ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 321–330
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 321–330
पृष्ठ 321
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:प्रथमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २५ ९ हिन्दी - ( द्वितीय ऋचा के पूर्वार्ध को कहकर उसका तात्पर्य दिखला रहे हैं - ) ‘ परि त्रिविष्ट्यध्वरं यात्यग्नी स्थीरिव' अर्थात् रथी के समान अग्नि यज्ञ के चारो ओर जाता है' — इति इसका तात्पर्य है-एषः यह अग्नि रथीः इव रथी के समान अध्वरं परियाति यज्ञ के चारो ओर जाता है । तृतीयस्या ऋचः प्रथमपादमनूद्य व्याचष्टे- परि वाजपतिः कविरिति एष हि वाजानां पतिः ॥५ ॥
हिन्दी-( तृतीय ऋचा के प्रथमपाद को कह कर उसका व्याख्यान करे हैं— ) ‘ परि वाजपतिः कविः ' अर्थात् अन्न का स्वामी क्रान्त द्रष्टा (अग्नि) (चारो ओर जाता है ) इति हि' क्योंकि यहाँ एषः हि यह (अग्नि) वाजानां पतिः ( अन्न को भक्षण करने के कारण) अन्नों का स्वामी है । सा० भा०--' कविः' अनूचानः । ' ये वा अनूचानास्ते कवयः ' इति श्रुतेः । तादृशोऽ-ग्निर्वाजपतिरन्नस्वामी । एष हीत्यादिना तदर्थप्रसिद्धिरुच्यते। अन्नभक्षकत्वाद् वाजपतिः ॥ अथ होतारं प्रति मैत्रावरुणप्रैषार्थं मैत्रावरुणं प्रत्यध्वयः प्रैषमन्त्रं विधत्ते— ( होतारं प्रति मैत्रावरुणस्योपप्रैषमन्त्रः ) अत उपप्रेष्य होतर्हव्या देवेभ्य इत्याहाध्वर्युः ॥ ६ ॥
हिन्दी— ( होता के प्रति मैत्रावरुण के प्रैष के लिए मैत्रावरुण के प्रति अध्वर्यु द्वारा कहे गये प्रैषमन्त्र का विधान कर रहे हैं - ) अतः इस ( पर्यग्निकरण मन्त्र के पश्चात् ' होत हे होता देवेभ्यः हव्या उपप्रेष्य देवताओं की हवि के लिए निर्देश करो' - इति अध्वर्युः आह इस ( प्रैष मन्त्र) को अध्वर्यु कहता है। सा० भा० - अंतः पर्यग्निकरणानुवचनादूर्ध्वमध्वर्युरुपप्रेष्येत्यादिकं प्रैषमन्त्रं पठेत्। होतर्देवेभ्यो हवींष्युपप्रेष्य प्रेरयेति तस्यार्थः । अत्र मैत्रावरुणस्य होतृसमीपे वरणीयत्वाद्धोतृशब्द उपलक्षकः । तथा सति मैत्रावरुणं प्रत्यध्वयोर्मन्त्रो भविष्यति॥ अथ मैत्रावरुणेन पठनीयं मन्त्रं विधत्ते— ( मैत्रावरुणेन पठनीयो मन्त्रः ) मैत्रावरुण उपप्रैषं प्रतिपद्यते ॥७ ॥
अजैदग्निरसनद्वाजमिति हिन्दी— ( अब मैत्रावरुण द्वारा अनुवचनीय मन्त्र को कह रहे हैं - ) अग्निः अजैत् विजय को प्राप्त करे और वाजम् असनत् (हविरूप ) अन्न को खादे' – इति अग्नि ( ) १ ऋ० ४.१५.३ ॥ ( २ ) 'एते वै कवयो यदृषयः ' -इति शत०ब्रा० १.४.२.८
पृष्ठ 322
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [२६० ऐतरेयब्राह्मणम् ६.५ द्वितीयपञ्चिकायां उपप्रैषम् इस उपप्रैप को मैत्रावरुणः प्रतिपद्यते मैत्रावरुण प्रतिपादित करता है । सा० भा ० — अत्र शामित्रदेशं प्रति नीयमानस्य पशोः पुरतो य उल्मुकाकारोऽग्निर्ग-च्छति सोऽग्निरजैज्जयतु । पशोः पुरस्तादग्नेर्गमनं शाखान्तरे श्रूयते — ‘ अग्निना पुरस्तादेति रक्षसामपहत्यै ’ ' इति । तस्याग्नेर्जयो नाम हविःसंपादनसामर्थ्यं सोऽग्निर्वाजमन्नं हविर्लक्षणम-सनत्। अस्य मन्त्रस्यान्तः ‘उपप्रेष्य होतर्हव्या देवेभ्य ' इति श्रूयते। यतो होतारं प्रति मैत्रा-वरुणो मुख्यस्याध्वर्युप्रैष्यस्य समीपवर्तित्वादयमुपप्रेष्यः॥ अत्र ब्रह्मवादिनां चोद्यं वैयधिकरण्यरूपमुद्भावयति— तदाहुर्यदध्वर्युहोंतारमुपप्रेष्यत्यथ कस्मान् मैत्रावरुण उपप्रैषं प्रति- पद्यत इति ॥८ ॥
