ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 361–370

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 361–370

पृष्ठ 361

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 361 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: द्वितीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् २ ९९ तदेतदापस्तम्बेन स्पष्टीकृतम्—'अथ पर्यग्निकृत उल्मुकं निदधाति सा शामित्रस्तं दक्षिणेन प्रत्यचं पशुमवस्थाप्य पृथिव्या: संपृचः पाहीति तस्याधस्ताद् बर्हिरुपास्यत्युपाकरण- योरन्यतरत्तस्मिन् संज्ञपयन्ति' प्रत्यक्शिरसमुदीचीनपादम्' ' इति॥ पशोरधो बर्हिष्प्रक्षेपं प्रशंसति-- ( बर्हिष्प्रक्षेपप्रशंसनम् ) यदेवैनमद आप्रीतं सन्तं पर्यग्निकृतं बहिर्वेदि नयन्ति बर्हिषदमवैनं तत्कुर्वन्ति ॥ ७ ॥

हिन्दी— ( पशु के नीचे कुश के प्रक्षेप की प्रशंसा कर रहे हैं — ) यद् एव जो अदः आप्रीतं सन्तम् इस ( प्रयाजों द्वारा) सन्तुष्ट हुए और पर्यग्निकृतम् पर्यग्नि किये गये एनम् इस ( पशु ) को बहिर्वेदि नयन्ति ( सोम वाली ) वेदि के बाहर संज्ञपन के लिए ले जाते हैं, तो तत् उस (कुश के प्रक्षेप) से एनम् इस (पशु ) को बर्हिषदं कुर्वन्ति कुश पर ही स्थित करते हैं। सा ० भा ० – प्रयाजैस्तोषितं पर्यग्निकरणेन रक्षितं पशुं सौमिकवेदेर्बहिर्भागे संज्ञ- पनाय नयन्तीत्यदो यस्ति तदानीमेनं पशुं बर्हिषदमेव दर्भेऽवस्थितमेव कुर्वन्तिा यद्वा, बर्हिषदं

यज्ञेऽवस्थितं वेद्यामवस्थितं कुर्वन्ति। बाह्यदेशे नयनदोषं परिहरतीत्यर्थः ॥

पशोः पुरीषस्थापनार्थमवटखननं विधत्ते— ( पुरीषगोपनार्थमवटखननम्) तस्योवध्यगोहं खनन्ति ॥ ८ ॥

..हिन्दी - ( पशु के पुरीष को रखने के लिए गड्ढा खोदने का विधान कर रहे हैं— ) तस्य उस ( पशु ) के उवध्यगोहं कुर्वन्ति मलमूत्र के छिपाने के स्थान ( गड्ढे) की खोदते हैं । सा ० भा० — ऊवध्यं पुरीषं, तस्य गोहं गोपनस्थानं तत्कुर्युः । अस्य खननस्य काल

आपस्तम्बेन दर्शितः — ‘ ऊवध्यगोहं पार्थिवं खनतादियभिज्ञायोवध्यगोहं खनति ' ' इति ।

होता त्वाध्रिगुप्रैषमन्त्रे' यदोवध्यगोहमिति वाक्यं पठति तदा खनेदित्यर्थः॥

तदेतदूवध्यगोहखननं प्रशंसति— औषधं वा ऊवध्यमियं वा ओषधीनां प्रतिष्ठा तदेनत्स्वायामेव प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतिष्ठापयन्ति ॥ ९ ॥

.. ( १ ) शमितार इति शेषः । 'अक्षतस्य मारणं सञ्ज्ञपनम्' –इति तट्टीका । ( ). ( ) २ आप०श्रौ ० ७.१६ २-५। ३ आप० श्रौ० ७.१६.१ । ( ४ ) स मन्त्रः तैत्तिरीयब्राह्मणे ३.६.६ अनुवाके आम्नातः, इह षष्ठाध्यायीय षष्ठसप्तमखण्डयोः व्याख्यातश्च ।

पृष्ठ 362

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 362 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ३०० ऐतरेयब्राह्मणम् ७.१ द्वितीयपञ्चिकायां हिन्दी — ( मलमूत्र को छिपाने के लिए गड्ढे के खोदने की प्रशंसा कर रहे हैं— ) औषधं वै ऊवध्वम् ऊवध्व (पशु का पुरीष ) ( पशु द्वारा खायी गयी वनस्पति का विकार होने के कारण) ओषधि रूप है। इयं ओषधीनां प्रतिष्ठा यह (पृथिवी ) ही ओषधियों का आश्रय होती है। तत् इस ( कर्म ) से अन्ततः अन्त में एनत् इस ( पशु के पुरीष ) को स्वामेव प्रतिष्ठायाम् उसके अपने ही आश्रय स्थान में प्रतिष्ठापयन्ति प्रतिष्ठापित करते हैं । सा० भा ० — तदेतदर्थवादवाक्यं पूर्वाध्यायमन्त्रप्रसङ्गे व्याख्यातम्॥ अथ पशुपुरोडाशं' प्रशंसितुं प्रश्नमुत्थापयति— तदाहुर्यदेष हविरेव यत्पशुरथास्य बह्वपैति लोमानि त्वगसृक्कुष्ठिकाः शफा विषाणे स्कन्दति पिशितं केनास्य तदापूर्यत इति ॥ १० ॥

