनयत् ॥८ ॥
हिन्दी– ( अग्नि की सोम प्रणयनानुकूलता को दिखला रहे हैं - ) सदोहविर्धानानि अन्तरेण सदस् और हविर्धानों के मध्य में प्रणीयमानं सोमं राजानम् लाये जाते हुए सोम राजा को असुराः रक्षांसि जिघांसन् असुरों और राक्षसों ने विनष्ट करने की इच्छा किया, तम् अग्निः मायया अत्यनयत् उस ( सोम ) को अग्नि देव अपनी माया से ले आये ( अतः सोम प्रणयन में अग्निदेवताक ऋचा का अनुवाचन युक्तिसङ्गत है ) । सा० भा०— यदिदं सदोनामकं मण्डपं यच्च हविर्धाननामकं मण्डपं शकटद्वयं च तान्यन्तरेण तेषां मध्येऽसुराश्च रक्षांसि च नीयमानं सोमं हन्तुमैच्छन्। तं भीतं सोममग्निः स्वकीयया मायया तानसुरांस्तानि रक्षांस्यतिक्रम्य नीतवान्। तस्मात् सोमप्रणयनेऽप्याग्नेयस्य योग्यत्वमस्ति। असुराणां रक्षसां चावान्तरजातिभेदो द्रष्टव्यः ॥ प्रथमाया' ऋचो द्वितीयपादमनूद्य व्याचष्टे— पुरस्तादेति माययेति मायया हि स तमत्यनयत् तस्मादस्याग्निं पुरस्ताद्धरन्ति ॥९ ॥
हिन्दी -(इस तृच की प्रथम ऋचा के द्वितीय पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘ पुरस्तदेति मायया ’ अर्थात् माया से ( अग्नि) आगे चलता है— इति यहाँ क्योंकि मायया हि सः तम् अत्यनयत् माया से ही वह (अग्नि) उस (सोम) को ले आया, तस्मात् इसी कारण अग्निम् अस्य पुरस्ताद् हरन्ति अग्नि को इस (सोम) के आगे ( आग्नीध्र पर्यन्त) (ऋत्विक् लोग ) ले आते हैं। ( १ ) ऋ० ३.२७.७ । ( २ ) यदुक्तं 'तृतीयाद्यास्तिस्र ऋच: '-इति तत्र य प्रथमा, तस्या इति भावः ।
पृष्ठ 277
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: २१५ सा० भा० — मायया सहितोऽग्निः पुरस्ताद् गच्छतीति सोऽग्निर्मायया शक्त्या भीतिस्थानमतिलङ्घ्य द्वितीयपादे श्रूयते । यस्मात् सोमस्य पुरस्तादाग्नीध्रपर्यन्तमग्निमृत्विजो तं सोममनयत् तस्मादु तस्मादेव कारणादस्य हरन्ति ॥ षष्ठीमारभ्य चतस्र विधत्ते- ( षष्ठीमारभ्य चतस्र ऋचः ) 'उप त्वाऽग्ने दिवे' ' उप प्रियं पनिप्नतमिति तिस्रश्चैकां चान्वाह ॥ १० ॥
हिन्दी- (षष्ठी से लेकर नवमी तक चार ऋचाओं का विधान कर रहे हैं - ) 'उप त्वाऽग्ने दिवे' इति तिस्रः च इन तीन और ' उप प्रियं पनिप्नतम्' एकां च एक ( ) ( ) है । ( ) का इस प्रकार चार ऋचाओं का अन्वाह होता अनुवाचन करता ऋचा सा० भा ० – ' उप त्वाऽग्ने' इत्यादिकाः क्रमेणाऽऽम्नातास्तिस्र' उप प्रियमित्येका ’ ॥ उक्तस्य तृचस्योक्तायाश्चैकस्या अनुवचनमुपपादयति— ईश्वरौ ह वा एतौ संयन्तौ यजमानं हिंसितोर्यश्चासौ पूर्व उद्धृतो भवति यमु चैनमपरं प्रणयन्ति तद्यत्तिस्त्रश्चैकां चान्वाह संजानानावेवैनौ तत्संगमयतिप्रतिष्ठायामेवैनौ तत्प्रतिष्ठापयत्यात्मनश्च यजमानस्य चाहिंसायै ॥ ११ ॥
