ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 301–310
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 301–310
पृष्ठ 301
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:प्रथमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २३ ९(ऋचा के ) इस ( भाग के ) पाठ से एनं पुनन्ति इस ( यूप) को शुद्ध करते हैं । सा० भा ० — धीरा धीमन्तो यजमानादयोऽपसः कर्मणो निमित्तभूतान् मनीषा स्व- कीयया मनीषया बुद्ध्या पुनन्ति तमिमं यूपं शोधयन्ति। तत्तेन तृतीयपादपाठेन। चतुर्थपादमनूद्य व्याचष्टे— ' देवया विप्र उदियर्ति वाचमिति' देवेभ्य एवैनं तन्निवेदयति ॥ २८ ॥
हिन्दी – ( चतुर्थ पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) 'देवया विप्र उदियर्ति वाचम्' अर्थात् ब्रह्मण देवता तक जाने वाली ( यूपस्तुति रूप) वाणी का उच्चारण करते हैं, इति तत् इस पाठ से देवेभ्यः एव देवताओं के लिए एनम् इस ( यूप ) को निवदेयति निवेदित करता है। सा ० भा ० — विप्रो ब्राह्मण ऋत्विक्संघो देवया देवगामिनी वाचं यूपस्तुतिमुदियर्ति, उद्गमयत्युच्चारयतीत्यर्थः । तत्तेन चतुर्थपादपाठेनैनं यूपं देवेभ्यः कथयति। सप्तम्या समापनं विधत्ते— ( सप्तमी परिधानीया ऋचा ) 'युवा सुवासाः परिवीत आगात्' इत्युत्तमया' परिदधाति ॥ २ ९ ॥ हिन्दी - ( सप्तमी ऋचा से कर्म के समापन का विधान कर रहे हैं - ) 'युवा सुवासाः परिवीत आगात्' अर्थात् सुन्दर वस्त्र पहन कर आते हुए युवक के समान (यह यूप भी रस्सी से ) चारो ओर से वेष्ठित हुआ आता है' इत्युत्तमया परिदधाति इस अन्तिम ( ऋचा ) से ( कर्म का ) समापन करता है। सा० भा० — उक्तास्वृक्षु येयमन्तिमा तयाऽनुवचनं समापयेद्यथा लोके सुवासाः शोभनवस्त्रोपेतो युवा यौवनयुक्तः पुरुषोऽग्रत आगच्छति, एवमपं यूपः परितो रशनया वेष्टित आगादिह कर्मण्यायातः । यद्वा युवशब्देन यूपस्य प्राणरूपत्वं विवक्ष्यते तामेतां विवक्षां दर्शयति— प्राणो वै युवा सुवासाः सोऽयं शरीरैः परिवृतः ॥ ३० ॥
हिन्दी-( ऋचा में प्रयुक्त युवा शब्द से यूप की प्राणरूपता की विवक्षा कर रहे हैं—) प्राणो वै युवा सुवासाः प्राण ही ( शरीर रूप) सुन्दर वस्त्र धारण करने वाला युवक है, सः अयं शरीरैः परिवृतः वह यह (प्राण ) शरीराङ्गों से आच्छादित रहता है । सा ० भा ० – कदाचिदपि जरारहितत्वात्प्राणस्य युवत्वं प्राणवेष्टनरूपत्वाच्छरीरावय- वानां वस्त्ररूपत्वमीदृशप्राणरूपत्वेन यूपः प्रशस्यते॥ ( १ ) ऋ० ३.८.४ ।
पृष्ठ 302
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [२४० ऐतरेयब्राह्मणम् ६.२ द्वितीयपञ्चिकायां द्वितीयपादमनूद्य व्याचष्टे— ' स उ श्रेयान् भवति जायमानः ' इति श्रेयाञ्छ्रेयान् ह्येष एतद्भवति जायमानः ॥ ३१ ॥
हिन्दी— (ऋचा के द्वितीय पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) ' स उ श्रेयान् यजमानः ' अर्थात् वह ( यूप ) ही (कर्म में ) उत्पन्न होता हुआ श्रेष्ठतर होता है— इति एतद् जायमानः यह ( यूप) उत्पन्न होता हुआ श्रेयान् श्रेयान् भवति (छेद करके छीला जाने पर) श्रेष्ठ - और ( घृत से चुपोड़े जाने पर ) श्रेष्ठतर होता है । सा० भा ० — ततः स उ स एव यूपो जायमानः कर्मणि निष्पद्यमानः श्रेयान् दिने दिने प्रशस्यतरो भवति। प्रथमतश्छेदनेन प्रशस्तत्वं ततस्तक्षणेन प्रशस्तत्वमञ्जनेन ततोऽ-पीत्येवंविधविवक्षया श्रेयाञ्श्रेयानिति वीप्सा प्रयुक्ता॥ उत्तरार्धमनूद्य व्याचष्टे- ' तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः' इति ये वा अनूचानास्ते कवयस्त एवैनं तदुन्नयन्ति ॥ ३२ ॥
