ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 281–290

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 281–290

पृष्ठ 281

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 281 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

] २१ ९पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्:

अन्वाह इस (ऋचा ) का अनुवाचन करता है।

सा० भा०-–सोमे हविर्धानं प्राप्यमाणे सत्येतामृचमनुब्रूयात्॥

षोडशीमृचं विधत्ते— ( षोडशी ऋचा ) ' श्येनो न योनिं सदनं धिया कृतमित्यासन्ने' ॥ २१ ॥

हिन्दी- (षोडशी ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) आसन्ने (सोम के हविर्धान के ) सन्निकट होने पर ‘ श्येनो न योनिं सदनं धिया कृतम्' अर्थात् श्येन पक्षी के समान ( यजमान और ऋत्विक् की ) वृद्धि से सम्पादित गृह (हविर्धान को सोम) प्राप्त करता है, इति इस (ऋचा का होता अनुवाचन करता है ) । सा ० भा० — आसन्ने हविर्धानं प्रति सोमे समीपवर्तिनि सत्येतामनुब्रूयात्। नकार उपमार्थः । यथा श्येनः पक्षी तत्र संचारं कृत्वा योनिं स्वस्थानं प्राप्नोति तथा धिया यजमान-त्विर्बुद्ध्या कृतं संपादितं सदनं हविर्धानं प्रति सोम एषतीति वक्ष्यमाणेन संबन्धः ॥ · द्वितीयपादमनुवदति- हिरण्ययमासदं देव एषतीति ॥ २२ ॥

हिन्दी-(ऋचा के द्वितीय पाद को कह रहे हैं - ) 'हिरण्ययमासदं देवं एषति' अर्थात् सुवर्ण के समान आसन पर ( सोम) बैठते हैं' -इति यह (ऋचा का द्वितीय पाद है ) । सा ० भा ० — हिरण्यं सुवर्णसदृशं कृष्णाजिनमासदमुपवेशनयोग्यं सोमो देव एषति

प्राप्नोति । इषु गताविति धातुः॥२

हिरण्ययशब्दं व्याचष्टे- हिरण्मयमिव ह वा एष एतद्देवेभ्यश्छदयति यत्कृष्णाजिनम् ॥ २३ ॥

हिन्दी— (हिरण्मय शब्द का व्याख्यान कर रहे हैं - ) यत् कष्णाजिनम् जो कृष्ण मृग का चर्म है वह हिरण्ययम् इव सुवर्ण के समान होता है। एतद् देवेभ्यः छदयति इसी को देवताओं के लिए ( अध्वर्यु) बिछाता है । सा ० भा० — हविर्धानस्य शकटस्योपरि सोमस्थापनार्थे कृष्णाजिनमास्तृणन्ति। तथा च आपस्तम्ब आह— 'दक्षिणस्य हविर्धानस्य नीडे पूर्ववत् कृष्णाजिनास्तरणं राज्ञः सादनम्’३ इति । यदेतत्कृष्णजिनमस्ति तदेतद्धिरण्मयमिव ह वै सुवर्णनिर्मितासनमिव देवार्थ-मेषोऽध्वर्युश्छदयत्यास्तृणाति। तस्मान्मन्त्रे हिरण्ययमित्युपपन्नम्॥ ( १ ) ऋ० ९.७१.६ । ( २ ) छन्दसि विकरणव्यत्ययः- पा० सू० ३.१.८५। ( ३ ) आप०श्रौ० ११.१७.१० ।

पृष्ठ 282

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 282 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

:. [ २२० ऐतरेयब्राह्मणम् ५.४ प्रथमपञ्चिकायां एतन्मन्त्रविधिमुपसंहरति— तस्मादेतामन्वाह ॥ २४ ॥

हिन्दी—( इस मन्त्र- विधि का उपसंहार कर रहे हैं — ) तस्माद् इसी कारण एताम्

इस ( ऋचा ) का होता अन्वाह अनुवाचन करता है ।

सा० भा ० — यस्मादासन्नदेशस्यानुकूलेयमृक्तस्मादेतामनुब्रूयात्॥

सप्तदश्या समापनं विधत्ते— ( परिधानीया सप्तदशी ऋचा ) 'अस्तभ्नाद् द्यामसुरो विश्ववेदा' इति वारुण्या परिदधाति ॥ २५ ॥

हिन्दी—( सप्तदशी ऋचा से कर्म के समापन को कह रहें हैं— ) ‘ अस्तभ्नाद् द्यामसुरो विश्ववेदाः' इति वारुण्या परिदधाति इस वरुण देवता वाली (ऋचा ) से