हिन्दी —( पूर्वोक्त तृच और एक ऋचा के अनुवाचन को उपपादित कर रहे हैं— ) यः चासौ पूर्वः उद्धृतः भवति जो यह (अग्नि) पहले लाकर ( उत्तरवेदि पर ) स्थापित की जाती है और यमु चैनं अपरं प्रणयन्ति जिस इस (अग्नि ) को बाद में ( आग्नीध्र धिष्ण्य के प्रति ) ले आते हैं। एतौ संयन्तौ ये दोनों (अग्नियाँ ) परस्पर ( अपनी आहुति के लिए) युद्ध करती हुई यजमानं हिंसितो: ईश्वरौ यजमान को विनष्ट करने में समर्थ होती हैं । तद् यत् तिस्रश्च एकां च तो जो तीन और एक (ऋचा) का ( होता) अनुवाचन करता है तत् उस (ऋचा के पाठ से ) संजानानौ एव एनौ इन दोनों को परपर संयुक्त करके सङ्गमयति एक दूसरे से जोड़ता है । तत् इन (ऋचाओं से अनुवाचन) से एनौ प्रतिष्ठायाम् इन दोनों ( अग्नियों) को (उनके ) अभीष्ट स्थान ( उत्तरवेदि और आग्नीध्र) पर (होता) आत्मनः च यजमानस्य च अपने और यजन करने वाले के अहिंसायै हिंसा के निवारण के लिए प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापित करता है । सा० भा ० — यश्चासावग्निः पूर्वमुद्धृतः पूर्वभावी सन्नुत्तरवेद्यामानीय स्थापितः । यमप्यपरमग्निमिदानीमाग्नीध्रधिष्ण्यं प्रति प्रणयन्ति। एतावुभावग्नी संयन्तौ ममैवाऽऽहुति-( ) - ( ) १ ऋ० १.१.७ ९ । २ ऋ० ९.६७.२ ९ ।
पृष्ठ 278
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ५.४ प्रथमपञ्चिकायां २१६: ऐतरेयब्राह्मंणम् रित्येवं सङ्ग्रामं कुर्वन्तौ' यजमानं हिंसितोरीश्वरौ हिंसितुं समर्थौ। तथा सति यदि तिस्रश्चैकां चानुब्रूयात् तदानीमेतौ द्वावप्यग्नी संजानानावेव परस्परैकमत्ययुक्तावेव कृत्वा संगमयत्यन्योन्यं संयोजयति । तिसृष्वृक्षु नमो भरन्त एमसीति पूर्वोद्धृतस्याग्नेर्नमस्कारः श्रूयते । एकस्यामृच्यगन्म बिभ्रतो नम इति प्रणीयमानस्याग्नेर्नमस्कारः श्रुतस्तेन तुष्टौ परस्परद्वेषं परित्यजतः । तत्तथा सत्येतावुभावग्नी प्रतिष्ठायामेवोत्तरवेद्याग्नीध्रलक्षणस्वस्वोचितस्थान एव प्रतिष्ठापयति । तच्च होतुरात्मनश्च यजमानस्य च हिंसापरिहाराय भवति । दशमीमृचं विधत्ते—- ( दशमी ऋचा ) अग्ने जुषस्व प्रति हर्य तद्वचो' '२ इत्याहुत्या हूयमानायामन्वाह॥१२ ॥
हिन्दी—( दशमी ऋचा का विधान कर रहे हैं — ) 'अग्नि जुषस्व प्रति हर्य तद्वचो ' इत्यहुत्यां हूयमानायाम् आहुति देते समय (होता ) इस मन्त्र का अन्वाह अनुवाचन करता है। सा० भा० --आहुतिस्तु यजुर्वेदविहिता । तयैवेत्यृचाऽऽग्नीध्रे जुहोति' ‘ सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै ’” इति । सा चाऽऽपस्तम्बेन स्पष्टीकृता— ' आग्नीध्रीयेऽग्निं प्रतिष्ठाप्याग्ने नयेत्यर्धमाज्यशेषस्य जुहोति " इति। तदाहुतिकाले होताऽग्ने जुषस्वेत्येतामनुब्रूयात्॥ तामेतां प्रशंसति- अग्नय एव तज्जुंष्टिमाहुतिं गमयति ॥ १३ ॥