हिन्दी—(ऋचा के उत्तरार्ध को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) तम् उस ( यूप) को मनसा स्वाध्यः देवयन्तः मन से ध्यान करते हुए और देवताओं की कामना करते हुए धीरासः कवयः बुद्धिमान ब्रह्मवादी उन्नयन्ति (स्तूयमान गुणों से) उत्कृष्ट बनाते हैं— इति तत् इस प्रकार इसके पाठ से ये वै अनूचानाः जो ये अनूचान ( वेदज्ञ) हैं, ते एव कवयः वे ही कवि हैं । ते एव एनम् उन्नयन्ति वे ( कविलोग) ही इस (यूप ) को उत्कृष्ट करते हैं। सा० भा ० — तं यूपं धीरा बुद्धिमन्तः कवयोऽनूचानादय उन्नयन्ति स्तूयमानैर्गुणै- रुच्छ्रितं कुर्वन्ति। कीदृशाः कवयः, स्वाध्यः सुष्ठ्वासमन्ताद्ध्यायतीति स्वाधीस्तस्य बहु-वचनं सुधिय इत्यर्थः । मनसा स्वकीयेन देवयन्तो देवानाप्तुमिच्छन्तः । उक्तं एवार्थो ये वाऽनूचाना इत्यादिना स्पष्टीकृतः । अत्र प्रथममञ्ज्मो यूपमनुब्रूहीति प्रेषितो यथाऽञ्जन्ति त्वामिति प्रथमामन्वाह तथा यूपायोच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति' प्रेषित उच्छ्रयस्वेत्याद्या ऋचः पञ्चानुब्रूयात्। तथा यूपाय परिवीयमाणायानुब्रूहीतिर प्रेषितो युवा सुवासा इत्येतामनुब्रूयात्॥ उक्तमन्त्रसंख्यादिकं दर्शयति— ता एताः सप्तान्वाह रूपसमृद्धा, एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धं, यत्कर्म क्रियमाणमृगभिवदति तासां त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमां, ( ) ( ) १ आप०श्रौ० ७.१०.६। २ आप०श्रौ०० ७.११.४ ।
पृष्ठ 303
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] २४१ प्रथमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: ता एकादश संपद्यन्त, एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रिष्टुबिन्द्रस्य वज्र इन्द्रायतनाभिरेवाऽऽभी राध्नोति य एवं वेद, त्रिः प्रथमां त्रिरुत्त- मामन्वाह; यज्ञस्यैव तद्द्बस नह्यति स्थेम्ने बलायाविस्रंसाय ॥ ३३ ॥
हिन्दी — ( पूर्वोक्त ऋचाओं की संख्या इत्यादि को दिखला रहे हैं— ) ताः एताः रूपसमृद्धाः सप्त अन्वाह ( वह होता) उन इन (कर्म के ) अनुरूप सात (ऋचाओं ) का अनुवाचन करता हैं । यद् रूपसमृद्धम् जो यह रूप की समृद्धि ( अनुरूपता) है एतद्वै यज्ञस्य समृद्धम् यही यज्ञ की समृद्धि है । यत् क्रियमाणं कर्म ऋग् अभिवदति जिस किये जाते हुए कर्म को ऋचा कहती है। तासाम्उन (सात ऋचाओं ) में त्रिः प्रथमां त्रिः उत्तमाम् तीन बार प्रथम और तीन बाद अन्तिम (ऋचा ) का अन्वाह अनुवाचन करता है। ताः एकादश सम्पद्यन्ते ( इस प्रकार) वे ऋचाएँ ग्यारह हो जाती हैं । एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रिष्टुप् छन्द ग्यारह अक्षरों वाला होता है। त्रिष्टुप् इन्द्रस्य वज्रः त्रिष्टुप् छन्द इन्द्र का वज्ररूप हैं । यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह इन्द्रायतनाभिः एव इन्द्र रूप आयतन से अभिराध्नाति सभी ओर समृद्धि को प्राप्त करता है । त्रिः प्रथमां त्रि उत्तमाम् अन्वाह तीन बार प्रथम और तीन बार अन्तिम (ऋचा ) का अनुवाचन करता है तद् उससे यज्ञस्य बस यज्ञ की दोनों ( प्रारम्भिक और अन्तिम ) गाठों को स्थेम्ने स्थिरता के लिए,
