ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 291–300

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 291–300

पृष्ठ 291

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 291 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रथमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्:: २२ ९ पुनः फलद्वयाय वृक्षान्तरं विधत्ते- ( तेजः ब्रह्मवर्चसयोः कामनया पालाशयूपः पालाशं यूपं कुर्वीत तेजस्कामो ब्रह्मवर्चसकामस्तेजो) वनस्पतीनां पलाशः ॥ १० ॥ वै ब्रह्मवर्चसं

हिन्दी–( अब पलाश की लकड़ी के यूप का विधान कर रहे हैं - ) तेजस्कामः ब्रह्मवर्चसकामः तेज की कामना करने वाला और ब्रह्मवर्चस् की कामना करने वाला पालाशं यूपं कुर्वीत पलाश (की लकड़ी) का यूप बनावे। वनस्पतीनां पलाशः वनस्पतियों में पलाश तेजो वै ब्रह्मवर्चसम् तेज और ब्रह्मवर्चस् रूप है। सा० भा० - तेजः शरीरकान्तिः । ब्रह्मवर्चसं श्रुताध्ययनसंपत्तिः । पुष्पाणामतिरक्तत्वेन पलाशस्य तेजस्त्वं परब्रह्मत्वंश्रवणाद् ब्रह्मवर्चसत्वम्। तथा च शाखान्तरे श्रूयते— ' देवा वै ब्रह्मन्नवदन्त तत्पर्ण उपाशृणोत्' इति। एवमादि॥२ अध्वरेतद्वेदनं प्रशंसति— तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति य एवं विद्वान् पालाशं यूपं कुरुते ॥ ११ ॥

हिन्दी — ( अध्वर्यु के इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं विद्वान् जो इस प्रकार जानने वाला ( अध्वर्यु ) पालाशं यूपं कुरुते पलाश (की लकड़ी ) का यूप बनाता है, वह तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति तेज से सम्पन्न तथा ब्रह्मवर्चस् से युक्त होता है। बिल्वात् पलाशं प्रशंसति—— ( बिल्वात्पलाशप्रशंसनम्) यदेव पालाशां ३ सर्वेषां वा एष वनस्पतीनां योनिर्यत्पलाशस्तस्मात् पलाशस्यैव पलाशेनाऽऽचक्षतेऽमुष्य पलाशममुष्य पलाश- मिति ॥ १२॥

हिन्दी—(बिल्व की अपेक्षा पलाश की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यदेव पलाशान् जो पलासों का ( यूप बनाता है ) तो ( वह उचित ही करता है) । यत्पलाशः जो पलाश है एषः वनस्पतीनां योनिः यह वनस्पतियों की योनि है । पलाशस्य पलाश वृक्ष को पलाशेन ( पत्तों के वाचक ) पलाश ( नाम) से आचक्षते कहा जाता है। तस्मात् इसी कारण अमुष्य पलाशम् अमुष्य पलाशम् यह अमुक वृक्ष का पता है, यह अमुक वृक्ष का पत्ता है— ऐसा कहा जाता है। सा० भा ० — हे अध्वर्यो किं पालाशं यूपं कृतवानसि तत्सम्यक्कृतमिति प्रशंसार्था ( १ ) तै ० सं ० ३.५.७.२ । (२ ) द्र० तै० ब्रा० १.२.१.६ । एष चाग्न्याधाने पर्णाहराय विनियुज्यते-द्र० आप० श्रौ० ५.२.४।

पृष्ठ 292

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 292 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [२३० ऐतरेयब्राह्मणम् ६.२ द्वितीयपञ्चिकायां प्लुतिः । किञ्च पलाशः सर्ववनस्पतीनां कारणभूतस्तस्माद्योनित्वात् पलाशाख्यस्यैव वृक्षस्य संबन्धिना पलाशशब्देन सर्ववृक्षाणां पत्रमाचक्षते व्यवहरन्ति अमुष्य न्यग्रोधस्य पलाशं पत्रममुष्य चूतवृक्षस्य पलाशं पत्रमेवं सर्ववृक्षसंग्रहार्था वीप्सा। पलाशशब्दः पुंलिङ्गो वृक्ष-विशेषवाची । नपुंसकलिङ्गः पत्रवाची । 'पलाशः किंशुकः पर्णः ' 'पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्ण छदः पुमान्’ ' इत्यभिधानकारैरुक्तत्वात्। यस्मात् प्लुतिप्रयोगो यस्माच्च सर्ववृक्षयोनित्वं तस्मात् पलाशयूपः प्रशस्त इत्यर्थः ॥ वेदनं प्रशंसति— सर्वेषां हास्य वनस्पतीनां काम उपाप्तो भवति य एवं वेद ॥ १३ ॥