हिन्दी – ( अब पशु- पुरोडाश की प्रशंसा के लिए प्रश्न को उपस्थापित कर रहे हैं— ) तदाहुः यत् इस (पशु) के विषय में ( कुछ ब्रह्मवादी ) पूछते हैं कि यत्पशुः जो पशु हैं, एषः हविः एव यह हविष् ही है (तो इसके किसी भी अङ्ग का फेंकना उचित नहीं है ) । अथ तब अस्य बहु अपैति इस ( पशु ) के बहुत से ( अङ्गों) को फेंक दिया जाता है । ( जैसे कि ) लोमानि बाल, त्वक् त्वचा असृक् रक्त, कुष्ठिकाः अधपका भोजन, शफाः खुर, विषाणे दोनों सीगें, पिशितम् अधकटा मांस जो स्कन्दति भूमि पर गिर जाता है । तत् तो अस्य इस ( अङ्ग) की केन आपूर्यते किस प्रकार से पूर्ति की जाती है। सा ० भा ० — तत्तत्र पशौ चोद्यवादिन आहुः । यद्यदा यः पशुरस्त्येष सर्वोऽपि हविरेव कृत्स्नस्य पशोरुपाकृतत्वात्। अथ तदानीं कस्याप्यवयवस्यापनयो न युक्तः । इह तु बह्ववय- वजातमपैति। तद्यथा लोमानि रोमाणि त्वक्चर्मासृक्तं कुष्ठिका उदरवर्तिनो भक्षितास्तृणा- दयः शफाः खुरा विषाणे शृङ्गद्वयमेतत्सर्वमपैत्यग्नौ होमाभावात्। किञ्च पिशितं मासं • यत्किञ्चित्स्कन्दति भूमौ पतति तदप्यपैति। एवं सति केन प्रकारेणास्य पशोः संबन्धि तत्सर्वमवयवजातं समन्तात् पूर्यत इति प्रश्नः ॥ तस्योत्तरमाह— यदेवैतत्पशौ पुरोळाशमनु निर्वपन्ति तेनैवास्य तदापूर्यते ॥ ११ ॥

हिन्दी—( पूर्वपक्षी के उस उपर्युक्त प्रश्न का उत्तर कह रहे हैं - ) यद् एव एतत्पशौ अनु जो यह पशु के आलम्भन का अनुसरण करके पुरोडाशं निर्वपन्ति पुरोडाश का निर्वाप करते हैं । तत् तेन उस ( पुरोडाश के निर्वाप ) से अस्य आपूर्यते इस पशु के फेंके गये अङ्ग) को पूरा करते हैं । ( १ ) 'पश्वर्थः पुरोडाशः पशुपुरोडाश: ' -इति आप० श्रौ० ७.२२.१ टी० ।

पृष्ठ 363

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 363 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:द्वितीयोऽध्यायः प्रथमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ३०१ सा ० भा ० —- पश्वालम्भनमनुसृत्य पुरोळाशं निर्वपन्तीति यदिदमस्ति तेनैवास्य पशोः सबन्धि तत्सर्वमवयवजातं पूरितं भवति ॥ तदेतदुपपादयति— पशुभ्यो वै मेधा उदक्रामंस्तौ व्रीहिश्चैव यवश्च भूतावजायेतां तद्य- त्पशौ पुरो॒ळाशमनुनिर्वपन्ति समेधेन नः पशुनेष्टमसत्, केवलेन नः पशुनेष्टमसदिति ॥ १२ ॥