बलाय मजबूती के लिए और अविस्रंसाय शिथिल न होने के लिए नह्यति बाँधता है ।
सा० भा०-— त्रिष्टुभ इन्द्रस्य वज्रत्वमर्थवादान्तरे द्रष्टव्यम्॥
अथ मीमांसा - द्वादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्। ‘ उद्दिवेत्युच्छ्रयस्वेति विकल्पो वा समुच्चयः । विकल्पः स्मारकत्वैक्यात्प्रकारान्यत्वोऽन्तिमः ' ॥' यूपस्योच्छ्रयणे करण एष मन्त्रोऽध्वर्युणा पठ्यते' – ' उद्दिवस्तभानान्तरिक्षं पृण पृथिवी- मुपरेण गृह' इति। उच्छ्रीयमाणाय यूपाय प्रेषितेन होत्राऽयं मन्त्रः पठ्यते'– 'उच्छ्रयस्व वनस्पते वर्ष्मन् पृथिव्या अधि " इति। अनयोर्यूपोच्छ्रयणस्मारणमेकमेव कार्यं तस्माद् विकल्प इति चेत्। मैवम्। करणमन्त्रः 'उच्छ्रयणं करोमि इत्येवं स्मारयति। हौत्रस्तु ( १ ) जै ० न्या ० वि० १२.३.१६.३६.३८ । ( २ ) तथा चाध्वर्युवेदे एवं विहितः - पृणेत्याहैषां लोकानां विधृत्यै ' इति तै ० सं ० ६.३.४ । तथापस्तम्बोऽप्याह ७.१०.७/ ( ३ ) तै ० सं ० १.३.६१ । (४ ) तथा चात्र होतृवेदे विहितः – 'उच्छ्रयस्व वनस्पत इत्युच्छ्रीयमाणायाभिरूपा' इति । तथाश्वलायनोऽप्याह ३.१.९। (५ ) ऋ० ३.८.३ ।
पृष्ठ 304
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२४२: [ ऐतरेयब्राह्मणम् ६.३ द्वितीयपञ्चिकायां क्रियमाणमुच्छ्रयणमनुवदन्नध्वर्योः ' यूपोच्छ्रणं कर्तव्यम्' इत्येवंविधां स्मृतिं जनयति । तत्र स्मार्यमाणस्योच्छ्रयणस्यैकत्वेऽपि कर्तव्यमित्यस्य करोमित्यस्य च स्मृतिप्रकारस्यान्यत्वान्न कार्यैक्यं तेन समुच्चयः ॥ तत्रैवान्यच्चिन्तितम्— “ उच्छ्रयस्व समिद्धस्येत्यादीनां किं विकल्पना ।. समुच्चयो वा कार्यैक्यादाद्योऽनुस्मृतयेऽन्तिमः ॥ ” उच्छ्रयस्वेव ' इत्येका ‘ समिद्धस्य श्रयमाणः' इति द्वितीया, ऊर्ध्व ऊ षु ण इति तृतीया, ऊर्ध्वो नः पाहीति ' चतुर्थी । ता एताः क्रियमाणमनुवदन्त्यो होत्रा पठ्यन्ते। तासां यूंपोच्छ्रयणकर्तव्यतास्मरणस्य कार्यस्यैकत्वाद् विकल्प इति । चेत्, मैंवम्। प्रथममन्त्रेणोत्पन्नयाः
स्मृतेरुत्तरोत्तरमनुस्मृतेः पृथक्प्रयोजनत्वात्। तस्मात् समुच्चयः ॥
॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्यस्य षष्ठाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२ ॥
|| इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के षष्ठ अध्याय के द्वितीय खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ तृतीयः खण्डः सा ० भा ० — यूपाञ्जनादिसंबद्धा ऋचो विधाय यूपविषयं किञ्चिद् विचारमवतारयति— ( अनुप्रहरणविचार: ) तिष्ठेद् यूपाः ३अनुप्रहरे ३ त्, इत्याहुः ॥ १ ॥
हिन्दी — ( अब यूप विषयक कुछ विचार को अवतरित कर रहे हैं — ) तिष्ठेद् यूपाः अनुप्रहरेत् ( कर्म की समाप्ति हो जाने पर यह यूप (अपने) स्थान पर रहे अथवा अग्नि में डाल दिया जाय— इत्याहुः इस (द्वैध स्थिति पर विचार करने के लिए कुछ ब्रह्मवादी ) कहते हैं । सा ० भा ० — कर्मणि समाप्ते सति पश्चादयं यूपः किं स्वस्थाने तिष्ठेत् किं वा तं यूपं