हिन्दी- (इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानना है, अस्य उसको सर्वेषां वनस्पतीनाम् सभी वनस्पतियों से सम्बन्धित कामः कामना उपाप्तः भवति प्राप्त हो जाती है ॥। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य षष्ठाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १॥

|| इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के द्वितीय अध्याय के प्रथम खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ द्वितीयः खण्डः यूपं विधाय तस्याञ्चनादिमन्त्राम् वधातुमादौ प्रैषं विधत्ते— ( यूपाञ्जनानुवचनीयानामृचां प्रैषमन्त्रः ) अमो यूपमनुबूहीत्याहाध्वर्युः ॥ १ ॥

हिन्दी—( यूप का विधान करके उसके अञ्जनादि मन्त्रों का विधान करने के लिए पहले प्रैष का विधान कर रहे हैं - ) 'हे होता! ' अमः यूपम् हम यूप को घृत से अञ्जन कर रहे ( चुपोड़ रहे हैं, इति अध्वर्युः आह इस (प्रैष मन्त्र) को अध्वर्यु कहता है अतः अनुब्रूहि ( उसके ) अनुकूल ( मन्त्रों का ) वाचन करो' । सा० भा०--‘यूपमञ्ज्मो’ यूपस्य घृतेनाञ्जनं कूर्मः । हे होतस्तदनुरूपामृचं ब्रूहीत्येव- मध्वर्युः प्रैषं ब्रूयात् । स च प्रौषो विकल्पेनाऽऽपस्तम्बेन दर्शितः - ' यूपायाज्यमानायानु- ( १ ) अमरकोष २.४.२ ९, १४ । ( २ ) यूप्या वृक्षाः पलाशखदिरबिल्वरौहीतकाः -- इत्यादि आप० श्रौ० ७.१.१५,१६ ।

पृष्ठ 293

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 293 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

] प्रथमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ब्रूहीति संप्रेष्यति अज्यमानायानुब्रूहीति २३१, होताऽञ्जनकाले वक्ष्यमाणा अञ्ज्मो यूपमनुब्रूहीति वा इति। एवमध्वर्युणा प्रेषितो ' संस्कृतेनाऽऽज्येन यजमानोऽग्रतःऋचोऽनुब्रूयात्शकलेनानक्तयैन्द्रमसीति। अञ्जनं त्वापस्तम्बेनचषालमङ्क्त्वादर्शितम्– अथैनम- स्त्वौषधीभ्य इति प्रतिमुच्य देवस्त्वा सविता मध्वावऽनक्त्वेिति सुपिप्पलाभ्य- ' विच्छिन्दन्नग्निष्ठामश्रिमनक्ति इति ॥ स्रुवेण संततम- एतस्मिन्त्रञ्जनकालेऽनुवचनीयामृचं विधत्ते ( यूपस्याञ्जनकालेऽनुवचनीयर्विधानम् ) ( तत्र प्रथमा ऋचा ) 'अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तः' २ इत्यन्वाह ॥ २ ॥

हिन्दी –(इस अञ्जन के समय अनुवचनीय ऋचा को कह रहे हैं - ) ' अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तः ' अर्थात् हे यूप! देवताओं की पूजा करने की कामना करते हुए (ऋत्विक् ) तुमको घृताक्त करते हैं' - इत्यन्वाह ( होता) इस (ऋचा) का अनुवाचन करता है । सा ० भा० - हे यूप त्वां देवयन्तो देवान् पूजयितुमिच्छन्त ऋत्विजोऽञ्जन्ति घृतेनाक्तं कुर्वन्ति॥ एतत्पादार्थस्य याज्ञिकप्रसिद्धिं दर्शयति— अध्वरे ह्येनं देवयन्तोऽञ्जन्ति ॥३ ॥