हिन्दी–( उक्त कथन का उपपादन कर रहे हैं - ) पशुभ्यः वै मेधाः निष्क्रामन् पशुओं से जब ( यज्ञ के लिए उपयुक्त) हविर्द्रव्य निकल गया तो तौ व्रीहि चैव यवः च भूतौ वे धान और यव होकर अजायेताम् उत्पन्न हुए । तद् यत् पशौ अनु जो पशु का अनुक्रमण करके पुरोडाशं निर्वपन्ति पुरोडाश का निर्वाप करते हैं ( तो वे मानते हैं कि) नः समेधेन पशुना इष्टम् असत् हमारा हविर्भाग से युक्त पशु द्वारा इष्ट हो गया और नः केवलेन पशुना इष्टम् असत् हमारा केवल ( अन्य साधन से रहित ) पशु द्वारा इष्ट हो गया । सा ० भा० – मनुष्याश्वादिभ्यः सकाशान्मेधा यज्ञयोग्या भागा उदक्रामन्। तदेतत् ‘ पुरुषं वै देवा' इत्यस्मिन् खण्डे प्रपञ्चिम्। उत्क्रान्तमेधा भूमौ प्रविश्य व्रीहिर्यवश्चेति यौ धान्यविशेषौ विद्येते तावुभौ भूतौ तद्रूपतां प्राप्तावजायेतां भूमेः सकाशादुत्पन्नौ। तद्यत्पशावि- त्यादिकं तस्मिन्नेव खण्डे व्याख्यातम्। तदेतद्वेदनं प्रशंसति— समेधेन हास्य पशुनेष्टं भवति, केवलेन हास्य पशुनेष्टं भवति य एवं वेद ॥ १३ ॥

हिन्दी - ( इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं- ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है अस्य इस (यजमान ) का समेधेन पशुना इष्टं भवति ( यज्ञ के योग्य) हविर्द्रव्य से युक्त पशु द्वारा इष्ट होता है और अस्य केवलेन पशुना इष्टं भवति इस ( यजमान ) का केवल (अन्य साधन से रहित) पशु द्वारा इष्ट होता है । सा० भा ० — एतदपि तत्रैव व्याख्यातम्! पुनरप्यत्रोक्तिर्यवप्रशंसार्था । पूर्वत्र ब्रीहिमात्रे प्राशस्त्यम्। इह तु ब्रीहियवावुभावपि प्रशस्येते इति विशेषः॥ अत्र यदेष हविरेव यत्पशुरित्युक्तं तत्र कश्चिद्विशेषो दशमाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितः— “पशुः कृत्स्नो हविः किं वा प्रत्यङ्गं हविरन्यता । '' आद्यश्चोदया मैवमवदानपृथक्त्वतः ॥ इति॥ ( १ ) जै ० न्या ० वि० १०.७.१.१-२।

पृष्ठ 364

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 364 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ३०२ ऐतरेयब्राह्मणम् ७.२ द्वितीयपञ्चिकायां .' अग्नीषोमीयं पशुमालभेत' इत्यत्र कृत्स्नस्य पशोरेकहविष्यं युक्तम्। कुतः, अग्नी- षोमदेवतां प्रति द्रव्यत्वेन पशोश्चोदित्वात्। न हि हृदयाद्यङ्गं साक्षात् पशुर्भवतीति प्राप्ते, ब्रूमः– “हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यथजिह्वाया अवद्यति वक्षसोऽवद्यति दोष्णोरवद्यति पार्श्वयोर- वद्यति ' इत्यादिना हृदयाद्यङ्गानामवादानानि पृथगाम्नायन्ते। अवदानं च हविष्टप्रयोजकः संस्कार:। पुरोडाशादौ होतुमवादीयमानत्वदर्शनात्। हविः शब्दः स्वकर्मव्युत्पत्त्या होमयोग्यं द्रव्यं ब्रूते। पश्वाकृतिचोदना तु हृदयाद्यङ्गद्वारेण देवतासम्बन्धाद् उपपद्यते। तस्मात्– प्रत्यङ्गं हविर्भेदः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये द्वितीयपञ्चिकायाः द्वितीयाध्याये ( सप्तमाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥१ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के सप्तम अध्याय के प्रथम खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ द्वितीयः खण्डः सा० भा०—– अथ स्तोकानुवचनीया ' विधातुमादौ मैषमन्त्रं विधत्ते- ( स्तोकावचनीयायाः प्रैषमन्त्रः ) तस्य वपामुत्खिद्याऽऽ हरन्ति, तामध्वर्युः स्रुवेणाभिघारयन्नाह. स्तोकेभ्योऽनुब्रूहीति ॥ १ ॥