हिन्दी— ( इस ऋचा की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तत् इस ऋचा के पाठ से अंग्नये एव अग्नि के लिए ही जुष्टिम् आहुतिम् जुषस्व शब्द से युक्त आहुति को गमयति
देता है।
सा ० भा ० —– जुषस्वेति मन्त्रेऽभिधानादाहुतिमग्नेः प्रियं संपादयति॥
एकादशीमारभ्य तिस्र ऋचो विधते— ( एकादशीमारभ्य त्रिस्र ऋचः ' सोमो जिगाति गातुविदिति'"६ तृचं सौम्यं गायत्रमन्वाह सोमे राजनि ( ) प्रणीयमाने', स्वयैवैनं' - तद्देवतया स्वेन च्छन्दसा( ) समर्धयति ॥ १४ ॥ १ संयन्तौ स्पर्धमानौ इति गोविन्दस्वामी । २ ऋ ० १.१४४.७ । ( ३ ) ‘ अग्ये नय सुपथेति नयवती' - इति तत्र सायणः। साच ऋक् ऋ ० १.१८ ९.१; तै ० सं०
( ४ ) तै१.४.४३० सं ० ६.६.१.११; वा ०।सं० ५.३६( ५ ) आप, ७.४३.४०.१६० श्रौ० ११.१७.४॥
( ६ ) ऋ० ३.६२.१३-१५ ।
पृष्ठ 279
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २१७ हिन्दी-(एकादशी ऋचा से लेकर त्रयोदशी ऋचा तक तीन ऋचाओं का विधान कर रहे हैं - ) सोमे राजनि प्राणीयमाने सोम राजा को ले आते समय 'सोमो जिगाति गातुविद्' इति सौम्यं गायत्रं तृचम् इस सोम देवता वाली गायत्री छन्दस्क तीन ऋचाओं का अन्वाह ( होता) अनुवाचन करता है। तत्इस (ऋचा के पाठ ) से स्वया एव देवतया अपने ही देवता से और स्वेन छन्दसा अपने ही छन्द से एनम् इस (सोम) को समर्धयति समृद्ध करता है । सा० भा ० — मन्त्रे सोमदेवताया एव प्रतिपाद्यत्वात् सोमात्मकस्येयं स्वकीयदेवता गायत्र्या सोमस्य द्युलोकादाहृतत्वात्' छन्दोऽपि स्वकीयम्॥ अस्य तृचस्यान्तिमं पादमादाय व्याचष्टे— सोमः सधस्थामासददित्यासत्स्यन्हि स तर्हि भवति ॥ १५ ॥
हिन्दी - (इस तृच के अन्तिम पाद 'सोमः सधस्थामासद्' की व्याख्या कर रहे हैं— ) 'सोमः सधस्थमासत्' अर्थात् सोम (हविर्धान रूप) सहावस्थान को प्राप्त करके बैठता है ' – इति इस पाठ के समय सः वह ( सोम) तर्हि आसत्स्यन् भवति तब (हविर्धान के ) समीप अवस्थित होता है । सा ० भा ० — अयं सोमः सधस्थं हविर्धानाभ्यां सहावस्थानप्रदेशं प्राप्याऽऽसदासन्नोऽ- भूत्। यस्मात् स सोमस्तर्हि तत्पादपाठकाल आसत्स्यन्भवति हविर्धानदेशस्याऽऽसन्नतां करिष्यन् वर्तते तस्मात् सधस्थमासददिति युक्तम्॥ अस्य तृचस्यानुवचनदेशं विधत्ते— तदतिक्रम्यैवानुबूयात् पृष्ठत एवाऽऽग्नीध्रं कृत्वा ॥ १६ ॥
हिन्दी – (इस तृच के अनुवाचन के स्थान का विधान कर रहे हैं— ) तद् अधिक्रम्य उस (आग्नीग्ध्र स्थान) का अतिक्रमण करके आग्नीध्रं पृष्ठतः एव कृत्वा आग्नीध्र वेदि को पीछे की ओर करके अनुब्रूयात् ( होता ) अनुवाचन करे। सा० भा ० — पूर्वोक्तायामाहुत्यामध्वर्युणा हूयमानायां होता तृचमुपक्रम्यानुब्रुवाणो गच्छंस्तदाग्नीध्रस्थानमतिक्रम्यैवाऽऽग्नीध्रं पृष्ठत एव कृत्वा तं पादमनुब्रूयात्। अतिक्रम्येत्यस्यैव पृष्ठतः कृत्वेति व्याख्यानम्॥ चतुर्दशीमृचं विधत्ते—.. ( चतुर्दशी ऋचा ) 'तमस्य राजा वरुणस्तमश्विनेति' ' वैष्णवीमन्वाह ॥१७॥