( अनुवाचनं करके ) समापन करता है ।

सा० भा०० - चतुर्थपादे 'वरुणस्य व्रतानि' इति श्रवणादियं वारुणी ॥

तस्याः सोमसम्बन्धं दर्शयति— वरुणदेवत्यो वा एष तावद्यावदुपनद्धो यावत्परिश्रितानि प्रपद्यते • स्वयैवैनं तद्देवतया स्वेन च्छन्दसा समर्धयति ॥ २६ ॥

हिन्दी — (इस ऋचा के सोम से सम्बन्ध को कह रहे हैं - ) यावद् उपनिबद्ध: जब तक ( सोम ) बँधा रहता है और यावत् परिश्रितानि प्रपद्यते जब तक ( हविर्धान की) समीपता को प्राप्त करता है तावद् एषः तब तक यह (सोम) वरुणदेवत्यः वै वरुण देवता वाला रहता है । तत् इस (ऋचा के पाठ ) से (उस सोम को ) स्वया एव देवतया अपने ही देवता से और स्वेन छन्दसा अपने ही छन्द से समर्धयति (होता) समृद्ध

करता है।

सा० भा ० — पूर्ववद् व्याख्येयम्॥

अथात्र नैमित्तिकमृगन्तरं विधत्ते— (नैमित्तिकान्या ऋचा ) तं यद्युप वा धावेयुरभयं वेच्छेरन्नेवा वन्दस्य वरुणं बृहन्तमित्येतया: परिदध्यात् ॥ २७ ॥ "

हिन्दी— ( अब अन्य नैमित्तिक ऋचा का विधान कर रहे हैं— ) तम् उस ( यजमान ) के समीप यदि उपधावेयुः यदि (उसके ) अन्य बान्धव ( आश्रय के लिए) जावे अथवा ( १ ) ऋ० ८.४२.१ ।

पृष्ठ 283

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 283 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २२१ अभयं वा इच्छेरन् ( शत्रुओं से भयमीत होकर उससे) अभय की इच्छा करें तो 'एवा वन्दस्व वरुणं बृहन्तम्' इति एतया परिदध्यात्इस (ऋचा ) से ( होता) समापन करें। सा० भा० – तं यजमानमितरे बान्धवो जीवार्थिनो यद्युप वा धावेयुः प्राप्नुयुः । अथवा वैरिभ्यो भीत्ता अभयं यज॑मानसमीपे यदीच्छेरंस्तदानीमेवा वन्दस्व' इत्येतया परिदध्यात् ॥ होतुरेतद्वेदनप्रशंसापूर्वकमेतद्विधिमुपसंहरति- यावदभ्यो हाभयमिच्छति यावद्भ्यो हाभ्यां घ्यायति तावद्द्भ्यो हाभयं भवति यत्रैवं विद्वानेतया परिदधाति; तस्मादेवं विद्वानेतयैव `परिदध्यात् ॥ २८ ॥

हिन्दी— ( होता के इस ज्ञान की प्रशंसा करते हुए विधि का उपसंहार कर रहे हैं— ) यत्र जिस ( यज्ञ ) में एवं विद्वान् इस प्रकार जानने वाला (होता) एतया परिदधाति इस (ऋचा ) से समापन करता है, वह यावद्भ्यः ह अभयं ध्यायति जितने लोगों के लिए अभय का ध्यान करता है तावद्भ्यः अभयं भवति उतने लोगों के लिए अभय होता है । तस्मात् इसी कारण एवं विद्वान् इस प्रकार जानने वाला (होता) एतया एव परिदध्यात् इसी ( ऋचा ) से समापन करे । सा० भा० — यत्र यागे यथोक्तार्थं विद्वान् होतैतया परिदध्यात् तत्र यजमानो यावद्द्भ्यो बन्धुभ्यो हृद्रोगपरिहाररूपमभयमिच्छत्यथवा वैरिभीतिपरिहाररूपमभयं ध्यायति तावद्भ्यः