वह्नौ प्रहरेदित्येवं विचारं ब्रह्मवादिन आहुः । विचारार्थ प्लुतिद्वयम्॥
तत्र कामनाविशेषेण स्थितिपक्षं स्वीकरोति— ( ) ( ) ( ) १ ऋ० ३.८.३ । २ ऋ० ३.८.२। ३ ऋ० १.३६.१३ । ( ) ( ) ‘ ’ - ४ ऋ० १.३६.१४। ५ विचार्यमाणानाम् इति पा० सू० ८.२.९ ७।
पृष्ठ 305
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:प्रथमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २४३ •तिष्ठेत् पशुकामस्य ॥ २॥
हिन्दी-( इस विषय में कामना-विशेष से अपने स्थान पर रखने के पक्ष को स्वीकार कर रहे हैं— ) पशुकामस्य पशु की कामना करने वाले (यजमान) का ( यूप) तिष्ठेत् अपने स्थान ही रहना चाहिए । सा० भा० — तदेतदुपपादयितुमाख्यायिकामाह– ( यूणवस्थानविषयकाख्यायिका ) देवेभ्यो वै पशवोऽSन्नाद्यायाऽऽलम्भाय नातिष्ठन्त तेऽपक्रम्य प्रति- वावदतोऽतिष्ठन्नास्मानालप्स्यध्वे नास्मानिति ततो वै देवा एतं यूपं वज्रमपश्यंस्तमेभ्य उदश्रयंस्तस्माद्बिभ्यत उपावर्तन्त तमेवांद्याप्युपा- ' वृत्तास्ततौ वै देवेभ्यः पशवोऽन्नाद्यायाऽऽ लम्भायातिष्ठन्त ॥ ३ ॥
हिन्दी– ( इस विषय में आख्यायिका को कह रहे हैं— ) देवेभ्यः अन्नाद्याय आलम्भाय पशवः न अतिष्ठन्त कभी देवताओं के (दधि रूप) अन्नभक्षण के लिए और (कमों में ) आलम्भन के लिए पशु खड़े नहीं हुए । तें वे ( पशु ) अपक्रम्य उन ( देवताओं से ) दूर जाकर प्रतिवावदतः बार- बार इस प्रकार प्रत्युत्तर देते हुए खड़े हो गये कि हे देवताओं! न अस्मान् आलप्स्यध्वे न अस्मान् तुम लोग हम लोगों को नहीं प्राप्त कर संकते, हम लोगों को ( कभी भी ) नहीं प्राप्त कर सकते । ततो वै देवाः तब देवताओं ने तम् एभ्यः उदश्रयन् उस (वज्ररूप) यूप को इन (पशुओं को भयभीत करने ) के लिए ऊपर करके गाड़ दिया । तस्माद् विभ्यतः उपावर्तन्त उस ( वज्ररूप यूप) से भयभीत हुए वे (पशु) वापस लौट आये। वै (इसलिए ) अद्यापि तमेव उपावृत्ताः आज भी उस यूप की ओर ( मुख करके पशु) खड़े होते हैं । ततः तभी से ही देवेभ्यः अन्नाद्याय आलम्भाय पशवः अतिष्ठन्त देवताओं के (दधि रूप) अन्न के लिए और कर्मों में आलम्भन के लिए पशु खड़े रहते हैं । सा० भा ० – पुरा कदाचिद्देवेभ्यो देवानामन्नाद्याय पयोदध्याद्यन्नभक्षणायाऽऽलम्भा-याग्नीषोमीयवायव्यादिपश्वालम्भनकर्मणे च पशवो नातिष्ठन्त नाङ्गीकृतवन्तोऽनङ्गीकृत्य ते पशवो देवेभ्योऽपक्रम्य प्रतिवावदतः प्रत्युत्तरं पुनः पुनर्वदन्तो दूरेऽतिष्ठन् । किं तदुत्तरमिति? तदुच्यते— हे देवा यूयं कदाचिदपि नास्मानालप्स्यध्वेऽस्मान् पशूनालब्धुं कर्मणि विशसितुं समर्था न भविष्यथ । पुनरपि नास्मानितिवाक्यावृत्तिरादरार्था। सर्वथैवास्मदालम्भो न घटि-ष्यते । तत्प्रत्युत्तरं श्रुत्वा देवाः पशुभीतिहेतुमेतं यूपं वज्ररूपमपश्यन्। यूपस्य वज्रत्वश्रुतिः पूर्वमेवोदाहृता। तं यूपमेभ्यः पश्वर्थमुदश्रयन्, ऊर्ध्वमवस्थापयन्। तस्मादुच्छ्रिताद् यूपाद् बिभ्यतः पशवो देवानुपावर्तन्त । यस्मादेवं पूर्वं वृत्तं तस्माद् इदानीमपि यागेषु तमेव
पृष्ठ 306