हिन्दी - ( अब बूँद के अनुरूप अनुवचनीय मन्त्रों का विधान करने के लिए पहले त्रैष मन्त्र का विधान कर रहे हैं - ) तस्य उस (पशु ) की वपाम् उत्खिद्य वपा को निकाल कर आहरन्ति ले आते हैं और अध्वर्युः तां स्रुवेण अभिधारयन् अध्वर्यु उस ( वपा ) को ( स्रुवा से ) अभिघारित करते हुए (उस पर घी गिराते हुए) आह (प्रैष मन्त्र) कहता है-'स्तोकेभ्यः अनुब्रूहि हे होता! बूदों के लिए ( अनुरूप ऋचा ) का अनुवाचन करो । सा० भा ० — तस्य पशोर्वपामुदरगतां वस्त्रसदृशीमुत्खिद्योद्धृत्य होतार्थमाहरन्ति। तां च वपामध्वर्युरभिघारयन् प्रैषमन्त्रं ब्रूयात्। तदेतदापस्तम्बो विशदयति-'त्वामु ते दधिरे हव्य- वाहमिति स्रुवेण वपामभिजुहोति प्रादुर्भूतेषु स्तोकेषु स्तोकेभ्योऽनुब्रूहीति संप्रेष्यति ' ३ इति॥ ( १ ) तै ० सं० ६.३.१०.४ । ( २ ) ‘ अग्निसंयोगाद् ये मेदसो विन्दवश्चोतन्ति, ते स्तोकाः' - इति आप० श्री ० टी० ७.२०.३ । द्विशूलया शाखया धार्यमाणाया वपाया उपरि ' त्वामु ते दधिरे' –- इति मन्त्रेण आज्ये हुते सति तत्सकाशात् पतन्तो विन्दवः स्तोका: - इति च सा०भा० (तै ० सं ० १.३.९ )। (३ ) आप० श्रौ० ७.२०.२-३ ।

पृष्ठ 365

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 365 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:द्वितीयोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ३०३ तस्य प्रैषिकस्य तात्पर्यं दर्शयति- तद्यत्स्तोका श्चोतन्ति सर्वदेवत्या वै स्तोका नेन्म इमेऽनभिप्रीता ( देवान् गच्छानिति ॥ २ ॥

हिन्दी–( उस प्रैषिक के तात्पर्य को दिखला रहे हैं - ) तद् यत् जो ये स्तोकाः श्चोतन्ति ( गीली वपा से ) बूदें टपकती हैं ( तो वह सोचता है कि) स्तोकाः सर्वदेवत्याः वै ये बूदें सभी देवताओं वाली हैं तो इमे अनभिप्रीताः इमे स्तोकाः मुझसे अप्रसन्न हुई ये बूँदें देवान् न गच्छान् देवताओं के पास न चली जाँय ( अतः बूँदों को प्रसन्न करने के लिए अनुवाचन किया जाता है ) । सा० भा० -तत्तस्यां वपायां तदानीमेव क्लिन्नायामार्द्रायां श्रप्यमाणायां यदा स्तोका नीरबिन्दवः श्चोतन्ति निर्गत्याधः पतन्ति तदानीं सर्वदेवानां प्रियत्वादिमे स्तोकाः स्वयमनभिप्रीता अस्मासु प्रीतिरहिता देवान् गच्छान् गमिष्यन्ति। तथा सति महदेतदस्माकं भयकारणं तन्मा भूदित्यभिप्रेत्य स्तोकप्रीणनार्थमिदं प्रैषानुवचनम्। अत्र नेदित्ययं शब्दः परिभयार्थः ॥ अथानुवचनं विधत्ते— ( अनुवाचनमन्त्राः ) जुषस्व सप्रथस्तममित्यन्वाह ॥ ३ ॥

हिन्दी— ( अब अनुवाचन मन्त्र को कह रहे हैं - ) 'जुषस्व सप्रथस्तमम्' – इति अन्वाह इस ऋचा का अनुवाचन करता है । सा० भा ० – तस्यानुवचनस्य काल आश्वलायनेन दर्शितः-' वपायां श्रप्यमाणायां प्रेषितः स्तोकेभ्योऽन्वाह जुषस्व संप्रथस्तममिमं नो यज्ञमिति' इति। अत्रानुवचनवक्ता मैत्रा-वरुणः । तदाह बौधायनः— ' यदा जानाति स्तोकेभ्योऽनुब्रूहीति तदा मैत्रावरुणः स्तोकीया अन्वाह जुषस्व सप्रथस्तमम्' इति ॥ तस्या ऋचो द्वितीयतृतीयपादमनुवदति—