हिन्दी— ( अब इस विषय में ब्रह्मवादियों के प्रश्न को कह रहे हैं — ) तदाहुः इस विषय में ( कुछ ब्रह्मणवादी ) कहते हैं कि यद् अध्वर्युः होतारम् उपप्रेष्यति जब अध्वर्यु होता के लिए उपप्रैष कहता है। अथ कस्मात् तो किस कारण से मैत्रावरुणः उपप्रैषं प्रतिपद्यते मैत्रावरुण उपप्रैष का प्रतिपादन करता है? सा० भा० –- अध्वर्युप्रयुक्ते मन्त्रे होतु: संबोधितत्वान्मैत्रावरुणस्य मन्त्रपाठे वैयधि- करण्यम्॥ तस्य चोद्यस्य परिहारं दर्शयति-. ( अन्यमनस्कस्य यज्ञीयवाक्प्रयोगनिषेधः ) मनो वै यज्ञस्य मैत्रावरुणो, वाग्यज्ञस्य होता, मनसा वा इषिता वाग्वदति, यां ह्यन्यमना वाचं वदत्यसुर्या वै सा वागदेवजुष्टा.. तद्यन्मैत्रावरुण उपप्रैषं प्रतिपद्यते मनसैव तद्वाचमीरयति तन्मनसेरितया वाचा देवेभ्यो हव्यं संपादयति ॥ ९ ॥
हिन्दी – ( उपर्युक्त प्रश्न का समाधान दिखला रहे हैं - ) मैत्रावरुण यज्ञस्य मनः वै मैत्रावरुण ( नामक ऋत्विक् ) यज्ञ का मन-स्थानीय है और होता यज्ञस्य वाग् होता ( नामक ऋत्विक् ) यज्ञ का वाणी-स्थानीय है। मनसा वै ईषिता वाग् वदति मन के द्वारा प्रेरित हुआ ही वाणी को बोलता है। अन्यमना या वाचं वदति जो बिना मन से वाणी को बोलता है, सा वाग् अदेवजुष्टा असुर्या वह देवताओं को प्रिय न लगने वाली आसुरी ( १ ) तै० सं० ६.३.८.२ । ( २ ) सोऽयं मन्त्रः – ‘ अजैदग्निः असनद् वाजं नि देवो देवेभ्यो हव्यवाट् प्राञ्जोभिर्हिन्वानः धेनाभिः कल्पमानः यज्ञस्यायुः प्रतिरन् उपप्रेष्य होतः हव्या देवेभ्यः ' –इति तै० ब्रा० ३.६.५.१ ।
पृष्ठ 323
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रथमोऽध्यायः षष्ठः खण्डः ] : होती है । तद् यत् तो जो मैत्रावरण उपप्रैषं सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २६१ करता है तत् उससे मनसा प्रतिपद्यते मित्रावरुण उपप्रैष को प्रतिपादित है और तमनसा ईरितया वाचाएव वाचम्उस मनईरयतिद्वारा प्रेरितमन वाणीके द्वारासे देवेभ्यःही वाणीहव्यंको प्रेरितसम्पादयतिकरता देवताओं के लिए हविष् का सम्पादन करता है । सा० भा०-- यज्ञपुरुषस्य मैत्रावरुणो मनःस्थानीयो होता तु वाक्स्थानीयः । लोके हि मनसैव प्रेरिता वाक्शब्दमुच्चारयति। यदा त्वन्यमनस्कः पुरुषो वाचं ब्रूते सा वागसूर्याऽसुराणां प्रिया न तु देवजुष्टा देवानां न प्रिया । तथा सति यदि मैत्रावरुणः प्रथममुपप्रैषं ब्रूते । मनसैव वाक्प्रेरिता भवति । ततो मनसा प्रेरितया वाचा देवेभ्यो हव्यं संपादितं भवति। अन्यथा तद्धविरसुरेभ्यः संपादितं स्यात्। तस्मादध्वर्युणा होतारमित्येवं संबोधितेऽपि मैत्रावरुणोक्तप्रैष- पूर्वकमेव होतृवचनं युक्तम्॥ ॥ इति श्रीमत्सांयणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये द्वितीयपञ्चिकायाः प्रथमाध्याये ( षष्ठाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥५ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के षष्ठ अध्याय के पञ्चम खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ षष्ठः खण्डः सा ० भा ० — मैत्रावरुणोपप्रैषादूर्ध्वं होतुरधिगुप्रैषो बौधायनेन दर्शितः- -'यदा जाना- त्युपप्रेष्य होतर्हव्या देवेभ्य इति तं मैत्रावरुणः प्रेष्यत्यर्जदग्निरित्यथ होताऽध्रिगुमन्वाह दैव्याः शमितारः ' इति । अध्रिगुः कश्चिद्देवः पशुविशसनस्य कर्ता तं प्रति होता दैव्याः शंमितार इत्यादिकं प्रैषमन्त्रमनुब्रूयादिति तस्य सूत्रवाक्यस्यार्थः ॥ तमिमं सूत्रोक्तमन्त्रं' विधत्ते- ( अधिनुं प्रति होतुः प्रैषमन्त्रः ) दैव्याः शमितार आरभध्वमुत मनुष्या इत्याह' ॥ १ ॥
'हिन्दी - ( अधिग्रु के प्रति होता द्वारा कहे गये ' दैव्या शमितार' इत्यादि प्रैषमन्त्र का विधान कर रहे हैं— ) हे दैव्याः देवसम्बन्धी और मनुष्याः मनुष्य- सम्बन्धी शमितारः पशु की हिंसा करने वाले! आरभध्वम् (मारने का उपक्रम) प्रारम्भ करो - इति आह इस ( १ ) ' सूक्तोक्तमर्थ' इति वा पाठः । ( २ ) तै० सं ० ३.६.६ । एष चाधिगुप्रैषमन्त्रोऽन्यशाखीय इति कल्पकारेण प्रपठ्य विहितः (आश्व० ३.३.१ )।
पृष्ठ 324
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ६.६ द्वितीयपञ्चिकायां २६२: ऐतरेयब्राह्मणम् प्रकार (होता अधिग्रु से प्रैष मन्त्र को ) कहता है । सा० भा ० — हे दैव्या देवसंबन्धिनः शमितारः पशुविशसनकारिण आरभध्वं विशसनस्योपक्रमं कुरुतोत मनुष्या अपि मनुष्यरूपा अपि शमितार आरभध्वमित्यादिक- मन्त्रिगुप्रैषमन्त्रं होता पठेत् ॥ यथोक्तमन्त्रस्य प्रथमपादं व्याचष्टे— ( शाखान्तरीयाधिग्रुप्रैषस्य पूर्वार्द्धस्य व्याख्यानम् ) ये चैव देवानां शमितारो ये च मनुष्याणां तानेव तत्संशास्ति॥२ ॥
हिन्दी – (उक्त 'देव्याः शमितारः' मन्त्र के प्रथम पाद का व्याख्यान कर रहे हैं- ) ये च देवानां जो देवताओं के और ये च मनुष्याणाम् जो मनुष्यों के शमितारः पशुओं का मेध करने वाले हैं तान् एव उन्हीं को ही तत् इस ( प्रथम पाद ) के द्वारा शंसास्ति प्रेरित
करता है ।
सा० भा ० — तत्तेन प्रथमपादभागेन द्विविधजातीयाञ्शमितॄन् प्रेरयति ॥
मन्त्रस्य द्वितीयभागमनुवदति— उपनयत मेध्या दुर आशासाना मेधपतिभ्यां मेधमिति ॥ ३ ॥
हिन्दी—( मन्त्र के द्वितीयभाग को कह रहे हैं - ) 'उपनयत मेध्या दुर आशासाना मेधपतिभ्यां मेधम्' अर्थात् यज्ञ के स्वामी ( यजमान ) और उसकी पत्नी के लिए अथवा अग्नि ओर सोम के लिए यज्ञ की स्तुति करने वाले हे शमिता! तुम मेध्य पशुरूप हवि को ( अथवा मेध के लिए शस्त्र को ) ले आओ । इति यह ऋचा का उत्तरार्ध है । सा ० भा० — प्रारम्भे किं कर्तव्यमिति चेत्: तदुच्यते — मेध्या मेधार्हा दुरो द्वारा हवि- र्मार्गान् विशसनहेतीर्वोपनयत संनिधापयत; मेधपतिभ्यां यज्ञस्वामिपत्नीयजमानार्थमग्नीषोम- देवतार्थं वा मेधं यज्ञमाशसानाः प्रार्थयमाना हे शमितारो यूयमुपनयत॥ अत्र मेधशब्दं च व्याचष्टे- ( मेघश्शब्दव्याख्यानम्) पशुर्वै मेधो यजमानो मेधपतिर्यजमानमेव तत्स्वेन मेधेन समर्धयति ॥४ ॥