हिन्दी –(इस पादार्थ की याज्ञिक प्रसिद्धि को दिखला रहे हैं - ) क्योंकि अध्वरे अध्वर में देवयन्तः देवताओं की पूजा करने की कामना करने वाले (ऋत्विक् ) एनम् अञ्जन्ति इस ( यूप ) को घी से चुपोड़ते हैं। द्वितीयपादमनूद्य व्याचष्टे— ' वनस्पते मधुना दैव्येन ' इत्येतद् वै मधु दैव्यं यदाज्यम् ॥४ ॥

हिन्दी -(ऋचा के द्वितीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' ' ' '! ( ) ( ); वनस्पते दैव्येन अर्थात् हे यूप द्विव्यमधु घृत से तुमको अञ्जन करते हैं क्योंकि यदाज्यम् जो घृत है, एतद्वै दैव्यं मधु वही देवता- सम्बन्धी मधु है । सा० भा ० — हे वनस्पते यूप मधुरेण देवयोग्येनाऽऽज्येन त्वामञ्जन्तीति पूर्वत्रान्वयः ॥ द्वितीयार्धमनूद्य व्याचष्टे— ' यदूर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वा क्षयो मातुरस्या उपस्थे ' इति यदि ( १ ) आप०श्रौ ० ७.१०.१ । (२ ) तदेव ७.१०.२,३

पृष्ठ 294

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 294 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ६.२ द्वितीयपञ्चिकायां २३२: ऐतरेयब्राह्मणम् च तिष्ठासि यदि च शयासै द्रविणमेवास्मासु धात्तादित्येव तदाह ॥५ ॥

हिन्दी—(ऋचा के उत्तरार्ध को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) हे यूप! यद् ऊर्ध्वं तिष्ठा जो तुम ऊर्ध्व मुख होकर स्थित हो, यद्वाः अथवा अस्याः मातु उपस्थे इस माता ( पृथिवी ) की गोद में क्षयः तुम्हारा शयन हुआ है, ऐसे तुम इह इस (कर्म) में द्रविणा धनों को धत्तात् (हम लोगों के लिए) प्रदान करो। इति यहाँ यदि च तिष्ठासि यदि खड़े हो अथवा यदि च शयासैः यदि शयन किये हो ( तो भी ) अस्मासु द्रविणमेव धत्तात् हम लोगों के प्रति धन को प्रदान करोक - इति एव तदाह यही उस (यूप) से कहा गया है । सा ० भा ० — हे यूप त्वं यदूर्ध्वानः संस्तिष्ठा अवटे स्थितोऽभवः । यद्वा जगन्मातु- रस्याः पृथिव्या उपस्थ उपरि क्षयो निवासस्ते शयनं स्यात् सर्वथाऽपीह कर्मणि द्रविणा धनान्यस्मदपेक्षितानि धत्तात् संपादयतु । अयमुत्तरार्धस्यार्थो यदि चेत्यादिना स्पष्टीकृतः ॥ द्वितीयामृचं विधत्ते— ( द्वितीया ऋचा ) ‘ ' ' उच्छयस्व वनस्पते इत्युच्छ्रीयमाणायाभिरूपा यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धम् ॥६ ॥

हिन्दी—( द्वितीय ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) 'उच्छ्रयस्व वनस्पते अर्थात् हे वनस्पते । ऊपर को उठो ’ — इति उच्छ्रियमाणाय अभिरूपा यह (ऋचा यूप को ) उठाने के लिए अनुरूप है। यद् यज्ञे अभिरूपम् जो यज्ञ में अनुरूप है तत् समृद्धम् वह ( यज्ञ की) समृद्धि है । सा० भा० — हे वनस्पते त्वमुच्छ्रयस्व शयनं परियज्योच्छ्रितो भव। उच्छ्रयस्वेत्युक्त- त्वादुच्छ्रीयमाणाय यूपायेयमृगभिरूपा । तदेतदुच्छ्रयणमापस्तम्बेन दर्शितम्— ' यूपायोच्छ्रीय- माणायानुब्रूहीति संप्रेष्यत्युच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति वोद्दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृणेत्युच्छ्रयति ' ' इति॥ ‘ वर्ष्मन् पृथिवी अधि ' इत्येतद्वै वर्ष्म पृथिव्यै यत्र यूपमुन्मिन्वन्ति ॥७ ॥