वचो देवप्सरस्तमम् । हव्या जुह्वान आसनीति ॥४॥

हिन्दी — ( उस ऋचा के द्वितीय और तृतीय पाद को कह रहे हैं । सम्पूर्ण ऋचा का अर्थ. इस प्रकार है- ) हे अग्ने! हव्या: आसनि जुह्वान: ( हमारे द्वारा प्रदत्त) हविषों को ( अपने ) मुख में लेते हुए सप्रथस्तमम् अत्यन्त विस्तृत और देवप्सरस्तमम् देवतओं को अतिशय रूप से प्रसन्न करने वाले वचः स्तोत्रों का जुषस्व सेवन करो। सा० भा० — सर्वस्या ऋचोऽयमर्थः - हे अग्ने हव्या हवींष्यस्मदीयानि आसन्यांस्ये मुखे जुह्वानः प्रक्षिपन् वचोस्मदीयं स्तोत्रं जुषस्व सेवस्व । कीदृशं वचः, सप्रथस्तममतिशयेन प्रथसा विस्तरेण सहितं देवप्सरस्तमं देवानामतिशयेन प्रीणयितृ ॥

पृष्ठ 366

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 366 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ३०४ ऐतरेयब्राह्मणम् ७.२ द्वितीयपञ्चिकायां अत्राऽऽसनीतिपदस्याभिप्रायं दर्शयति— अग्नेरैवनांस्तदास्ये जुहोति ॥ ५ ॥

हिन्दी—( मन्त्र में प्रयुक्त ‘ आसनि' शब्द के अभिप्राय को दिखला रहे हैं— ) तत् इस (अनुवाचन) से एनान् इस ( बूँदो ) को अग्नेः आस्ये एव अग्नि के ही मुख में जुहोति

होम करता है।

सा० भा ० — तत्तेन मन्त्रपाठेन स्तोकनाग्नेरेव मुखे जुहोति ॥

अनुवचनीयामेकामृचं विधाय पुनरप्यनुवचनीयं पञ्चर्चं सूक्तं विधत्ते— ' इमं नो यज्ञममृतेष धेहि' इति सूक्तमन्वाह ॥ ६ ॥

हिन्दी—( अनुवचनीय एक ऋचा को कहकर पुन: अनुवचनीय पाँच ऋचाओं वाले सूक्त का विधान कर रहे हैं - ) 'इमं नो यज्ञममृतेष धेहि' अर्थात् हमारे इस यज्ञ को देवताओं में प्रतिष्ठापित करो' – इति सूक्तम् अन्वाह इस सूक्त का अनुवाचन करता है । सा ० भा ० — जातवेद इति सम्बोधनं वक्ष्यते । नोऽस्मदीयमिमं यज्ञममृतेषु देवेषु धेहि स्थापय ॥ द्वितीययपादमनूद्य व्याचष्टे— ' इमा हव्या जातवेदो जुषस्वेति' हव्यजुष्टिमाशास्ते ॥७ ॥

हिन्दी—( प्रथम ऋचा के द्वितीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं- ) ‘ इमा हव्या जातवेदो जुषस्व' अर्थात् हे जातवेद! इन हव्यों का सेवन करो - इति हव्यजुष्टिम् आशास्ते इस ( पाद ) में हवि के द्वारा प्रसन्न होने की कामना की गयी है। सा ० भा ० — जुषस्वेत्यभिधानाद्धविः सेवायाः प्रार्थनम् ॥ तृतीयापादमनूद्य व्याचष्टे— ' स्तोकानामग्ने मेदसो घृतस्येति मेदसश्च हि घृतस्य च भवन्ति ॥८ ॥

हिन्दी— ( प्रथम ऋचा के तृतीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं- ) ‘ स्तोकानामग्ने मेदसो घृतस्य' अर्थात् हे अग्ने! होम की जाती हुई वपा और घृत की बूदों का भक्षण करो’ — इति यहाँ ( कही गयी बूँदें ) मेदसः च घृतस्य च मेदस् की और घृत की होती हैं । सा ० भा० - हे अग्ने मेदसो वपाया हूयमानस्य च घृतस्य ये स्तोका बिन्दवः सन्ति तेषां मध्ये स्वादून्बिन्दूनित्यध्याहारः । प्राशानेति वक्ष्यमाणेनान्वयः । अत्र ये स्तोकाः पतन्ति यस्मान्मेदसश्च घृतस्य च संबन्धिनो भवन्ति तस्माद्युक्तोऽयं वादः ॥ ( १ ) ऋ० ३.२१.१-५।

पृष्ठ 367

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 367 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:द्वितीयोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ३०५ चतुर्थपादमनूद्य व्याचष्टे— 'होतः प्राशान प्रथमो निषद्य' इत्यग्निर्वै देवानां होताऽग्ने प्राशान प्रथमो निषद्येत्येव तदाह ॥९ ॥