हिन्दी—( अब मेध शब्द और मेधपति' शब्द का व्याख्यान कर रहे हैं— ) पशुर्वै मेधः पशु ही मेध है और यजमानः मेघपतिः यजमान मेध का स्वामी है। इस प्रकार होता यजमानमेव यजन करने वाले को ही स्वेन मेथेन उसी के अपने मेध से समर्धयति समृद्ध करता है। मतान्तरानुसारेण मेधपतिशब्दस्यार्थं दर्शयति—
पृष्ठ 325
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
प्रथमोऽध्यायः षष्ठः खण्डः ] सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: २६३ अथो खल्वाहुर्यस्यै वाव कस्यै च देवतायै पशुरालभ्यते मेधपतिरिति ॥५ ॥ सैव
हिन्दी- (अन्य मत के अनुसार ' मेधपति' शब्द के अर्थ को दिखला रहे हैं— ) अथो खलु आहुः इस विषय में निश्चित रूप से ( कुछ ब्रह्मवादी लोग) कहते हैं कि यस्यै कस्यै देवतायै पशुः आलभ्यते जिस किसी देवता के लिए पशु का आलभन किया जाता है, सः एव मेधपतिः वह ( देवता) ही मेध का स्वामी होता है । सा० भा ० — अस्तु मेधपतिशब्दो देवतापरस्तावता च को लाभ इत्याशङ्कयाऽऽह— स यद्येकदेवत्यः पशुः स्यान्मेघपतय इति ब्रूयाद्यदि द्विदेवत्यो मेघ- पतिभ्यामिति यदि बहुदेवत्यो मेधपतिभ्य इत्येतदेव स्थितम् ॥ ६ ॥
हिन्दी— ( देवतापरक मेधपति शब्द के लाभ को बतला रहे हैं - ) यदि एक- देवत्यः पशुः स्यात् यदि एक देवता से सम्बन्धित पशु हो तो सः मेघपतये इति ब्रूयात् वह ' मेध के स्वामी के लिए - यह कहे द्विदेवत्यः दो देवताओं के लिए हो तो मेधपतिभ्याम् द्विवचन में मेधपतियों के लिए' यह कहे और यदि बहुदेवत्यः यदि बहुत से देवताओं से सम्बन्धित हो तो मेधपतिभ्यः इति ' मेध के स्वामियों के लिए' ऐसा कहे । एतदेव स्थितम् यही विधान है । तृतीयभागमनुवदति— प्रास्मा अग्निं भरतेति ॥७ ॥
हिन्दी—( अब मन्त्र के तृतीय भाग को कह रहे हैं - ) 'प्रास्मा अग्निभरत' अर्थात् हे शमिताओ! इस पशु के लिए पहले अग्नि ले आओ। सा० भा० - अस्मै पश्वर्थं हे शमितारोऽग्निं प्रभरत प्रथमं नयत ॥: अग्नेः प्रथमतो नयनमुपपादयितुमाख्यायिकामाह— पशुर्वै नीयमानः स मृत्युं प्रापश्यत् स देवान्नान्वकामयतैतुं तं देवा अब्रुवन्नेहि स्वर्गं वै त्वा लोकं गमयिष्याम इति स तथेत्यब्रवीत् तस्य वै युष्माकमेकः पुरस्तादैत्विति तथेति तस्याग्निः पुरस्तादैत् सोऽ - ग्निमनु प्राच्यवत ॥८ ॥
हिन्दी- (अग्नि को पहले लाने के विषय में आख्यायिका को कह रहे है ) सः नीयमानः पशुः ( शमित्र स्थान को ले जाये जाने वाले ) उस पशु ने मृत्युं प्रापश्यत् प्रकृष्ट रूप से मृत्यु को देखा । सः देवान् अनु एतुम् न अकामयत् वह देवताओं के पीछे जाने के लिए इच्छा नहीं किया। तं देवाः अब्रुवन् तबं देवताओं ने उस ( पशु) से कहा कि हे
पृष्ठ 326
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ ६.६ द्वितीयपञ्चिकायां २६४: ऐतरेयब्राह्मणम् तुम्हारे साथ हम लोग स्वर्गलोक को पशु! एहि आओ त्वा स्वर्गं लोकं गमिष्यामः ( स्वीकार करते हुए कहा कि) ठीक है।