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [२४४ ऐतरेयब्राह्मणम् ६.३ द्वितीयपञ्चिकायां यूपमुद्दिश्य पशव उपावृत्ता दृश्यन्ते । ततो देवानां दध्याद्यन्नाय कर्मस्वालम्भाय च पशवोऽ-ङ्गीकृतवन्तः ॥ एतद्वेदनं यूपावस्थानं च प्रशंसति— तिष्ठन्तेऽस्मै पशवोऽन्नाद्यायाऽऽलम्भाय य एवं वेद यस्य चैवं विदुषो यूपस्तिष्ठति ॥ ४ ॥
हिन्दी—(इस ज्ञान और यूपावस्थान की प्रशंसा कर रहे हैं — ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है और यस्य च एवं विदुषः इस प्रकार जानने वाले जिस ( यजमान) का यूपः तिष्ठति यूप खड़ा रहता है अस्मै इस यजमान के अन्नाद्याय आलम्भाय ( दुग्धादि रूप ) अन्न भक्षण के लिए और ( कर्मों में ) आलम्भन के लिए पशवः तिष्ठन्ते पशु खड़े
रहते हैं।
सा० भा० – यस्य यजमानस्येत्यर्थः ॥
अथ फलविशेषाय प्रहरणपक्षमुपादत्ते— . ( यूपस्यानुप्रहरणविधानम्) अनुप्रहरेत् स्वर्गकामस्य ॥ ५ ॥
हिन्दी - ( फल -विशेष के लिए प्रहरण पक्ष का समर्थन कर रहे हैं— ) स्वर्ग.. कामस्य स्वर्ग की कामना करने वाले ( यजमान ) का ( यूप ) अनुप्रहरेत् ( कर्म की समाप्ति
पर ) अग्नि में डाल देना चाहिए ।
सा० भा०— कर्मसमाप्तिमनु तं यूपमग्नौ प्रक्षिपेत्॥
तदेतदुपपादयति— तमु ह स्मैतं पूर्वेऽन्वेव प्रहरन्ति ॥ ६ ॥
हिन्दी—(इसको उपपादित कर रहे हैं- ) पूर्वे पहले (स्वर्ग की कामना वाले यजमान ) तमु एतम् उस इस ( यूप) को अनु प्रहरन्ति एव ( कर्म -समाप्ति के बाद में
अग्नि में ही डाल देते हैं ।
सा० भा ० — पूर्वे यजमानाः स्वर्गकामाः कर्मसमाप्तिमनु तमेतं यूपं प्रहरन्त्येव ॥
तत्रैव युक्त्यन्तरमाह- यजमानो वै यूपो यजमानः प्रस्तरोऽग्निर्वै देवयोनिः सोऽग्नेर्देवयोन्या आहुतिभ्यः संभूय हिरण्यशरीर ऊर्ध्वः स्वर्गं लोकमेष्यतीति ॥७ ॥
हिन्दी—(उस विषय में अन्य युक्ति को कह रहे हैं— ) यजमानः वै यूपः यूप ही यजमानरूप है और यजमानः प्रस्तरः प्रस्तर नामक दर्भमुष्टि यजमान है। अग्निर्वैरूप
पृष्ठ 307
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] २४५प्रथमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: देवयोनिः अग्नि देवताओं का उत्पत्ति स्थान है। सः वह (यजमान ) देवयोन्या अग्नेः देवयोनिरूप अग्नि में आहुत्या आहुति द्वारा हिरण्यशरीर सम्भूय हिरण्य शरीर वाला होकर ऊर्ध्वः ऊपर की ओर स्वर्गं लोकम् एष्यति स्वर्गलोक को जाएगा ( प्राप्त करेगा) । सा ० भा ० – योऽयं यूपोऽस्ति यश्च प्रस्तराख्यो दर्भमुष्टिस्तयोर्यजमानवत्कर्मणि मुख्य- त्वाद् यजमानत्वापचारः । अग्निश्च देवानां योनिः कारणमग्निसाध्यकर्मणो देवजन्महेतुत्वात्। एवं त्वोपचारः । एवं सति स यजमानो देवयोन्या अग्नेस्तस्मिन् हुताद् यूपादाहुतिभिश्च संभूय देवजन्म प्राप्य सुवर्णमयशरीर ऊर्ध्वाभिमुखः स्वर्गं लोकं प्राप्स्यति। तस्मात् स्वर्गकामस्य यूपप्रहरणं युक्तम्॥ नन्विदानींतनैः स्वर्गकामैः क्रतोर्यूपो न प्रह्नियत इत्याशङ्क्य तेषां प्रतिनिधिं दर्शयति— अथ ये तेभ्योऽवर आसंस्त एतं स्वरुमपश्यन् यूपशकलं तं तस्मिन् कालेऽनुप्रहरेत् तत्र स काम उपाप्तो योऽनुप्रहरणे तत्र स काम उपाप्तो यः स्थाने ॥८ ॥