हिन्दी —(प्रथम ऋचा के चतुर्थ पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं- ) ‘ होत: प्राशान प्रथमो निषद्य' अर्थात् हे होम सम्पादक अग्नि! तुम पहले बैठकर ( बूदों का ) प्राशन करो ' । अग्निर्वै देवानां होता अग्नि ही देवताओं का होता (बुलाने वाला ) है अत: अग्ने प्राशान् प्रथमो निषद्य हे अग्ने! पहले बैठकर प्राशन करो' इत्येव आह उस (पाठ ) से यह ही कहा गया है । सा ० भा० — हे होतर्होमनिष्पादकारने त्वं प्रथमो मुख्यः सन्निषद्योपविश्य स्तोकान् प्राशान् भक्षय। यद्यपि होतृशब्दोऽत्र प्रयुक्तस्तथाऽप्यग्नेरेव देवहोतृत्वादग्निमेव सबोध्य चतुर्थपादो ब्रूते॥ अस्मिन् सूक्ते द्वितीयस्या ऋच: पूर्वार्धमनूद्य व्याचष्टे - 'घृतवन्तः पावक ते स्तोकाः श्चोतन्ति मेदसः' इति मेदसश्च ह्येव हि घृतस्य च भवन्ति ॥१० ॥

हिन्दी– (इस सूक्त के द्वितीय ऋचा के पूर्वार्ध को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं ) ' पावक हे शोधक अग्ने! ते तुम्हारे लिए घृतवन्तः मेदसः घृत से युक्त मेद की स्तोकाः श्चोतन्ति बूँदे टपक रही हैं' - इति हि क्योंकि मेदसः च ह्येव घृतस्य भवन्ति ( टपकने वाली बूँदे) वपा की और घृत की ही होती हैं । सा० भा०-– हे पावक शोधकाग्ने ते त्वदर्थं मेदसो वपाया: सबन्धिनो घृतवन्तो घृतसहिताः स्तोका बिन्दवः श्चोतन्ति। अत्र मेदः संबन्धे घृतसंबन्धे च पृथक्प्रसिद्धिं वक्तुं मेदसश्च ह्येव हि घृतस्य चेति हिशब्दद्वयम्॥ उत्तरार्धमनूद्य व्याचष्टे— 'स्वधर्म देववीतये श्रेष्ठं नो धेहि वार्यम्' इत्याशिषमाशास्ते ॥ ११ ॥

. हिन्दी -(द्वितीय ऋचा के उत्तरार्ध को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं- ) देववीतये देवतओं के भक्षण के लिए नः हमारे श्रेष्ठम् अत्यन्त प्रशस्त और वार्यम् सभी द्वारा वरणीय स्वधर्मम् अपने (कुलोचित यगादि अनुष्ठानरूप) धर्म को धेहि धारण करो' – इति आशिषम् आशास्ते यहाँ आशीर्वाद को कहा गया है । सा० भा ० — देववीतये देवानां भक्षणाय नोऽस्माकं स्वधर्मं कुलोचितयागादावनुष्ठानरूपं धर्म धेहि सम्पादयं कीदृशं धर्म, श्रेष्ठमतिप्रशस्तम्। अत एव वार्यं सर्वैर्वरणीयम् । अत्र स्वधर्मं धेहीत्यनेनाऽशीःप्रतीयते॥

पृष्ठ 368

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 368 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ३०६ ऐतरेयब्राह्मणम् ७.२ द्वितीयपञ्चिकायां तृतीयस्या ऋचः पूर्वार्द्धमनूद्य व्याचष्टे— 'तुभ्यं स्तोका घृतश्चतोऽग्ने विप्राय सन्त्य' इति घृतश्चतो हि भवन्ति॥ १२ ॥

हिन्दी— ( तृतीय ऋचा के पूर्वार्ध को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' सन्त्य अग्ने हे फल प्रदान करने वाले अग्ने! विप्राय तुभ्यम् मेधासपन्न तुम्हारे लिए घृतश्चतः स्तोकाः घृत से टपकने वाली बूँदे हैं— इति घृतश्श्रुतः• भवान्त क्योंकि ये बूँदे घृत से ही टपकती हैं । सा० भा० – सन्तिर्दानं तामर्हतीति सन्त्यो हे सन्त्य फलप्रदानकुशलाग्ने विप्राय मेधाविने तुभ्यं त्वदर्थं स्तोका बिन्दवो घृतश्चुतो घृतस्त्राविणो वर्तन्ते। अत्र घृतश्रावित्वप्रसिद्धिं हिशब्देन दर्शयति॥ •उत्तरार्धमनूद्य व्याचष्टे- 'ऋषिः श्रेष्ठः समिध्यसेयसे यज्ञस्य प्राविता भव' इतिइ यज्ञसमृद्धि- माशास्ते ॥ १३ ॥