सर्वेभ्यस्तादृशमभयं भवति । तस्मादेवा वन्दस्वेत्ययैव परिदध्यात्॥

मन्त्रगतसंख्यादिकं दर्शयति— ता एताः सप्तदशान्वाह रूपसमृद्धा एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धं यत्कामं क्रियमाणमृगभिवदति । तासां त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमां, ता एकविंशतिः सम्पद्यन्ते, एकविंशो वै प्रजापतिर्द्वादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्य एकविंश: ॥ २ ९ ॥ हिन्दी –( मन्त्रगत संख्या इत्यादि को दिखला रहे हैं- ) ताः एताः सप्तदश अन्वाह (होता ) उन ( पूर्वोक्त ) इन सप्तदश (ऋचाओं) का अनुवाचन करता है । रूपसमृद्धा: जो ( कर्मानुसार अर्थविवक्षा के कारण) रूप से समृद्ध हैं। यद् रूपसमृद्धम् जो ( यह) ( अपने ) रूप से समृद्ध है, एंतद्वै यज्ञस्य समृद्धम् यही यज्ञ की समृद्धि है; यत्क्रियमाणं कर्म जिस सम्पादित किये जाते हुए कर्म को ऋग् अभिवदति ऋचा कहती है। तासाम् उन (ऋचाओं) में त्रिः प्रथमां त्रिः उत्तमाम् तीन बार प्रथम ऋचा का और तीन बार अन्तिम ( ऋचा) का अन्वाह (होता) अनुवाचन करता है। ताः एकविंशति सम्पद्यन्ते वे ( १ ) ऋ० ८.४२.२ ।

पृष्ठ 284

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 284 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [२२२ ऐतरेयब्राह्मणम् ५.४ प्रथमपञ्चिकायां ( ऋचाएँ ) इक्कीस हो जाती हैं। द्वादश मासाः बारह महीने पञ्चर्तवः पाँच ऋतुएँ त्रयः इमे लोकतः ये तीन लोक और असौ आदित्यः यह आदत्यि— इस प्रकार एकविंशो वै प्रजापतिः प्रजापति भी इक्कीस संख्या वाला है । सा० भा० — उक्तसंख्याप्रशंसार्थमेकविंशतिसंख्यपूरण आदित्ये बहून् गुणान् दर्श-यति- उत्तमा प्रतिष्ठा तद्देवं क्षत्त्रं सा श्रीस्तदाधिपत्यं तदब्रध्नस्य विष्टपं तत्प्रजापतेरायतनं तत्स्वाराज्यम् ॥ ३० ॥

हिन्दी– उत्तमा प्रतिष्ठा जो (आदित्य का ) सर्वाधिक ऊँचा स्थान है; तद् देवं क्षत्रम् वह देवता की क्षत्रिय जाति है सा श्रीः वह श्री है, तद् आधिपत्यम् वह आधिपत्य है, तद् ब्रध्नस्य विष्टपम् वह आदित्य का स्थानरूप स्वर्ग है, तत्प्रजापतेः आयतनम् वह प्रजापित का निवास- स्थान है और तत् स्वाराज्यम् वही ( परतन्त्रता से रहित) स्वाराज्य है। सा ० भा ० — योऽयमादित्योऽसावुत्तमा प्रतिष्ठा। तल्लोकानां स्थैर्येणावस्थानात्। तदादित्यस्वरूपमेव दैवं क्षत्त्रं देवसम्बन्धिनी क्षत्त्रजाति: । ' आदित्यो वै देवं क्षत्रम्' इत्यन्यत्राभिधानात्। सा श्रीरादित्याप्राप्तिरेव भोग्यवस्तुसंपत्तिः । तदादित्यमण्डलमाधिपत्यं स्वामित्वप्रापकम्। ‘ आदित्य एषां भूतानामधिपतिः ' इति श्रवणात्। तन्मण्डलं ब्रध्नस्याऽऽ-दित्यस्य विष्टपं‍ स्थानभूतम्, तदेव मण्डलं प्रजापतेरप्यायतनं स्थानम्। आदित्यमण्डले प्रजापत्युपासनस्याभिधानात्। तदेव मण्डलं स्वाराज्यं पारतन्त्र्याभावात्। उपसंहरति— ऋध्नोत्येतमेवैताभिरेकविंशत्यैकविंशत्या ॥ ३१ ॥

हिन्दी— ( अब उपसंहार कर रहे हैं- ) एकविंशत्या (इन) इक्कीस (ऋचाओं) द्वारा एताम् इस ( यजन करने वाले ) को ऋध्नोति ( होता ) समृद्ध करता हैं । सा० भा०-–एकविंशतिसंख्याभिरेताभिर्ऋग्भिरेतं यजमानं समृद्धं करोत्येव ।' अभ्या- (सोऽध्यायसमाप्त्यर्थः) ॥ ( ) १ ऐ०ब्रा० ७.४.२। १ ऐ० ब्रा० ७.४.२ । ( ३ ) ब्रध्न आदित्याः, तस्य स्थानं त्रिविशिष्टपं विष्टप इति स्वर्गादित्ययोः साधारणनामत्वादिह स्वर्गार्थं परिगृहीरतम्- इति गोविन्दस्वामी । ( ४ ) प्रजापतिर्गृहस्थः प्रजोत्पादनात् साधु । गृहस्थस्याप्यादित्यायतनत्वादपवर्गावस्थायां प्रजापतेरायतनमित्यच्यते - इति गोविन्दस्वामी । ( ५ ) द्र० आश्व० श्रौ ० ४.१०.१-१३ । आप०श्रौ० ११.१७.१-१० । तै० सं ० १.३५; ६.२.२ । कात्या ० श्रौ ० ८.७.३,४ । शत ० ब्रा० ३.३.६.९।