( ) ( ) १ द्र० तै ०ब्रा० ३.२.१.१ । २ ऋ ० १.१५६.४ । ऐ.ब्रा.पू- १४
पृष्ठ 280
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [२१८ ऐतरेयब्राह्मणम् ५.४ प्रथमपञ्चिकायां हिन्दी—( चतुर्दशी ऋचा का विधान कर रहे हैं — ) 'तमस्य राजा वरुणस्तमश्विना '
इति वैष्णवीम् अन्वाह इस विष्णुदेवता वाली (ऋचा ) का ( होता ) अनुवाचन करता है ।
सा० भा ० — व्रजं च विष्णुरिति चतुर्थपादे श्रुतत्वात् ॥
अवशिष्टं पादत्रयं पठति— क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः । दाधार दक्षमुत्तममहर्विदं व्रजं च विष्णुः सखिवाँ अपोर्णुत इति ॥ १८ ॥
हिन्दी— ( अवशिष्ट तीन पादों को कह रहे हैं । पूरी ऋचा का अर्थ इस प्रकार हैं— ) अस्य राजा इस (उपनिबद्ध सोम ) का राजा वरुणः वरुण तम् उस ( यज्ञ ) की ( सेवा करता है ) । अश्विना मारुतस्य वेधसः दोनों अश्विन्, वायु और ब्रह्म क्रतुं सचन्ते यज्ञ की सेवा करते हैं। दक्षम् ( देवताओं में ) कुशल विष्णुः विष्णु ने उत्तमम् अहर्विदम् श्रेष्ठ और दिन को जानने वाले सोम को दाधार (प्रयणयन- काल में ) धारण किया है और सखिवान् ( सोम से ) मैत्री सम्पन्न होकर अपोर्णुते (सोम के प्रवेश द्वार को ) खोलते हैं। सा० भा० – अस्या ऋचोऽयमर्थः - अस्य सोमस्योपनद्धस्य राजा स्वामी वरुणस्तं क्रतुं यागं सचत इत्यध्याहारः । अश्विना उभावश्विनौ देवौ मारुतो वायुर्वेधा ब्रह्मा च क्रतुं सचन्त समवयन्ति। मारुतस्य वेधस इति प्रथमार्थे षष्ठ्यौ। विष्णुर्देवो दक्षं देवानां तृप्तौ कुशलमत एवोत्तममहर्विदं श्रुत्या दिनाभिज्ञं सोमं दाधार प्रणयनकाले घृतवान् । तथा विष्णुः सखिवान् सोमरूपेण सख्या युक्ततया तद्वान् व्रजं सोमस्थानं हविर्धानमपोर्णुतेऽपगताच्छादनं करोति सोमस्य प्रवेशाय द्वारं विवृणोतीत्यर्थः । विष्णुर्दाधारापोर्णुते चेति समुच्चयार्थश्चकारः॥ उक्तमन्त्रतात्पर्यं विस्पष्टयति— विष्णुर्वै देवानां द्वारपः स एवास्मा एतद्द्वारं विवृणोति ॥ १ ९ ॥ हिन्दी - ( पूर्वोक्त मन्त्र के तात्पर्य को स्पष्ट कर रहे हैं— ) विष्णुवै देवानां द्वारपः विष्णु ही देवताओं के द्वारपाल हैं। सः एव वे (विष्णु) ही अस्मै इस (सोम) के लिए एतद्द्वारं विवृणोति इसके द्वार को खोलते हैं । पञ्चदशीमृचं विधत्ते— ( पञ्चदशी ऋचा ) 'अन्तश्च प्रागा अदितिर्भवासीति प्रपाद्यमानेऽन्वाह ॥ २० ॥
हिन्दी— ( पञ्चदशी ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) प्रपाद्यमाने ( सोम के हविर्धान के ) समीप में प्राप्त होने पर ( आ जाने पर ) ( होता) ' अन्तश्च प्रागा अदतिर्भवासि' – इति ( १ ) ऋ० ८.४८.२।