हिन्दी— ( तृतीय ऋचा के उत्तरार्ध को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) हे अग्ने! ऋषिः श्रेष्ठः ऋषिरूप और श्रेष्ठ तुम समिध्यसे ( हम लोगों के द्वारा ) प्रज्वलित किये जाते हो, अत: यज्ञस्य प्राविता भव (हम लोगों के ) यज्ञ के प्रकृष्ट रूपेण रक्षा करने वाले होवो । सा० भा ० — हे अग्ने, ऋषिर्द्रष्टा श्रेष्ठः प्रशस्ततमश्च समिध्यसेऽस्माभिः प्रज्वाल्यसे। अतो यज्ञस्यास्मदीयस्य प्राविता प्रकर्षेण रक्षिता भव । अत्र यज्ञरक्षणवचनेन यज्ञसमृद्धिप्रार्थनम्॥ चतुर्थ्या ऋचः पूर्वार्धमनूद्य व्याचष्टे- 'तुभ्यं श्चोतन्त्यध्रिगो शचीवः स्तोकासो अग्ने मेदसो घृतस्य' इति मेदसश्च ह्येव हि घृतस्य च भवन्ति ॥ १४ ॥

हिन्दी - ( चतुर्थ ऋचा के पूर्वार्ध को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) अग्रिगो शचीवः अग्ने हे शक्तिशाली और हे धृतरश्मि वाले शक्ति से सम्पन्न अग्नि! मेदसः इति हि क्योंकि ( ये बूँदे ) मेदसः घृतस्य मेद और घृत की स्तोकासः श्चोतन्ति बूँदें तुम्हारे लिए टपक रही है— च घृतस्य च भवन्ति मेद की और घृत की होती हैं । सा० भा०--हे अध्रिगो घृतरश्मे हे शचीवः शक्तिमन्नग्ने मेदसो वपायाः संबन्धिनो घृतस्य स्तोकासो बिन्दवस्तुभ्यं त्वदर्थं श्चोतन्ति क्षरन्ति । अत्रापि हिशब्दद्वयं पूर्ववत् ॥ उत्तरार्धमनूद्य व्याचष्टे— ' कविशस्तो बृहता भानुनाऽऽगा हव्या जुषस्व मेधिर' इति हव्य- जुष्टिमेवाऽऽशास्ते ॥१५ ॥

पृष्ठ 369

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 369 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: द्वितीयोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ३०७ हिन्दी – ( चतुर्थ ऋचा के उत्तरार्ध को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) अग्ने! कविशस्तः विद्वान् (ऋत्विकों ) द्वारा स्तुति किये गये और बृहता भानुना महान् तेज से ( सम्पन्न हुए) तुम आगा (यहाँ ) आओ तथा मेधिरे हे मेधा सम्पन्न (अग्ने )! हव्या जुषस्व हविषों का सेवन करो। इति जुष्टिमेव आशास्ते यहाँ हविष् के सेवन के लिए प्रार्थना की गयी है । सा० भा० -हे अग्ने त्वं कविशस्तो विद्वद्भिर्ऋत्विग्भिः सन्बृहता भानुना महता तेजसा युक्त आग़ा आगच्छ। हे मेधिर यज्ञयोग्यास्मदीयानि हव्यानि जुषस्व । तदेतद्धविः- सेवायाः प्रार्थनम्॥ पञ्चम्या ऋचश्चतुरोऽपि पादाननुवदति— ' ओजिष्ठं ते मध्यतो मेद उद्घृतं प्र ते वयं ददामहे । श्चोतन्ति ते वसो स्तोका अधि त्वचि प्रति तान् देवशो विहि' इति ॥१६ ॥ ·

हिन्दी—( पञ्चमी ऋचा के चारो पादों को कह रहे हैं - ) हे अग्ने! वयम् हम ( यजन करने वाले ) लोग ते तुम्हारे लिए मध्यतः उद्भृतम् (पशु के ) मध्य भाग से निकाली गयी ओजिष्ठं मेदः सर्वाधिक बलसम्पन्न वपा को ददामहे दे रहे हैं। वसो हे ( सभी लोगों को ) निवास देने वाले ( अग्नि)! ते तुम्हारे लिए अधित्वचि (वपा में अधिश्रित और त्वचा में स्थित स्तोकाः श्चोतिन्ति बूँदे अधिकता से टपक रही हैं; तान् उन ( बूँदों को ) देवशः देवताओं की तुष्टि के लिए वीहि पान करो । सा० भा०--हे अग्ने त्वदर्थमोजिष्ठं बलवत्तमं मेदो वपारूपं मध्यतः पशोर्मध्य- भागादुद्धृतमुत्कृष्य संपादितं वयं यजमानास्ते तुभ्यं प्रददामहे प्रकर्षेण दद्मः। हे वसो सर्वेषां निवासहेतोऽधित्वचि वपायामधिश्रिताः स्तोका बिन्दवस्ते त्वदर्थं श्चोतन्ति क्षरन्ति । देवशस्तत्तद्देवतुष्ट्यर्थं तान् स्तोकान् प्रति वीहि प्रत्येकं पिब॥ एतन्मन्त्रतात्पर्यं दर्शयति— अभ्येवैनांस्तद्वषट्करोति यथा ' सोमस्याग्ने वीहीति' ॥१७ ॥