पृष्ठ 285

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 285 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २२३ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य पञ्चमोऽध्याये चतुर्थः खण्डः ||४ || ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पञ्चम अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।

पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधरमाधवा- चार्यादेशतो सायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश' -नामभाष्ये ऐतरेयब्राह्मणस्य प्रथमपञ्चिकायाः पञ्चमोऽध्यायः ॥५ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पञ्चम अध्याय की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अग्निर्वै षट् । स्वर्गं वै पञ्च । प्राच्यां वै षट् । यज्ञो वै नव । सोमो वै चत्वारि ॥ (प्रथम पञ्चिका के ) प्रथम अध्याय में ' अग्निर्वै' इत्यादि से प्रारम्भ छ: खण्ड, द्वितीय अध्याय में ' स्वर्गं वै ' इत्यादि से प्रारम्भ पाँच खण्ड, तृतीय अध्याय में 'प्राच्यां वै ' इत्यादि से प्रारम्भ छः खण्ड, चतुर्थ अध्याय में ' यज्ञो वै ' इत्यादि से प्रारम्भ नौ खण्ड और पञ्चम

अध्याय में 'सोमो वै ' इत्यादि से प्रारम्भ चार खण्ड हैं ।

अग्निर्वै, प्रयाजवद्, गणानांत्वा दश ॥

(इस प्रकार प्रथम पञ्चिका में ) 'अग्निर्वै' से प्रारम्भ खण्डों का प्रथम दशक, 'प्रयाजवद्' से प्रारम्भ द्वितीय दशक और 'गणनांत्वा ' से प्रारम्भ तृतीय दशक है । इस प्रकार इस पञ्चिका में कुल तीस खण्ड हैं ॥ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे प्रथमपञ्चिकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥५ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण की प्रथमपञ्चिका के पञ्चम अध्याय की 'शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे प्रथमा पञ्चिका ॥ ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण की प्रथमा पञ्चिका की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

पृष्ठ 286

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 286 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथ द्वितीयपञ्चिकायाम् अथ प्रथमोऽध्यायः [ अथ षष्ठोऽध्यायः ]. प्रथमः खण्डः

-सायणभाष्यम् राजक्रयब्राह्मणमुक्तमादौ वह्नेः प्रणीतिप्रतिपादिकाश्च ।

तथा हविर्धानविवर्तनार्था अग्नेश्च सोमस्य च या ऋचः स्युः ॥

अथ षष्ठाध्यायेऽग्नीषोमीयपशुर्वक्तव्यः । तत्राऽऽदौ यूपं वक्तुमाख्यायिकामाह— ( अग्निषोमीयपशुविधानम् ) ( तत्राख्यायिकाकथनम् ) श्री यज्ञेन वै देवा ऊर्ध्वाः स्वर्गं लोकमायंस्तेऽबिभयुरिमं नो दृष्ट्वा मनुष्याश्च ऋषयश्चानु प्रज्ञास्यन्तीति; तं वै यूपेनैवायोपयंस्तं यद्यूपेनै- वायोपयंस्तद्यूपस्य यूपत्वं; तमवाचीनाग्रं निमित्योर्ध्वा उदायंस्ततो वै मनुष्याश्च ऋषयश्च देवानां यज्ञवास्त्वभ्यायन् यज्ञस्य किंचिदेषिष्यामः प्रज्ञात्या इति; ते वै यूपमेवाविन्दन्नवाचीनाग्रं निमितं; ते विदुरनेन वै देवा यज्ञमयूयुपन्निति, तमुत्खायोर्ध्वं न्यमिन्वंस्ततो वै ते प्र यज्ञमजानन् प्र स्वर्गं लोकम् ॥ १ ॥