हिन्दी— (इस ऋचा के द्वितीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' वर्ष्मन् पृथिव्या अधि' अर्थात् पृथिवी के स्थान से ऊपर उठो - इति यहाँ यत्र यूपम् उन्मिनन्ति जहाँ ( पृथिवी पर) यूप को गाड़ते हैं, एतद्वै पृथिव्यै वर्ष्म यही पृथिवी का घर हैं। सा० भा० — पृथिव्याः संबन्धिनि वर्ष्म शरीरवत्प्रधानभूतेऽस्मिन् देशेऽध्यंपर्युच्छ्रय- ( ) ( ) १ ऋ० ३.७.३ । २ आप० श्रौ० ७.१०.६,७। र

पृष्ठ 295

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 295 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: २३३ प्रथमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् स्वेति पूर्वत्रान्वयः । ऋत्विजो यत्र वेदि तत्पूर्वदेशयोरन्तराले यूपमुन्मिन्वन्त्यूर्ध्वतया सोऽयं देशः पृथिव्या वर्ष्णेति॥ निखनन्ति मन्त्रे तृतीयं पादमनूद्य व्याचष्टे— ' सुमिती मीयमानो वर्चोघा यज्ञवाहसे' इत्याशिषमाशास्ते ॥८ ॥

हिन्दी- ( मन्त्र के तृतीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं — ) सुमिती मीयमानो वर्चोधा यज्ञवाहसे ' अर्थात् शोमन प्रक्षेप से स्थापित यूप यज्ञनिर्वाहक ( यजन करने वाले ) के लिए तेज को धारण करावे' इति आशिषम् आशास्ते इससे आशीर्वाद को कहता है । सा० भा०-- सुमिती सुमित्या शोभनेन प्रक्षेपेण स्थापनेन मीयमानः स्थाप्यमानो यज्ञवाहसे यज्ञनिर्वाहकाय यजमानाय वर्चोधा वर्चसां दीप्तीनां धाता संपादयिता तेन यूपी विशेष्यते। वर्चोधा इत्येतदाशीः प्रार्थना॥ तृतीयामृचं विधत्ते— ( तृतीया ऋचा ) ' समिद्धस्य श्रयमाणः पुरस्तादिति" ॥ ९ ॥

हिन्दी -( तृतीय ऋचा को कह रहे हैं - ) 'समिद्धस्य श्रयमाणः पुरस्तात्' अर्थात् प्रज्वलित ( आहवनीयाग्नि) के पूर्व की ओर आश्रित होकर विद्यमान है' - इति इस ( तृतीया ऋचा का होता अनुवाचन करता है ) । सा० भा० — अन्वाहेत्यनुवर्तते । अयं यूपः समिद्धस्य प्रदीप्तस्याऽऽहवनीयस्य पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि श्रयमाण आश्रित्य वर्तमानः ॥ एतत्पदार्थस्य याज्ञिकप्रसिद्धिं दर्शयति— समिद्धस्य ह्येष एतत्पुरस्ताच्छूयते ॥ १० ॥

हिन्दी– ( इस पदार्थ की याज्ञिक-प्रसिद्धि को दिखला रहे हैं- ) एषः यह ( यूप) समिद्धस्य प्रज्वलित ( आहवनीयाग्नि) के पुरस्तात् पूर्व दिशा में श्रयते खड़ा रहता है। सा० भा ० — अर्धमन्तर्वेद्यर्धं बहिर्वेदि यूपस्थापनादाहवनीयपूर्वदिगाश्रयणम्॥ द्वितीयपादमनूद्य व्याचष्टे— ' ब्रह्म वन्वानो अजरं सुवीरम्' इत्याशिषमेवाऽऽशास्ते ॥ ११ ॥

हिन्दी—(ऋचा के द्वितीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं — ) ' ब्रह्म वन्वानो अजरं सुवीरम् अर्थात् अविनाशी, वीरतासम्पन्न ब्रह्मतेज को देते हुए' – इति ( १ ) ऋ० ३.८.२। ऐ. बा. पू- १५

पृष्ठ 296

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 296 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ ६.२ द्वितीयपञ्चिकायां २३४: ऐतरेयब्राह्मणम् आशिषमेव आशास्ते यह आशीर्वाद को कहता है। सा ० भा ० — अजरमविनाश सुवीरं कल्याणपुत्रदिसमृद्धिकारणम् । ब्रह्म परिवृढमिदं