हिन्दी - ये तेभ्यः अवरे आसन् उन ( अनुष्ठान करने वाले ऋषियों ) से परवर्ती जो ( याग- सम्पादन करने वाले ) थे, ते उन लोगों ने एतं यूपशकलं स्वरुम् इस यूप के स्वरु नामक टुकड़े को अपश्यन् देखा । तम् उस ( यूप के स्वरु नामक टुकड़े ) को तस्मिन् काले उसी ( यूप के प्रक्षेप) के समय अनुप्रहरेत् फेंक देना चाहिए। तत्र अनुप्रहरणे इस अनुप्रहरण के समय यः कामः जो कामना होती है, सः उपात्तः वह प्राप्त हो जाती है और तत्र यः स्थाने जो वहाँ खड़े रहने पर होती है, सः कामः उपात्तः वह कामना प्राप्त हो जाती है । सा० भा०1-- पूर्वसिद्धेभ्योऽनुष्ठातृभ्य ऋषिभ्योऽवरे ये केचिदर्वाचीना इदानींतना यजमाना आसंस्ते सर्वे यूपस्य प्रतिनिधित्वेन यूपशकलमेतं स्वरूनामकं स्वल्पं काष्ठखण्डमपश्यन्। तस्मादिदानींतनो यजमानस्तस्मिन् यूपप्रहरणकाले तं स्वरुमनुप्रहरेत्। एतच्च शाखान्तरे श्रूयते— ' देवा वै संस्थिते सोमे प्रस्रुचोऽहरन् प्र यूपं तेऽमन्यन्त यज्ञवेशसं वा इदं कुर्म इति ते प्रस्तरस्रुचां निष्क्रयणमपश्यन्, स्वरूं यूपस्य संस्थिते सोमे प्रस्तरं प्रहरति जुहोति स्वरुमयज्ञवेशसाय' इति। तथा सति यूपप्रहरणे यः काम उक्तः स कामस्तत्र स्वरुप्रहरणे प्राप्तो भवतीति यूपप्रतिनिधित्वेन स्वरोः प्रक्षिप्तत्वात्। यश्च यूपस्थाने पशुप्राप्तिलक्षणः काम उक्तः सोऽपि तत्र प्रक्षेपणपक्षे प्राप्तो भवति यूपस्य स्वरूपेणावस्थितत्वात्। तदेतत्स्वरुप्रहरणम् आपस्तम्बेन दर्शितम् –‘जुह्वां स्वरूमवदायानूयाजान्ते जुहोति द्यां ते धूमो गच्छतु’३ इति। ( १ ) ‘ अथ यस्मात् स्वरूर्नाम? एतस्माद् वै एषोऽपच्छिद्यते, तस्यैतत् स्वमेवारुर्भवति, तस्मात् स्वरुर्नाम' -इति शत० ब्रा ० ३.७.१.२४ ।( ) ( ) २ तै ० सं० ६.३.४.९। ३ आप० श्रौ० ७.२७.४ ।
पृष्ठ 308
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [२४६ ऐतरेयब्राह्मणम् ६.३ द्वितीयपञ्चिकायां अथाग्नीषोमीयपश्वालम्भं विधत्ते— ( अग्नीषोमीयपश्चालम्भनविधानम् ) सर्वाभ्यो वा एष देवताभ्य आत्मानमालभते यो दीक्षतेऽग्निः सर्वा देवताः सोमः सर्वा देवताः स यदग्नीषोमीयं पशुमालभते सर्वाभ्य एव तद्देवताभ्यो यजमान आत्मानं निष्क्रीणीते ॥९ ॥
हिन्दी – ( अब अग्नीषोमीय पशु के आलम्भन का विधान कर रहे हैं— ) य: दीक्षते जो व्यक्ति ( सोमयाग में ) दीक्षा ग्रहण करता है, एषः सर्वाभ्यः एव देवताभ्यः वह सभी देवताओं के लिए आत्मानम् आलभते अपने को आलभन के लिए समर्पित कर देता है। अग्निः सर्वाः देवताः अग्नि ही सम्पूर्ण देवता रूप वाला है और सोमः सर्वाः देवताः सोम सभी देवताओं के रूप वाला है। सः यद् अग्नीषोमीयं पशुम् आलभते जो अग्नि और सोम से सम्बन्धित पशु का आलभन करता है, सः यजमानः वह (सोमयाग का ) यजन करने वाला ( व्यक्ति ) सर्वाभ्यः एव देवताभ्यः सम्पूर्ण ही देवताओं से आत्मानं निष्क्रीणीते अपने को खरीद लेता है। सा० भा०-- यो यजमानो दीक्षते सोमयागे दीक्षां प्राप्नोति स यजमानः सर्व-देवतार्थमात्मानमेव पशुत्वेनाऽलब्धुमुपक्रमते । अत्र च योऽग्निर्यश्च सोमस्तावुभौ सर्वदेवतात्मकावग्नेराहुत्यधिकरणत्वेन सोमस्य च होमद्रव्यत्वेन च सर्वोपकारत्विात्। तथा सत्यग्नीषोमदेवताकपश्चालम्भनेन सर्वदेवतानां सकाशाद्यजमानः स्वात्मानं निष्क्रीणीतवान् भवति । तस्मादग्नीषोमीयः पशूरालब्धव्यः । सोऽयमर्थः श्रुत्यन्तरे संगृहीतः - (पुरा खलु वावैष मेधायाऽऽत्मानमारभ्य चरति यो दीक्षते यदग्नीषोमीयं पशुमालभत आत्मनिष्क्रयण- मेवास्य इति॥ अथ पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां पशुशरीरस्य रूपविशेषं निश्चिनोति— ( पशुशरीररूपविशेषविधानम्) तदाहुर्द्विरूपोऽग्नीषोमीयः कर्तव्यो द्विदेवत्यो हीति, तत्तन्नाऽऽदृत्यं, पीव इव कर्तव्यः, पीवोरूपा वै पशवः कृशित इव खलु वै यजमानो भवति तद्यत् पीवा पशुर्भवति यजमानमेव तत्स्वेन मेधेन समर्धयति ॥ १० ॥