हिन्दी – ( षष्ठ अध्याय में अग्नीषोमीय पशु का विधान करना है । उसमे सर्वप्रथम यूप को कहने के लिए आख्यायिका का विधान कर रहे हैं - ) यज्ञेन वै देवाः यज्ञ के द्वारा ही देवताओं ने ऊर्ध्वा स्वर्गं लोकम् आयन् (पृथिवी लोक से) ऊपर वाले स्वर्ग लोक को प्राप्त किया । ते अबिभयुः वे ( देवता) भयभीत हो गये कि मनुष्याः च ऋषयः च मनुष्यगण और ऋषिगण नः यज्ञं दृष्ट्वा हमारे (द्वारा किये गये ) यज्ञ को देखकर अनु प्रज्ञास्यन्ति जान जाएगें और ( हमारा ) अनुकरण करके (हमारे ) समान हो जाएँगे। ( अतः. ( १ ) अथ पूर्वाध्यायार्थं संग्रह उच्यते राजक्रयेति श्लोकेन। तथा च पञ्चमाऽध्याये ये चत्वारः खण्डाः श्रुताः, तत्र क्रमेण सोमक्रयार्थाख्यायिकाकथनपूर्वको वाग्विसर्गः । अग्नि- प्रणयनीया ऋच:, हविर्धानप्रोह्यमाणीया ऋचः, अग्निषोमप्रणयनीया ऋचश्चेति चत्वारोऽर्था विहिता इति निष्पन्नम् ।

पृष्ठ 287

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 287 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

] `: प्रथमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २२५ उन भयभीत देवताओं ने ) तं यूपेन एव अयोपयन् ( मनुष्यों और ऋषियों को व्यामोहित करने के लिए) उस ( अपने द्वारा किये गये यज्ञ को ) यूप से मिला दिया, तद् यूपत्वम् वही ( यूपन रोकने के कारण) यूप का यूपत्व (यूप होना ) है। तम् अवाचीनाप्रंयूपस्य निमित्य उस ( यूप ) का अगला भाग नीचे करके (पृथिवी में ) रख कर ( गाड़ कर) ऊर्ध्वा उदायन् ऊपर ( स्वर्ग लोक को ) चले गये । ततो वै तब देवानां यज्ञस्य किञ्चित् प्रज्ञाप्यै एषिष्यामः देवताओं द्वारा किये गये यज्ञ- सम्बन्धी कुछ चिह्न को हम लोग कुछ जान पावें’ (इस उद्देश्य से ) ते मनुष्याः च ऋषयश्च उन मनुष्यों और ऋषियों ने वहाँ अवाचीनाग्रं निमितं यूपमेव अविन्दन् नीचे की ओर अग्रभाग करके गाड़े गये ( केवल) यूप को ही प्राप्त किया और ते विदुः उन्होंने जान लिया कि अनेन देवाः यज्ञम् अयूयुपन् इस (यूप ) से ही देवताओं ने यज्ञ को ( उलटपुलट कर ) मिश्रित कर दिया है । ( उन मनुष्यों और ऋषियों ने ) तम् उत्खाय उस ( यूप ) को उखाड़ कर ऊर्ध्वं न्यमिन्वन् ( उसका अगला भाग) ऊपर की ओर करके पुनः गाड़ दिया । ततः वै ते यज्ञं प्रजानन् तब उन्होंने यज्ञ को प्रकृष्ट रूप से जाना और प्र स्वर्गं लोकम् (उसे सम्पादित करके ) स्वर्ग लोक को प्राप्त किया। सा० भा० - पुरा कदाचिद्देवा ज्योतिष्टोमं यज्ञमनुष्ठाय तत्फलभूतं स्वर्गं प्राप्तास्तत्र चावस्थाय भीतिं प्राप्ताः । केनाभिप्रायेणेति स उच्यते। ये मनुष्या वर्णाश्रमधर्मप्रवृत्ता ये च ऋषयस्तपसि प्रवृत्तास्ते सर्वेऽप्यस्मदीयमिमं यज्ञं दृष्ट्वा स्वयमप्यनुष्ठाय स्वर्गे समागत्या- स्मान् प्रज्ञास्यन्ति ततोऽस्मत्समा भविष्यन्ति। ततस्ते देवा भीता मनुष्याणामृषीणां च व्यामोहाय तमेव स्वकीयं यज्ञं यूपस्तम्भेनैवायोपयन् मिश्रितवन्तः । अन्यथानुष्ठानरूपं भ्रममुत्पादितवन्त इत्यर्थः । यस्मात्कारणाद्यूपेनैव तं यज्ञमयोपयन्नन्यथा कृतवन्तस्त- स्माद्योपनसाधनत्वाद्यूपनाम संपन्नम्। केन क्रमेण व्यामोहितवन्त इति। उच्यते— तं यूपं पूर्वमूर्ध्वानं सन्तमिदानीमवाचीनाग्रमधोमुखं निमित्य निरवायोर्ध्वाभिमुखा उद्गतास्तदानीं मनुष्या ऋषयश्च देवानां यज्ञवास्तु यज्ञभूमिमागत्य यज्ञस्य संबन्धि चिह्नं यत्किञ्चिदवग-मिष्यामस्तच्च देवानुष्ठितस्य प्रज्ञात्यै संपद्यत इत्यभिप्रेत्य यज्ञभूमिं सर्वतः परीक्ष्य यज्ञचिह्न-मिदमिति यूपमेवाविन्दन्नलभन्त । कीदृशं यूपमवाचीनाग्रं निमितमधोमुखत्वेन निखातं ततस्ते मनुष्या ऋषयश्चैवं विदुः । कथमिति, तदुच्यते– अनेनैवाधोमुखेन यूपेन देवा अस्मद्भ्रमाय स्वकीयं यज्ञं मिश्रितवन्त इति। ततस्तमधोमुखं निखातं यूपमुत्खाय पुनरूर्ध्वाभिमुखं न्यमिन्वन्निखातवन्तः । ततो यथाशास्त्रमवस्थितेन यूपेन मनुष्या ऋषयश्च देवैरनुष्ठितं यज्ञं प्रज्ञाय स्वर्गं लोकं प्राजानन्। तं यज्ञमनुष्ठाय स्वर्गं गता इत्यर्थः । सोऽयमर्थः शाखान्तरे संगृहीत: - ' यज्ञेन वै देवाः सुवर्गं लोकमायंस्तेऽमन्यन्त मनुष्या । नोऽन्वाभविष्यन्तीति ते यूपेन योपयित्वा सुवर्गं लोकमायंस्तमृषयो यूपेनैवानु प्राजानंस्तद्यूपस्य यूपत्वम्' ' इति । इदानीं यूपनिखननं विधत्ते— ( १ ) तै ० सं ० ६.३.४.७।