कर्म वन्वानः संभजमानो यूपः । अजरादिशब्दैरेतस्मिन् पादे प्रार्थनं शंसते ॥

तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे— 'आरे अस्मदमतिं बाधमानः ' इत्यशनाया वै पाप्माऽमतिस्तामेव तदारान्नुदते यज्ञाच्च यजमानाच्च ॥ १२ ॥

हिन्दी—( तृतीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) 'आरे अस्मदमतिं बाधमानः ' अर्थात् हमारी दुर्बुद्धि को हमसे दूर करते हुए' इति अशनाया वै पाप्मा क्षुधा का ही पाप अमतिः अमति है। तत् इसके अनुवाचन से ताम् एव उस (क्षुधा के पाप) को ही यज्ञात् यजमानात् यज्ञ से और यजमान से आरात् नुदते दूर कर देता है । सा ० भा० — अमतिर्बुद्धिभ्रंशस्तामस्मद्यजमानत्विग्भ्य आरे दूरे यथा भवति तथा बाघमानो यूपः । एतत्पादगतेनामतिशब्देन क्षुधा वा पापं वाऽभिधीयते । तयोर्बुद्धिभ्रंशहेतु- त्वादस्मदित्यनेन यज्ञो यजमानश्च विवक्षितः । ताभ्यां दुर्बुद्धिर्दूरे निराक्रियते॥ चतुर्थपादमनूद्य व्याचष्टे— 'उष्छ्रयस्व महते सौभगायेत्याशिषमेवाऽऽशास्ते ॥ १३ ॥

हिन्दी— ( चतुर्थ पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं—- ) 'उच्छ्रयस्व महते सौभगाय' अर्थात् हे वनस्पते! ( यजमान के ) महान् सौभाग्य के लिए उठो, इति आशिषमेव आशास्ते इस पाठ से (यजमान के लिए) आशीष को ही कहता है । सा० भा ० — हे वनस्पते यजमानस्याधिकसौभाग्यसिद्ध्यर्थमुच्छ्रितो भव। अस्मिन् पाद आशीर्विस्पष्टा ॥ चतुर्थीमृचं विधत्ते— 'ऊर्ध्व ऊ षु ऊतये तिष्ठा देवो न सवितेति' ' ॥ १४ ॥

हिन्दी— ( चतुर्थ ऋचा को कह रहे हैं- ) ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये तिष्ठा देवो न सविता ' अर्थात् हे यूप! हमारे रक्षण के लिए ऊपर स्थित सूर्य के समान हमारी रक्षा के लिए तुम ऊपर स्थित होवों' इति इस (चतुर्थ ऋचा का होता अनुवाचन करता है) । सा ० भा ० — हे यूप नोऽस्माकमूतये रक्षणायोर्ध्व ऊर्ध्वाकार एव सुतिष्ठ स्थितिं कुरु। तत्र दृष्टान्तः सविता देवो न सूर्यो देव इव स यथास्मद्रक्षणायोर्ध्वस्तिष्ठति तद्वत्त्वमपीत्यर्थः ॥ एतत्पूर्वार्धगतस्य नशब्दस्य निषेधार्थत्वं परित्यज्याङ्गीकारवाचित्वात्तेनात्रोपमार्थो वि- ( १ ) ऋ० १.३६.१३ ।

पृष्ठ 297

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 297 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: २३५ प्रथमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् वक्षित इत्येतद्दर्शयति-- यद्वै देवानां नेति तदेषामोमिति तिष्ठ देव इव सवितेत्येव तदाह ॥ १५ ॥