जाएँगे। सः तथा इति अब्रवीत् उस (पशु) ने आगे-आगे गमन किया । सः अग्निमनु अग्निः तस्य पुरस्ताद् एति अग्नि उस (पशु) के । प्राच्यवत वह (पशु) अग्नि के पीछे - पीछे चला पशुः प्रत्यक्षेण मृत्युं दृष्टवान् । ततः स सा० भा० – शामित्रदेशं प्रति नीयमानः नान्वकामयताऽऽगन्तुं नैच्छत् । ततो देवाः पशुं प्रत्येवमब्रुवन् हे पशो त्वमा- पशुर्देवानन्वेतुंगच्छ, त्वया सह वयं सर्वे स्वर्गं गच्छाम इति। पशुश्च तदङ्गीकृत्य देवान् प्रत्येवमब्रवीत्, युष्माकं मध्ये कश्चिद्देवो मम पुरस्ताद् गच्छत्विति। तद्वचनमङ्गीकृत्याग्निर्देवस्तस्य पशो: पुरस्तादगच्छत्। ततः स पशुस्तमग्निमनु स्वयमपि तुष्टः सन्प्रकर्षेणागच्छत्। तस्मादग्निं प्रभरतेत्येतद्युक्तम्॥ 'उक्तमर्थं लोकप्रसिद्ध्या द्रढयति— तस्मादाहुराग्नेयो वाव सर्वः पशुरग्निं हि सोऽनु प्राच्यवतेति ॥ ९ ॥
हिन्दी— ( उक्त अर्थ को लोक-प्रसिद्धि द्वारा दृढ़ कर रहे हैं — ) तस्माद्ह आहुः इसी कारण यह कहा जाता है, सर्वः पशुः आग्नेयः वाव सभी पशु अग्नि से सम्बन्धित है; क्योंकि अग्निं हि अनु अग्नि के पीछे- पीछे सः प्राच्यवत वह पशु चला था । सा० भा ० — यस्मादग्निमनु पशुः प्रागच्छत् तस्मादाग्नेयः सर्वः पशुरित्येवं याज्ञिक- लोकप्रसिद्धिः । अत एव सर्वं पशुमग्नौ जुह्वति ॥ यस्मादेवं प्रसिद्धिस्तस्मादेव कारणात् पशोः पुरस्तादग्निं नयेयुरित्येतमर्थं प्रसङ्गाद् विधत्ते- तस्माद् अस्याग्निं पुरस्ताद्धरन्ति ॥ १० ॥
हिन्दी— तस्मात् इसी कारण अग्निम् अस्य पुरस्ताद् हरन्ति अग्नि को इस (पशु)
के आगे लाते हैं।
सा० भा ० — तस्मादु तस्मादेव॥
चतुर्थभागमनूद्य व्याचष्टे— स्तृणीत बर्हिरित्योषध्यात्मा वै पशुः पशुमेव तत्सर्वात्मानं करोति ॥ ११ ॥
हिन्दी—( मन्त्र के चतुर्थ भाग को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) 'स्तृणीत बर्हिः ' अर्थात् हे शामिताओ! कुश को विछा दो । ओषध्यात्मा वै पशुः (खायी गयी ओषधियों के पशु के अवयव रूप में परिणत होने के कारण) पशु ओषध्यात्मक होता है, तत् इस ( कुश बिछाने ) से पशुमेव पशु को ही सर्वात्मानं करोति सभी अङ्गों से पूर्ण बनाता है।
पृष्ठ 327
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:प्रथमोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २६५ सा ० भा ० – संज्ञपनस्थानं नीतस्य पशोरधस्तादुपाकरणसाधनयोर्बर्हिषोरन्यतरदबर्हिर्हे शमितार उपक्षिपत। पशुभक्षितानामोषधीनां पश्ववयवत्वेन परिणतत्वात् पशोरोषध्यात्मत्वम्, अतस्तद्भागपाठेन पशुं सर्वौषध्यात्मानं करोति॥ पञ्चमभागमनूद्य व्याचष्टे- ( मात्राद्यनुज्ञाग्रहणम्) अन्वेनं माता मन्यतामनु पिताऽनुभ्राता सगर्भ्योऽनु सखा सयूथ्य इंति जनित्रैरवैनं तत्समनुमतमालभन्ते ॥१२ ॥
हिन्दी–( मन्त्र के पञ्चम भाग को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) एनं माता अनुमन्यताम् ( संज्ञपनीय पशु की माता इस ( संज्ञपनीय पशु के संज्ञपन ) के लिए अनुमति देवे, पिता अनु ( इसका ) पिता अनुमति देवे, सगर्भ्यः भ्राता अनु सहोदर भाई अनुमति देवे, और सयूथ्यः सखा अनु ( इसके ) यूथ वाले मित्र अनुमति देवे ' इति तत् इस प्रकार इस पाठ से जनित्रैः जन्म से सम्बन्धित अन्य ( पशुओं ) द्वारा अनुमतमेनम् अनुमति को प्राप्त हुए इस (पशु ) को आलभन्ते संज्ञपित करते हैं । सा ० भा० – संज्ञप्यमानमेनं पशुं मात्रादयोऽङ्गी कुर्वताम्। समाने गर्भे भवः सगर्थ्य एकोदरो भ्रातृविशेषणमेतत्, समाने यूथे भवः सयूथ्य: पशुसमूहाद् व्यावर्तक-विशेषणमेतत् । तद्भागपाठेनैनं पशुं जनित्रैस्तज्जन्मसंबन्धिभिः पश्वन्तरैरनुज्ञातं कृत्वा पश्चा-दालभन्ते ॥ षष्ठं भागमनूद्य व्याचष्टे— ( पदामुदीचीकरणम्) उदीचीनाँ अस्य पदो निधत्तात् सूर्यं चक्षुर्गमयताद् वातं प्राणमन्व- वसृजतादन्तरिक्षमसुं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरमित्येष्वेवैनं तल्लोके- ष्वादधाति ॥ १३ ॥
हिन्दी–( षष्ठ भाग को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं- ) 'अस्य पदः उदीचीनान् निधत्तात् इस ( संज्ञपनीय पशु) के पैरों को उत्तर दिशा में स्थापित करो, चक्षुः सूर्यं गमयतात् नेत्र को सूर्य देवता के लिए प्राप्त कराओ, प्राणं वातम् अनु अन्वसृजतात् प्राण को वायुदेवता के प्रति प्राप्त कराओ, असुम् अन्तरिक्षम् जीव को अन्तरिक्ष के प्रति, श्रोत्रं दिशः श्रोत्र को दिशाओं के प्रति और शरीरं पृथिवीम् शरीर को पृथिवी के प्रति प्राप्त कराओ' इति तत् इस पाठ से एनम् इस ( संज्ञपनीय पशु) को•एषु लोकेषु आदधाति इन लोकों में प्रतिष्ठित करता है। सा० भा ० — संज्ञप्यमानस्य पशोः पदः पादानुदीचीनानुत्तरदिग्गतान्निधत्तात् स्थापयत। ऐ.ब्रा. पू- १७
पृष्ठ 328
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [२६६ ऐतरेयब्राह्मणम् ६.६ द्वितीयपञ्चिकायां चक्षुरिन्द्रियं सूर्यदेवतां प्रापयत। प्राणं वायुदेवतां प्रत्यन्ववसृजतात् प्रापयत । असुं जीव-मन्तरिक्षं प्रापयत। श्रोत्रं दिग्देवतां प्रापयत । शरीरं पृथिवीं प्रापयत । तद्भागपाठेनैनं पशुमेष्वेव यथोक्तदेवतासंबन्धिषु लोकेषु स्थापयति ॥ सप्तमभागमनूद्य व्याचष्टे- ( त्वक्च्छेदनविधानम् ) एकधाऽस्य त्वचमाच्छ्यतात् पुरा नाभ्या अपि शसो वपामुत्खिद- तादन्तरेवोष्माणं वारयध्वादिति पशुष्वेव तत्प्राणान् दधाति ॥ १४ ॥
हिन्दी—( सप्तम भाग को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) एकधा अस्य त्वचम् आच्छ्यतात् एक प्रकार से विच्छेदरहिता से अस्य इस ( मेध्य पशु ) के त्वचा को सभी ओर से उतार लो (इसके शरीर से अलग कर लो ), नाभ्यः अपि शसः पुरा नाभिच्छेदन ( नाभि को काटने ) से भी पहले वपाम् उत्खिदत इसकी वपा (अतड़ियों ) को निकाल लो और उष्माणम् अन्तः एव वारयध्वात् (इसकी ) सांस को ( इसका मुख बन्द करके ) भीतर हो रोक दो- इति इस प्रकार तत् इस ( पाठ ) से पशुषु एव प्राणान् दधाति पशुओं में ही प्राणों की प्रतिष्ठापित करता है । सा० भा० — एकधैकविधया विच्छेदराहित्येनास्य त्वचाच्छ्यतात्समन्ताच्छिन्नां कुरुत। नाभ्या अपि शसश्छेदात् पूर्वमेव वपामुत्खिदतादुद्धरत। ऊष्माणमुच्छ्वासमन्तरेव वार- यध्वान्निवारयत पिहितास्यं संज्ञपयतेत्यर्थः । तद्भागपाठेन पशुष्वेव प्राणान् संपादयति॥ अष्टमभागमनूद्य व्याचष्टे— ( वक्षाद्यङ्गानां परिचयः ) श्येनमस्य वक्षः कृणुतात् प्रशसा बाहू, शला दोषणी, कश्यपे- वांसाऽच्छिद्रे श्रोणी, कवषोरू स्त्रेकपर्णाऽष्ठीवन्ता षड्विंशतिरस्य वङ्क्रयस्ता अनुष्ठ्योच्च्यावयताद् गात्रं गात्रमस्यानूनं कृणुतादित्य- ङ्गान्येवास्य तद्गात्राणि प्रीणाति ॥ १५ ॥