हिन्दी– ( अब पूर्वपक्ष और उत्तरपक्ष के द्वारा पशुशरीर के रूपविशेष का निर्धारण कर रहे हैं— ) ( पूर्वपक्ष) तदाहुः इस विषय में (कुछ ब्रह्मवादी ) कहते हैं — द्विरूपः अग्नीषोमीयः कर्त्तव्यः अग्नि और सोम से सम्बन्धित पशु को दो रूप वाला (सफेद (१ ) तैø सं० ६.१.११.६ ।
पृष्ठ 309
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:प्रथमोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २४७ और काला) होना चाहिए क्योंकि द्वि देवत्यः ( वह पशु ) दो देवताओं से सम्बन्धित होता है। ( समाधान) तद् न आदृत्यम् यह (कथन) आदर करने योग्य ( मानने योग्य) नहीं है । पीवः इव कर्त्तव्यः वस्तुतः स्थूल ( शरीर वाले पशु ) का (आलभन ) करना चाहिए क्योंकि पीवो रूपाः वै पशवः पशु- स्थूल ( शरीर वाले ) ही होते है और यजमानः खलु वै कृशितः इव भवति यजनं करने वाला (व्यक्ति ) (याग के दिन थोड़ा दूध लेने के कारण ) कृश (दुबले शरीर ) के समान होता है। तद् यत् तो जो पीवः पशुः भवति ( अग्नीषोमीय ) पशु स्थूल शरीर वाला होता है, तत् स्वेन मेधेन वह अपने ( यज्ञ के साधनभूत ) मेध से यजमानमेव यजन करने वाले व्यक्ति को ही समर्थयति समृद्ध करता है । सा ० भा ० – तत्तत्राग्नीषोमीयपशौ ब्रह्मवादिनः पूर्वपक्षमाहुः । यस्मादस्य पशोरग्निश्च सोमश्चेत्येते द्वे देवते तस्मात् तदनुसारेण यः पशुर्द्विरूपः शुक्लकृष्णादिवर्णद्वयोपेतः स कर्तव्य इति तदेतद् ब्रह्मवादिमतमनादरणीयम् । किं तु पीव इव शरीरपुष्ट्या स्थूल एंव पशु कर्तव्यः । लोके हि पशव: पीवोरूपा वै मेदोवृद्ध्या वै प्रायेण स्थूलरूपा एव भवन्ति। यजमानस्तु पश्वनुष्ठानंदिने कृशित इवोपसद्दिनेषु स्वल्पक्षीराहारेण तदानीं कृश एव भवति। यत्तथा सति यद्ययं पशुः स्थूलो भवेत्तत्तेनं पशुस्थौल्येन कृशशरीरं यजमानमेव स्वेन मेधेन स्वकीययज्ञसाधनरूपेण समृद्धं करोति॥ पुनरपि पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां पशुलक्षणस्य हविषः शेषभक्षणमुपपादयितुं पूर्वपक्षमाह— ( पशुलक्षणस्य हविषः शेषभक्षणविवेचनम् ) ( तत्रपूर्वपक्ष: ) तदाहुर्नाग्नीषोमीयस्य पशोरश्नीयात् पुरुषस्य वा एषोऽश्नाति योऽग्नीषोमीयस्य पशोरश्नाति, यजमानो ह्येतेनाऽऽत्मानं निष्क्रीणीत इति ॥ ११ ॥
हिन्दी – (पुनः पूर्वपक्ष और उत्तरपक्ष द्वारा पशुरूप हवि के शेषभाग के भक्षण को उपादित करने को लिए पूर्वपक्ष को कह रहे हैं - ) तदाहुः उस (पशुरूप हवि के शेषभाग के विषय में कुछ ब्रह्मवादी ) कहते हैं— अग्नीषोमीयस्य पशोः न अश्नीयात् अग्नीषोमीय पशु के ( अवशिष्ट मांसरूप हवि को) नहीं खाना चाहिए । यो अग्नीषोमीयस्य पशोः अश्नाति जो अग्नीसोम से सम्बन्धित पशु की (अवशिष्ट हवि) का भक्षण करता है, एषः पुरुषस्य एव अश्नाति यह पुरुषरूप (अवशिष्ट हवि ) का ही भक्षण करता है क्योकि यजमानः हि यजन करने वाला एंतेन इस (पशु) के बदले ही आत्मानं निष्क्रीणीते अपने को ( देवताओं से ) खरीदता है। सा० भा० – तत्तत्र पशौ पूर्वपक्षिण आहुरग्नीषोमीयस्य पशोर्मांसं नाश्नीयाद् यस्तद्भक्ष-यत्यसौ पुरुषस्य मांसमेव भक्षयति । यस्माद्यजमान एतेन पशुना स्वात्मानं निष्क्रीणीते