हिन्दी—(ऋचा के इस पूर्वार्ध भाग में प्रयुक्त 'न' शब्द की उपमार्थता को दिखला रहे हैं— ) यद्वै देवानां नेति जो वेदों में 'न' शब्द प्रयुक्त है, तदेषाम् ओम् इति वह इन ( वेदों ) में ओम् अर्थात् स्वीकारार्थ प्रयुक्त है । अतः (देवो न संविता का अर्थ है — ) देव इव सविता अर्थात् सविता देव के समान (स्थित होवो)- इति एव तदाह यही कहा गया है। सा० भा०-- देवानां देवप्रतिपादकमन्त्राणा वर्णव्यत्ययेन वा वेदानां संबन्धि नेति यत्पदमस्ति तदेषां वेदानां संबन्धिनि प्रयोगे ओमित्येतस्मिन्नर्थे वर्तते । तथा सत्यङ्गीकार्य- स्यार्थस्य विवक्षितत्वादत्रोपमार्थे विवक्षिते सति तिष्ठ देव इवेत्यादिवाक्यार्थो लभ्यते॥ तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे— 'ऊर्ध्वो वाजस्य सनितेति' वाजसनिमेवैनं तद्धनसां सनोति ॥ १६ ॥

हिन्दी —(ऋचा के तृतीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) ऊर्ध्वो वाजस्य सनिता' अर्थात् ऊपर को उठा हुआ यह (यूप ) अन्न को देने वाला होवे' इति तत् इसके पाठ से एनम् इस ( यूप) को वाजसनिमेव अन्न को प्रदान करने वाला और धनसाम् धन देने वाला सनोति बनाता है। सा ० भा ० - अयं यूप ऊर्ध्वः सन् वाजस्यान्नस्य सनिता दाता तत्तेन पादपाठेनैनं यूपं वाजसनिमेवान्नदातारमेव सनोति करोतीत्यर्थः । -एतस्योपलक्षणत्वाद्धनसां सुवर्णादिदातारं च करोति। चतुर्थपादमनूद्य व्याचष्टे— ' यदञ्जिभिर्वाघद्भिर्विह्वयामहे ' इति च्छन्दांसि वा अञ्जयो वाघतस्तै- रेतद्देवान् यजमाना विह्वयन्ते मम यज्ञमागच्छत.मम यज्ञमिति ॥ १७ ॥

हिन्दी -(ऋचा के चतुर्थ पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘ यदञ्जिभिर्वाधद्भिर्विह्वयामहे' अर्थात् ( यज्ञों में प्रयुक्त ) वाणी द्वारा और ( यज्ञ का ) वहन करने वाले ( ऋत्विक् ) के साथ में हम ( यजमान) विशेषरूप से ( देवताओं का आवाहन कर रहे हैं )– इति यहाँ प्रयुक्त अञ्जयः छन्दांसि वै अञ्जि वेद ही है और वाधतः तैः एतद्देवान् यजमानाः वाघत का अर्थ है— उन ऋचाओं से यजन करने वाले हम यजमान इन दवेताओं को विह्वयन्ते विशेषरूप से आहूत करते हैं कि मम यज्ञम् आगच्छत मम यज्ञम् मेरे यज्ञ में आओं, मेरे यज्ञ में (आओ) । सा० भा० -यद्यस्मात् कारणादञ्जिभिः क्रत्वभिव्यक्तिकारिभिर्वाग्भिर्वाघद्भिः क्रत्वनु-

पृष्ठ 298

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 298 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [२३६ ऐतरेयब्राह्मणम् ६.२ द्वितीयपञ्चिकायां ष्ठानभरं वहद्भिर्ऋत्विग्भिः सहिता यजमाना वयं विह्वयामहे विशेषेण देवानाह्वयामस्त-स्माद्यूप त्वमूर्ध्वस्तिष्ठेति योज्यम्। अत्राञ्जिवाघच्छन्दाभ्यामृत्विश्रूपमापन्नाश्छन्दोभिमानिनो देवा उच्यन्ते । एतत्पादपाठे छन्दोभिर्नानामन्त्रैर्ऋत्विग्भिः पठ्यमानैस्तैर्यजगाना देवान् विशेषेण

ह्वयन्ति। भो देवा ममैव यंज्ञमागच्छतेत्येक एवमन्येऽपि। सर्वसंग्रहार्थेयं वीप्सा ॥

होतुरेतद्वेदनं प्रशंसति— यदि ह वा अपि बहव इव यजन्तेऽथ हास्य देवा यज्ञमेव गच्छन्ति... यत्रैवं विद्वानेतामन्वाह ॥ १८ ॥