हिन्दी— ( अष्टमभाग को कह कर व्याख्यान कर रहे हैं- ) अस्य वक्षः श्येनं कृणुतात् इस ( पशु) के वक्ष को श्येन पक्ष के आकार वाला बना दो, बाहू प्रशसा दोनों बाहुओं को कुल्हाड़ी के आकार वाला, दोषणी शला प्रकोष्ठों ( पीछे के दोनों पैरों ) को भाले की नोक के आकार वाला, अंसौ कश्यप इव दोनों कन्धों को कच्छप के आकार वाला, श्रोणी अच्छिद्रे दोनों श्रोणी (कूल्हे ) को छिद्ररहित, ऊरू कवषा दोनों जङ्घाओं को ( तलवार के ) ढाल के आकार वाला, अष्ठीवन्तो स्त्रेकपर्णा दोनों घुटनों को कनैर वृक्ष के पतों को आकार वाला, कर दो। अस्य वक्रयः षड्विंशतिः इसकी पसली की
पृष्ठ 329
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] प्रथमोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्,: छब्बीस हड्डियाँ हैं ताः अनुष्या उच्च्यावयतात् २६७ गानं अनूनं कृणुतात् इस (पशु ) के प्रत्येक अङ्गउनकोको क्रमानुसार निकाल लो,. अस्य सम्पूर्ण रूप से रखो- इति इस प्रकार तत् इस (पाठ ) से अस्य इस (पशु के ) अङ्गानि गात्राणि एव प्रीणाति शरीरा- वयवरूप अङ्गों को प्रसन्न करता है। सा ० भा० - श्येनं श्येनाकृतिकमस्य पशोर्वक्षः कुरुत । बाहू प्रशसा प्रकृष्टच्छेदनौ कुरुत। दोषणी प्रकोष्ठौ शला कृणुताच्छलाकाकारौ कुरुत । उभावप्यंसौ कश्यपाकारौ कुरुत । श्रोणी उभे अप्यच्छिद्रे अनूने कुरुत। अस्य पशोर्वङ्क्रयो वक्राणि पार्श्वास्थीनि षड्विंशति- र्भवन्ति। ताः सर्वा अनुष्ठ्यानुक्रमेण स्वस्थानगतान्युच्च्यावयतोद्धरत । गात्रं गात्रं सर्व- मप्यदनीयमङ्गमनूनं कृणुतादविकलं कुरुत। तद्भागपाठे तस्य पशोरङ्गान्येवावयवरूपाण्येव गात्राणि प्रीणाति । गात्रशब्दः शरीरे तदवयवे च वर्तते । अतोऽत्रावयवविवक्षां द्योतयितुमङ्गा- नीति निर्देशः ॥ नवमभागमनूद्य व्याचष्टे— ( पुरीषगूहनस्थानखननम् ) ऊवध्यगोहं पार्थिवं खनतादित्याहौषधं वा ऊवध्यमियं वा ओषधीनां प्रतिष्ठा, तदेनत्स्वायामेव प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतिष्ठापयति ॥ १६ ॥
हिन्दी – ऊवध्यगोहम् पुरीष के छिपाने के स्थान को पार्थिवं खनतात् भूमि को खोदो - इति ऊवध्वम् औषधं वै ( पशुभक्षित औषधि का विकार होने के कारण ) पुरीष औषधि रूप ही है । इयं वै ओषधीनां प्रतिष्ठा यह पृथिवी ही ओषधियों की प्रतिष्ठा ( आश्रय) है । तत् इसके पाठ से एनम् इस ( पुरीष ) को अन्ततः अन्त में स्वायामेव प्रतिष्ठायाम् उसकी अपनी ही प्रतिष्ठा में प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापित करता है । सा० भा ० — ऊवध्यगोहं पुरीषगूहनस्थानं पार्थिवं खनतात्पृथिवीसंबन्धमेव खनत । 1 अत्रोवध्यशब्देनौषधमेवोच्यते, पुरीषस्य पशुभक्षितस्यौषधिविकारत्वात् । ओषधीनां चेयमेव भूमिः प्रतिष्ठाऽऽश्रयः तत्तथा सत्येनमूवध्यं स्वकीयायामेव प्रतिष्ठायां भूमिरूपायामन्ततः पशुविशसनान्ते प्रतिष्ठापयति॥
अत्र मीमांसा — नवमाध्याये चिन्तितम् - अविकारो विकारो वा स्यान्मेधपतिशब्दयोः ।
विकारे स्वामिदेवार्थ एकार्थो वाऽन्तिमेऽपि किम् ॥
स्वाम्यर्थो देवतार्थो वा स्यादन्याय्यत्वतोऽग्रिमः ।