पृष्ठ 288

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 288 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ६ः १ द्वितीयपञ्चिकायां २२६: ऐतरेयब्राह्मणम् ( यूपनिखननविधानम्) तद्यद्यूप ऊर्ध्वो निमीयते यज्ञस्य प्रज्ञात्यै, स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै॥२ ॥

हिन्दी— ( अब यूपनिखनन का विधान कर रहे हैं - ) तद् यद् यूपः ऊर्ध्वः निमीयते तो जो यूप ऊपर की ओर मुख करके गाड़ते हैं, वह यज्ञस्य प्रज्ञाप्त्यै यज्ञ की जानकारी के लिए और स्वर्गस्य लोकस्य अनुख्यात्यै स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिए

होता है।

सा० भा० - निमीयते निखातव्य इत्यर्थः ॥

तस्य यूपस्य तक्षणेनाष्टाश्रित्वं विधीयते— वज्रो वा एष यद्यूपः सोऽष्टाश्रिः कर्तव्योऽष्टाश्रिर्वै वज्रस्तं तं प्रहरति द्विषते भ्रातृव्याय वधं योऽस्य स्तुत्यस्तस्मै स्तर्तवै ॥ ३ ॥

हिन्दी– यद् यूपः जो यह यूप है वज्रो वै एषः यह वज्ररूप है। सः अष्टाश्रिः कर्त्तव्यः उस ( यूप ) को आठ धारों वाला करना चाहिए क्योंकि अष्टाश्रिः वै वज्रः (लोक में) वज्र आठ धारों ( कोणों) वाला होता है । अतः द्विषते भ्रातृव्याय द्वेष करने वाले शत्रु के ( विनाश के ) लिए तं तं प्रहरति उस ( वज्र) को और उस ( यूप ) को ( यजन करने वाला व्यक्ति) प्रहार के लिए प्रयोग करता है । यो अस्य स्तृत्यः इस ( यजन करने वाले) का जो ( व्यक्ति ) वध्य होता है, तस्मै स्तर्तवे उसके वध के लिए ( यह आठ धारों से सम्पन्न होता है ) । सा० भा ० — यूपस्य वज्रांशत्वेन वज्रत्वम्। तच्च शाखान्तरे श्रूयते— ' इद्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्स त्रेधा व्यभवत्स्फ्यस्तृतीयं रथस्तृतीयं यूपस्तृतीयम्’ ” इति । लोके वज्रस्याष्ट- कोणत्वात् तद्रूपस्य यूपस्याप्यष्टाश्रित्वं कुर्यात्। 'द्विषते भ्रातृव्याय वधं' द्वेषं कुर्वतः शत्रो- र्वधहेतुः तं वज्रं तं यूपं च पुरुषः प्रहरति । प्रहारार्थं प्रयुङ्क्ते । अतो वज्रवत्प्रहरणसामर्थ्या- द्यूपस्याष्टाश्रित्वं युक्तम्। ' यः ’ शत्रुः ‘ अस्य' यजमानस्य ' स्तृत्यो ' हिंस्यो भवति ‘ तस्मै स्तर्तवै' तस्य शत्रोहिंसार्थमिदमष्टाश्रित्वम्। अष्टाश्रित्वसिद्धये यूपस्य यद्वज्रत्वमुक्तं तदेव शत्रोरप्रियहेतुत्वेनोपपादयति— ( यूपस्य वज्रत्वम्) वज्रो वै यूपः स एष द्विषतो वध उद्यतस्तिष्ठति तस्माद्धाप्येतर्हि यो द्वेष्टितस्याप्रियं भवत्यमुष्यायं यूपोऽमुष्यायं यूप इति दृष्ट्वा ॥४ ॥