हिन्दी— ( होता के इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यत्र एवं विद्वान् जिस ( यज्ञ ) में इस प्रकार जानने वाला ( होता ) एताम् अन्वाह इस (ऋचा ) का अनुवाचन करता है बहुत से लोग यजन करते यदि ह वा अपि एव बहवः यजन्ते यदि एक ही समय में हैं अथ ह तब भी अस्य यज्ञमेव इस ( अन्न- सम्पन्न यजमान ) के यज्ञ में ही देवाः गच्छन्ति देवगण जाते हैं । सा० भा०-– यद्यप्येकस्मिन् काले बहवो यजमाना यजन्त एव यागं कुर्वन्त्येव तथाऽप्यस्यैव विदुषोऽन्नयुक्तस्यैव यजमानस्य यज्ञं प्रति देवा आगच्छन्ति ॥ पञ्चमीमृचं विधत्ते— ( पञ्चमी ऋचा ) 'ऊर्ध्वो नः पाह्यंहसो नि केतुना विश्वं समत्रिणं दहेति' ॥ १ ९ ॥. हिन्दी — ( पञ्चमी ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) 'ऊर्ध्वो न पाह्यंहसो निकेतुना विश्वं समत्रिणम्' अर्थात् हे यूप! तु ऊँचे उठकर प्रज्ञा के द्वारा पाप से हमारी रक्षा करो और खाने वाले सभी (राक्षसों ) को सम्यक् प्रकार से विनष्ट करो' इति इस ((ऋचा) का (होता अनुवाचन करता है )। सा० भा० - हे यूप, त्वमूर्ध्वः सन् केतुना प्रज्ञया नोऽस्मानंहसः पापान्निपाहि नितरां पालयत्रिणं भक्षणशीलं राक्षसादि विश्वमपि संदह समूहीकृत्य भस्मीकुरु ॥ तस्य पूर्वार्धस्य तात्पर्यं दर्शयति— रक्षांसि वै पाप्माऽत्रिणो रक्षांसि दहेत्येव तदाह ॥ २० ॥

हिन्दी— ( पूर्वोक्तं पञ्चम ऋचा के पूर्वोक्त पूर्वार्ध का तात्पर्य दिखला रहे हैं— ) रक्षांसि वै पाप्मा अत्रिणः राक्षस और पाप अत्रि है । ( अतः मन्त्र में) रक्षांसि पाप्मानं ( १ ) ' यज्ञमैव ' इति हाग संपादित पुस्तके पाठः स च चिन्त्यः । ( २ ) ऋ० १.३६.१४१.

पृष्ठ 299

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 299 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: प्रथमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २३७ दह राक्षसों और पापों को विनष्ट करो — इत्याह यह कहा गया है। सा० भा ० – यानि रक्षांसि सन्ति यश्च पाप्मा विद्यते तत्सर्वमत्रिञ्शब्देन विवक्षितम्। • अत उभयदहनं मन्त्रप्रार्थितं भवति ॥ तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे— कृधो न ऊर्ध्वाञ्चरथाय जीवसे' इति यदाह कृधी न ऊर्ध्वा चरणाय जीवस इत्येव तदाह ॥ २१ ॥

हिन्दी—( पञ्चम ऋचा के तृतीयपाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' कृधी न ऊर्ध्वाञ्चरथाय जीवसे' अर्थात् 'हे यूप! रथारोहण के साथ जीवन के लिए अथवा आचारयुक्त जीवन के लिए हम लोगों को उन्नत करो'--- इति यदाह यह जो कहा गया है कि चरथाय जीवसे आचार- सम्पन्न जीवन के लिए नः ऊर्ध्वा कृषि हम लोगों को उन्नत करो- इति एव तदाह यही यहाँ कहा गया है। सा ० भा ० — चशब्दः पूर्ववाक्येण समुच्चयार्थः । अपि च हे यूप रथाय जीवसे रथारोहणपूर्वकाय जीवनाय। यद्वा चरथायेत्येकमेव पदम्। चरथं चरणमाचारस्तस्मै जीवनाय च नोऽस्मानूर्ध्वानुच्छ्रितान् कृधि कुरु, इत्यनेन पादेन मन्त्रो यदाह तत्तत्र चरणस्य विवक्षित- त्वादस्मदुक्तमेवार्थं मन्त्र आह॥ चरथायेति शब्दमाश्रित्य तात्पर्यमभिधाय जीवस इति शब्दमाश्रित्य तद्दर्शयति— यदि ह वा अपि नीत इव यजमानो भवति परि हैवैनं तत्संवत्सराय ददाति॥ २२ ॥