अर्थभेदाद्विकारोऽत्र द्वावर्थौ शब्दयोर्द्वयोः ॥
मन्त्रैक्यादर्थ एकोऽत्र स्वाम्यस्मिञ्जायया द्विता । 15)
पृष्ठ 330
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [२६८ ऐतरेयब्राह्मणम् ६.६ द्वितीयपञ्चिकायां देवार्थाशीर्देव एकाऽधिष्ठाने द्वे द्विधेरणम् ॥ अध्रिगुप्रैषनिगदस्य' आदाविदमाम्नायते – दैव्याः शमितार आरभध्वमुत मनुष्या। उपनयत मेध्या दुर आशासाना मेधपतिभ्यां मेधम् " इति। शाखान्तरे तु 'मेधपतये मेधमिति । अयमर्थः — शमितारः पशुघातिनो द्विविधाः – दैव्या मानुषाश्च, तानुभयान् संबोध्य होता कर्तव्यविशेषान्निर्दिशति — ‘ प्रारम्भः कर्तव्यः । मेधो यज्ञः, तद्योग्यान्दुरः पदार्थान्हिंसाहेतू-निहाऽऽनयत । किं कुर्वन्तः? यज्ञपतिभ्यां यज्ञपतये वा यज्ञमाशासानाः ' इति तत्रैकवचना- न्तस्य द्विवचनान्तस्य मेधपतिशब्दस्य बहुपशुयुक्तासु विकृतिष्वनूहः, ऊहो वेति संशयः । ऊहपक्षेऽपि किंवेकवचनान्तस्य यजमानोऽर्थः, द्विवचनान्तस्याग्नीषोमौ देवते इत्येवमर्थ- भेदः । किं वा शब्दद्वयस्यैक एवार्थ इति संशयः । एकार्थत्वपक्षेऽपि यजमान एवार्थः, देवतैव वेति संशयः । अत्राग्नीषोमीये पशौ यजमानः, अग्नीषोमौ चेति त्रयो मेधस्य पतयस्तेष्वेकवचनस्य द्विवचनस्य चान्यायनिगदत्वेन प्रकृतावविवक्षितस्य वचनस्य विकृतावनूह इत्याद्यः पक्षः । प्रकृतौ समवेतार्थत्वे संपादयितुं शक्ये सत्यन्यायनिगदत्वा- भावाद् विकृताववूहः कर्तव्य इति द्वितीयः पक्षः । अस्मिन् द्वितीयपक्षेऽपि प्रकृतावुपन्यस्य-प्रकारेणार्थभेदाद् विकृतिषु द्विबहुयजमानयुक्तास्वहीनादिषु यजमानानुसारेणैकवचनान्त ऊहनीयः । अनेकपशुयुक्तासु विकृतिषु देवतानुसारेण द्विवचनान्त ऊहनीयः । सोऽयं शाखा-विकल्पेन प्रथमः पक्षः । शाखाभेदेन पाठभेदेऽपि मन्त्रभेदाभावादर्थभेदो न युक्तः । किं त्वेक एवार्थ इति पक्षान्तरम् । तदाऽपि देवतायाः संप्रदानत्वेन स्वामित्वाभावान्मेधपतिशब्दयोग्यता नास्तीति यजमान एव तच्छब्दार्थः । तस्मिन् यजमान स्वत एकत्वं जायया सह द्वित्व-मित्येकवचनद्विवचने उभे अपि समवेतार्थे । ततो यजमानद्वयोपेतायां विकृतावेकवचनान्तो द्वित्वेनोहनीयः । द्विवचनान्तो बहुत्वेनेति पूर्वः पक्षः। मेधस्य यजमानार्थत्वं नैवाऽऽशा-सनीयम्। तस्य सिद्धत्वात् । देवतार्थत्वं त्वाशासनीयम्। ततो मेधमाशासाना इत्येतद्देवतायां. संमवेतार्थम्। संप्रदानस्याप्युद्देश्यत्वेन प्राधान्यान्मेधपतित्वमविरुद्धम् । देवत्वाकारेणैकत्वा-दग्नित्वसोमत्वाकारेण द्वित्वाच्चैकवचनद्विवचने उपपन्ने। तस्माद्देवतानुसारेण विकृतावूह इति सिद्धान्तः । तत्रैवान्यच्चिन्तितम् –
“ आदित्येष्वेकवाच्येष ऊह्यो नो वोह्यतेऽन्यवत् ।
गणार्थत्वादनूहोऽतो विकल्पः प्रकृताविव ” ॥४
( १ ) जै० न्या० वि० ९.३.१२.३२-४० । ( २ ) परसम्बोधनार्थाः मन्त्रा निगदाः । ते च यजूंष्येव; ' यजूंषि वा तदरूपत्वात्’— इत्यादुक्तेः (जै० सू० २.१.१३.४०-४५ )। अध्वर्युप्रैषनिगदमन्त्रं तु तैतिरीयाः समामनन्ति ( तै ० ब्रा ० ३.६.६.१-४ ) ‘ अथ होताघ्रिगुमन्वाह दैव्या क्षमितार इति' इति च तत्कल्पः ।( ) ( ) ३ तै० ब्रा० ३.६.६ । ४ जै० न्या० वि० ९.३.१३.४१-४२ ।