हिन्दी— वज्रो वै यूपः यूप वज्ररूप होता है । सः एषः द्विषतः वह यह (यूप) ( १ ) तै ० सं० ५.२.६.२। वाजसनेयिभिस्तु तच्चतुर्धाकरणमाम्नातम्। तथाहि — इन्द्रो ह यत्र वृत्राय राजन्यबन्धव:' -इति शत०ब्रा० १.२.४.२ ।

पृष्ठ 289

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 289 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: २२७ प्रथमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् द्वेष करने वाले ( शत्रु ) के वधे उद्यतः तिष्ठति वध के लिए उद्यत होकर विद्यमान रहता है । तस्मात्इसी कारण ही एतर्हि यहाँ यो द्वेष्टि जो द्वेष ( शत्रुता ) करता है, तस्य अप्रियं भवति उस (द्वेष करने वाले ) का अप्रिय होता है, (जो शत्रु के विरोधी यजमानों के यूप को) दृष्ट्वा देख कर अमुष्य अयं यूपः अमुष्य अयं यूपः अमुक व्यक्ति का यह यूप है, अमुक व्यक्ति का यह यूप है ' ( यह कहता है )। सा० भा ० - यो यूपोऽस्ति स एव शत्रोर्वधे निमित्तभूते सति स्वयमुद्यतस्तिष्ठत्यु- द्योगवानवतिष्ठतेऽतो वज्रत्वम् । यस्मादेवं पुराऽऽसीत्तस्मादिदानीमपि यः शत्रुर्यजमानं द्वेष्टि तस्य शत्रोर्विरोधियजमानानां यूपस्य दर्शनेन महदप्रियं भवति। अमुष्य विरोधिनो यूप इति निश्चये सत्यप्रियं न तु यूपमात्रदर्शनेन ॥ अथ कामनाविशेषेण यूपस्य प्रकृतिभूता वृक्षविशेषा वक्तव्याः । तत्राऽऽदौ खदिर- वृक्षं विधत्ते—' ( कामनाविशेषेण यूपस्य वृक्षविशेषविधानम् ) ( तत्र स्वर्गकामनया खादिरयूपविधानम् ) खादिरं यूपं कुर्वीत स्वर्गकामः खादिरेण वै यूपेन देवाः स्वर्गं लोकमजयंस्तथैवैतद्यजमानः खादिरेण यूपेन स्वर्गं लोकं जयति ॥५ ॥

हिन्दी – ( कामना -विशेष के लिए अलग- अलग लकड़ी से यूप बनाने का विधान करने के लिए पहले खदिर की लकड़ी से यूप के बनाने का विधान कर रहे हैं— ) स्वर्गकामः स्वर्ग की कामना करने वाला ( यजमान) खादिरं यूपं कुर्वीत खदिर (की लकड़ी) का यूप बनावे क्योंकि खदिरेण वै यूपेन खदिर ( की लकड़ी से बने) यूप से ही देवाः देवताओं ने स्वर्ग लोकम् अयजन् स्वर्ग लोक को जीता (प्राप्त किया था। तथैव उसी प्रकार ही यजमानः यजन करने वाला खदिरेण यूपेन खदिर (की लकड़ी ) से बने यूप के द्वारा स्वर्गं लोकं जयति स्वर्ग लोक को प्राप्त करता है । फलद्वयार्थं बिल्ववृक्षं विधत्ते— ( अन्नाद्यपुष्ट्योः कामनया बैल्वयूपम् ) बैल्वं यूपं कुर्वीतान्नाद्यकामः पुष्टिकामः समां समां वै बिल्वो गृभीतस्तदन्नाद्यस्य रूपमामूलाच्छाखाभिरनुचितस्तत्पुष्टेः ॥ ६ ॥