हिन्दी– यदि ह वै नीतः इव यजमानः भवति यदि ( यजमान मृत्यु द्वारा ) ले जाये हुए के समान होता है अर्थात् यदि यजमान मृत्यु को प्राप्त करने वाला हो तो तत् इसके पाठ से एनम् इस ( यजमान) को ( होता) परिः संवत्सराय ददाति (मृत्यु का) परिहार करके सवत्सर के लिए आयु देता है । सा० भा ० — यद्यपि यजमानो मृत्युना नीत एव भवति तथाऽपि तत्पादपाठेन मृत्युं परिहृत्यैनं संवत्सरायाऽऽयुष्प्रदाय कालात्मने ददाति॥ चतुर्थपादमनूद्य व्याचष्टे— ' विदा देवेषु नो दुव ' इत्याशिषमेवाऽऽशास्ते' ॥ २३ ॥

हिन्दी—( पञ्चमी ऋचा के चतुर्थ पाद को कहकर उसकी व्याख्या कर रहे हैं— ) 'विदा देवेषु नो दुव ' अर्थात् हमारी (इस ) सेवा को देवताओं में प्रचारित करों' इति आ- शिषमेव आशास्ते इस के पाठ से ( होता यजमान के लिए) आशीर्वाद को ही कहता है।

पृष्ठ 300

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 300 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [२३८ ऐतरेयब्राह्मणम् ६.२ द्वितीयपञ्चिकायां सा० भा ० — नोऽस्मदीयं दुवः परिचरणं देवेषु विदा वेदय कथयेत्यर्थः । अनेन स्वकर्मणां सफलत्वं प्रार्थयते॥ षष्ठीमृचं विधत्ते— ( षष्ठीऋचा ) जातो जायते सुदिनत्वे अह्नामिति ॥ २४ ॥

हिन्दी— ( षष्ठी ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) 'जातो जायते सुदिनत्वे अह्वाम्' अर्थात् यह यूप नित्य प्रादुर्भूत होकर भी ( यागयुक्त ) दिन के लिए उत्पन्न होता है' – इति इस (षष्ठी ऋचा ) का ( होता अनुवाचन करता है ) । सा० भा०-- अयं यूपो जातो. नित्यप्रादुर्भूतोऽप्यह्नां दिवसानां मध्ये सुदिनत्वे याग-युक्तस्याह्नः सुदिनत्वाय जायते॥ एतमेवार्थं दर्शयति— जातो ह्येष एतज्जायते ॥ २५ ॥

हिन्दी— (इसी अर्थ का विधान कर रहे हैं — ) क्योंकि जातो हि एषः उत्पन्न हुआ

ही यह ( यूप) एतत् जायते इस प्रकार उत्पन्न होता है ।

सा० भा० – एतदेतेन पादपाठेन॥

द्वितीयपादमनूद्य व्याचष्टे- ' समय आ विदथे वर्धमान' इति वर्धयन्त्येवैनं तत् ॥ २६ ॥

हिन्दी—( षष्ठी ऋचा के द्वितीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘ समर्य आ विदथे वर्धमानः ' अर्थात् लोगों से युक्त यज्ञस्थल पर सभी ओर से वृद्धि को प्राप्त होता हुआ ( यूप विद्यमान रहता है )– इति तत् इस ऋचा के पाठ से एनम् इस ( यूप ) को वर्धयन्ति वृद्धि को प्राप्त कराते हैं । ' सा० भा ० — समयें मनुष्यैर्यजमानादिभिर्युक्ते विदथे यज्ञदेश आसमन्ताद् वर्धमानो यूप आस्ते तत्पादपाठेन यूपं वर्धन्त्येव॥ तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे— ' पुनन्ति धीरा अपसो मनीषेति' पुनन्त्येवैनं तत् ॥ २७ ॥

हिन्दी— (तृतीय पाद को कहकर व्याख्यान कर रहे हैं- ) पुनन्ति धीरा अपसो मनीषा' अर्थात् धीसम्पन्न कर्म के निमित्तभूत अपनी बुद्धि से पवित्र करते हैं — इति तत् ( १ ) ऋ० ३.८.५ा