हिन्दी- (उपर्युक्त मन्त्र के तात्पर्य को दिखला रहे हैं - ) ' अग्ने सोमस्य वीहि हे अग्ने सोम की ( बूँदो का ) पान करो' इति यथा इसी के समान तत् इस ' ओजिष्ठं ते ' (ऋचा के पाठ ) से एनान् इन (बिन्दुओं) का अभिवषट्करोति वषट्कार करता है। सा० भा० – तत्तेन मन्त्रपाठेनैतान् स्तोकानभिवषट्कारमन्त्रं पठति। यथा सोमस्येत्यादिमन्त्रस्तद्वत्। इदानीं स्तोकान् प्रशंसति— तद्यत् स्तोका श्चोतन्ति सर्वदेवत्या वै स्तोकास्तस्मादियं स्तोकशो

पृष्ठ 370

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 370 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [३०८ ऐतरेयब्राह्मणम् ७.३ द्वितीयपञ्चिकायां वृष्टिर्विभक्तोपाचरति ॥ १८ ॥

हिन्दी— ( अब स्तोकों की प्रशंसा कर रहे हैं— ) तद् यत् स्तोकाः श्चोतन्ति तो जो बूँदें टपकती हैं । सर्वदेवत्याः वै स्तोकाः वे बूँदें सभी देवताओं से सम्बन्धित होती हैं। तस्मात् इसी कारण वृष्टिः वर्षा स्तोकशः विभक्तः बूँदों के रूप में विभक्त होकर उपाचरति भूमि के ऊपर आती हैं । सा ० भा० — तत्तस्यां वपायां यद्यस्मात्कारणात्स्तोका श्चोतन्ति ते च स्तोकाः देव- तानां प्रिया एव तस्माद्देवानुग्रहादियं वृष्टिलोंके स्तोकशः प्रतिबिन्दुभिर्विभक्ता सती भूसमीप- मागच्छति॥ ' ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये द्वितीयपञ्चिकायाः द्वितयाध्याये ( सप्तमाध्याये ) द्वितीयः खण्डः ॥२ ॥

|| इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के सप्तम अध्याय के द्वितीय खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ तृतीयः खण्डः सा ० भा ० — अथ वपाप्रशंसां हृदि निधाय तदुपयोगिनं कंचित्प्रश्नमुत्थापयति— ( वपाप्रशंसायां प्रश्नद्वयम् ) तदाहुः काः स्वाहाकृतीनां पुरोनुवाक्याः, कः प्रैषः का याज्येति॥ १ ॥

हिन्दी – ( अब वपा की प्रशंसा को हृदय में रखकर उसके लिए उपयोगी किसी प्रश्न को उठा रहे हैं— ) तदाहुः इस विषय में (कुछ ब्रह्मवादी ) प्रश्न करते हैं कि स्वाहाकृतीनां का पुरोनुवाक्या स्वाहकृतियों के लिए पुरोनुवाक्या कौन है, कः प्रैषः प्रैष कौन है और का याज्या याज्या कौन होती है । सा० भा ० – स्वाहाकृतिशब्देनान्तिमप्रयाजदेवता उच्यन्ते। तासां देवतानां पुरोनु-वाक्याप्रैषयाज्यासु ज्ञानरहिता ब्रह्मवादिनः पृच्छन्ति ॥ तस्या प्रश्नस्योत्तरमाह— ' या एवैता अन्वाहैताः पुरोनुवाक्या, यः प्रैषः स प्रैषो, या याज्या ( १ ) ‘वायो वीहि स्तोकानामित्याह, तस्माद् विभक्ताः स्तोका अवपद्यन्ते' – इति तै० सं० ६.३.९। ‘ वायो वीहि स्तोकानामिति बर्हिषोऽग्रमधस्ताद् वपाया उपास्यति’ – इति च आप० श्रौ ० ७.२०.१ । ‘ वायो वीहि' मन्त्रस्तु तै ० सं ० १. ३.९.२ । ‘ स्तोक्या जुहोति या एव वर्ष्या आपस्ता अवरुन्धे' - इत्यादि च तै०ब्रा० ३.८.६.२.३ ।