हिन्दी— ( अब बिल्व की लकड़ी के यूप का विधान कर रहे हैं - ) अन्नद्यकामः पुष्टिकामः अन्नाद्य की कामना करने वाला और पुष्टि की कामना करने वाला ( यजमान ) बैल्वं यूपं कुर्वीत बिल्व (बेल) का यूप बनावे। समां समां वै प्रत्येक समय में ही बिल्वः

पृष्ठ 290

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 290 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [२२८ ऐतरेयब्राह्मणम् ६.१ द्वितीयपञ्चिकायां गृभीतः बेल फल को धारण करता है। अतः तद् अन्नाद्यस्य रूपम् वह ( बिल्व) अन्नाद्य का रूप है और आमूलात् शाखाभिः वह जड़ से लेकर शाखापर्यन्त अनुचितः क्रम से बढ़ता रहता है, अतः तत् पुष्टेः वह पुष्टि का (रूप है ) । सा० भा ० — समां समां तस्मिंस्तस्मिन्संवत्सरे बिल्ववृक्षो गृभीतः फलैर्गृहीतः; तच्च फलग्रहणमदनयोग्यस्यान्नस्य रूपम्। बिल्वफलानि भुञ्जानैर्भक्ष्यन्ते । मूलमारभ्य शाखाभिरनु-क्रमेणोपचितो बिल्ववृक्षस्तत्रोपचयनं पुष्टेः स्वरूपं तस्मात् फलद्वयं युक्तम्॥ अध्वर्योर्वेदनं प्रशंसति--- पुष्यति प्रजां च पशूंश्च य एवं विद्वान् बैल्वं यूपं कुरुते ॥७ ॥

हिन्दी—( अध्वर्यु के इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला ( अध्वर्यु) बैल्वं यूपं कुरुते बिल्व का यूप बनाता है, वह प्रजां च पशून् च पुष्यति प्रजा और पशुओं को पुष्ट करता है । लोकप्रसिद्ध्या बिल्वस्य प्रशस्ततां द्रढयति- ( बिल्बस्य प्रशंसा ) • यदेव बैल्वा ३ बिल्वं ज्योतिरिति वा आचक्षते ॥ ८ ॥

हिन्दी -( लोक में प्रसिद्धि से बिल्व की श्रेष्ठता को दृढ़ कर रहे हैं--- ) यदेव बैल्वान् जो विल्ब का ( यूप बनाता है ) वह उचित ही करता है क्योंकि बिल्वं ज्योतिः ( लोक में ) बिल्व ( श्रीवृक्ष होने के कारण) ज्योति स्वरूप है— इति वै आचक्षते ऐसा ही ब्रह्मवादी लोग कहते हैं। सा० भा ० – अत्र किंपदमव्याहृत्य योजनीयम् । हे अध्वर्यो किमत्र बैल्वं यूपं कृत- वानासि, तत्सम्यग्भवता कृतम्। बिल्ववृक्षस्वरूपं वृक्षमध्ये श्रीवृक्षनामकत्वेन लक्ष्मीस्व- रूपत्वात् पूज्यत्वेन ज्योतिर्भवति । प्लुतिस्तु प्रशंसाद्योतकध्वन्यभिनयार्था। ' यदेव यस्मादेव कारणाद् ब्रह्मवादिन एवमाचक्षते, तस्माद् बैल्वो यूपोऽतिप्रशस्त इत्यर्थः॥ एतद्वेदनं प्रशंसति— ज्योतिः स्वेषु भवति श्रैष्ठः स्वानां भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥

: हिन्दी - (इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है वह स्वेषु ज्योतिः भवति अपने (ज्ञातिजनों ) में ज्योति- स्वरूप (प्रकाशमान ) होता है

और स्वानां श्रेष्ठः भवति अपने लोगों में श्रेष्ठ होता है ।

सा० भा०- -स्वेषु ज्ञातिषु ज्योतिस्तेजस्वी श्रेष्ठः श्रुतवृत्तसंपन्नः ॥

( १ ) ‘ अनुदात्तं प्रश्नान्तभिपूजितयो:' इति पा० सू० ८.२.१०० ।