पृष्ठ 310
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [२४८ ऐतरेयब्राह्मणम् ६.३ द्वितीयपञ्चिकायां
तस्मात् तत्स्वरूपोऽयं पशुः । इतिशब्दः पूर्वपक्षसमाप्त्यर्थः ॥
तं निराकृत्य सिद्धान्तमाह— (सिद्धान्तपक्षः ) तंत्तन्नाऽऽदृत्यं, वार्त्रघ्नं वा एतद्धविर्यदग्नीषोमीयोऽग्नीषोमाभ्यां वा इन्द्रो वृत्रमहंस्तावेनमब्रूतामावाभ्यां वै वृत्रमवधीर्वरं ते वृणावहा इति वृणाथामिति तावेतमेव वरमवृणातां श्वः सुत्यायां पशुं स एनयोरेषोऽ- च्युतो वरवृतो ह्येनयोस्तस्मात्तस्याशितव्यं चैव लीप्सितव्यं च ॥ १२ ॥
हिन्दी—( उस पूर्वपक्ष का निराकरण करके सिद्धान्त को कहते हैं— ) तत् तत्न आदृत्यम् ( ब्रह्मवादियों का ) वह (कथन ) आदरयोग्य नहीं है, क्योंकि यद् अग्नीषोमीयः जो अग्नि और सोम से सम्बन्धित पशु है, एतद् वार्त्रघ्नं वै यह वृत्र को मारने वाले ( इन्द्र) से सम्बन्धित है । अग्नीषोमाभ्यामेव अग्नि और सोम की सहायता से ही इन्द्रः वृत्रम् अहन् इन्द्र ने वृत्र को मारा था । तौ एवं एनम् अब्रूताम् उन दोनों ( अग्नि और सोम) ने इस ( इन्द्र ) ने कहा कि आवाभ्यां वै वृत्रम् अवधीः हम दोनों की सहायता से ही तुमने वृत्र को मारा है अतः ते वरं वृणावहै तुम से हम दोनों वर माँगते हैं । वृणाथाम् इति ( तब इन्द्र ने कहा कि) तुम दोनों वर माँगो । तौ उन दोनों ( अग्नि और सोम) ने श्वः सुत्यायम् सोमाभिषव के अगले दिन पशुम् पशु को एतम् वरम् अवृणा-ताम् वर रूप में माँगा । सः एषः एनयोः वह यह पशु इन दोनों द्वारा अच्युतः वरवृतः निश्चित रूप से वर में माँगा गया है। तस्मात् इसी कारण अस्य इस (पशु ) का मांस अशितव्यम् भक्षण करना चाहिए और लीप्सितव्यं च ( अधिक भक्षण करने के लिए) लिप्सा करना चाहिए। सा ० भा ० — तत्पूर्वपक्षिभिरुक्तमनादरणीयं योऽग्नीषोमीयः पशुरस्ति एतद्वार्त्रघ्नं वृत्रहत्यानिमित्तं हविः । कथमेतदिति, तदुच्यते– अग्नीषोमाभ्यां निमित्तभूताभ्यामिन्द्रो वृत्रं हतवान्। अस्यार्थस्य श्रुत्यन्तरद्योतनार्थो वैशब्दः । सोऽयमर्थः श्रुत्यन्तरे ' त्वष्टा हतपुत्र' इत्यनु- वाके प्रपञ्चितः । वृत्रे हते समीन्द्रं प्रत्यग्नीषोमावेवमब्रूतां हे इन्द्र वां निमित्तं वृत्रं हतवानसि । अतो वृत्रवधस्य निमित्तभूतावावां तव सकाशाद् वरं प्रार्थयावहै । इत्युक्त्वा वरं प्रार्थितवन्तौ श्वः सुत्यायां परेद्युः सोमाभिषवे प्रसक्ते सति पूर्वदिने पशुरूपं वरं वृतवन्तौ। स एष पशुरेनयोरग्नीषोमयोरच्युतोऽवश्यं कर्तव्यः, वरेण वृतत्वात्। तस्मादेवं प्रशस्तत्वात् तस्य पशोर्मांसमशितव्यं चैव सर्वदा भक्षितव्यमेव । न केवलं भक्षणं किंतु लीप्सितव्यं च भक्षणात् पूर्वमादरेण महता लब्धुमेष्टव्यमपि। तावेतौ पूर्वोत्तरपक्षौ शाखान्तरे संगृहीतौ— ' तस्मान्नाऽऽ- श्यं पुरुषनिष्क्रयणमथो खल्वाहुरग्नीषोमाभ्यां वा इन्द्रो वृत्रमहन्निति यदग्नीषोमीयं पशुमा-