ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 451–460
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 451–460
पृष्ठ 451
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] चतुर्थोऽध्यायः तृतीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्:: सा० भा०- एष आश्विनग्रहः ३८ ९ त्वेन व्याख्येयः । मन्त्रशेषस्य पृथक्पाठोसंयद्वसुर्नियतनिवासःव्याख्येयत्वप्रदर्शनार्थः। अथवा॥ वसुशब्दः सर्वत्र धनपर- भक्षणे कंचिद् विशेषं विधत्ते— ( ग्रहशेषभक्षणे विशेषविधानम् ) पुरस्तात् प्रत्यञ्चमैन्द्रवायवं भक्षयति तस्मात् पुरस्तात् प्राणापानौ पुरस्तात् प्रत्यञ्चं मैत्रावरुणं भक्षयति, तस्मात् पुरस्ताच्चक्षुषी, सर्वतः, परिहारमाश्विनं भक्षयति, तस्मान्मनुष्याश्च पशवश्च सर्वतो वाचं वदन्तीं शृण्वन्ति ॥८ ॥
हिन्दी–( भक्षण में कुछ विशेष विधान कर रहे हैं- ) पुरस्तात् ( पूर्वमुख करके होता अपने ) सामने स्थित ऐन्द्रवायवम् ऐन्द्रवायु (ग्रह) को प्रत्यञ्चम् ( अपने मुख के ) समीप में करके भक्षयति भक्षण करता है; क्योंकि प्राणापानौ प्राण और अपान पुरस्तात् उस ( पुरुष ) के सामने होते है । पुरस्तात् ( पूर्व मुख करके होता अपने) सामने स्थित मैत्रावरुणम् मैत्रावरुण ग्रह को प्रत्यञ्चम् मुख के समीप करके भक्षयति भक्षण करता है । तस्मात् इसी कारण चक्षुषी दोनों नेत्र पुरस्तात् उस ( पुरुष) के सामने होते हैं । सर्वतः परिहारम् सभी ओर शिर घुमा कर आश्विनं भक्षयति आश्विन् ग्रह का भक्षण करता है। तस्मात् इसी कारण मनुष्याः च पशवः च मनुष्य और पशु सर्वतः वदन्तीं वाचम् सभी ओर बोली जाती हुई वाणी ( ध्वनि) को शृण्वन्ति सुन लेते हैं। सा० भा०० – प्राङ्मुखो होता स्वस्य पुरस्तात् सन्तमैन्द्रवायवं प्रत्यञ्चं स्ववक्त्रसमीप- वर्तिनं कृत्वा भक्षयेत्। अँत एव पुरुषस्य प्राणापानवायू पुरोभागे संपन्नौ। मैत्रावरुणेऽपि समानन्यायः । आश्विनं तु सर्वतः परिहारं सर्वासु दिक्षु परितो हरणं कृत्वा शिरः प्रदक्षिणीकृ- त्येत्यर्थः । यस्ताच्छ्रोत्ररूपस्याऽऽश्विनस्य परितो हरणं तस्माच्छ्रोत्रेण सर्वतः शृण्वन्ति पुरतः पृष्ठतः पार्श्वयोर्वाचं वदन्तीं स्वार्थमभिदधानां वाचं शृण्वन्ति। यथा होतुरीदृशं भक्षणं तथा- ध्वर्योरपि शाखान्तरे श्रुतम्—' वाग्वा ऐन्द्रवायवश्चक्षुर्मैत्रावरुणः श्रोत्रमाश्विनः पुरस्ताद् ऐन्द्र- वायवं भक्षयति तस्मात् पुरस्ताद् वाचा वदति पुरस्तान्मैत्रावरुणं तस्मात् पुरस्ताच्चक्षुषा पश्यति सर्वतः परिहारमाश्विनं तस्मात् सर्वतः श्रोत्रेण शृणेति' ' इति॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये द्वितीयपञ्चिकायाः चतुर्थाध्याये (नवमाध्याये ) तृतीयः खण्डः ॥३ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के नवम अध्याय के तृतीय खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) तै० सं ० ६.४.४।
पृष्ठ 452
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ ३ ९ ० ऐतरेयब्राह्मणम् ९.४ द्वितीयपञ्चिकायां अथ चतुर्थः खण्डः सा ० भा० — अथ द्विदेवत्यग्रहेषु होत्रा प्रयोक्तव्यानां मन्त्राणां मध्येऽनुच्छ्वासं विधत्ते— ( द्विदेवत्यग्रहेषु होत्रा प्रयोक्तव्यमन्त्राणामनुच्छ्वासविधानम् ) प्राणा वै द्विदेवत्या, अनवानं द्विदेवत्यान्यजेत् प्राणानां संतत्यै प्राणाना- मव्यवच्छेदाय ॥ १ ॥
हिन्दी—( दो देवता वाले ग्रहों में होता द्वारा प्रयोजनीय मन्त्रों के मध्य में उच्छ्वास का विधान कर रहे हैं— ) प्राणः वै द्विदेवत्याः दो देवों सम्बन्धित ग्रह प्राणरूप है अतः प्राणानाम् संतत्यै प्राणों की निरन्तरता के लिए और प्राणानाम् अव्यवच्छेदाय प्राणों की अविच्छिन्नता के लिए द्विदेवत्यान् दो देवताओं का अनवानं यजेत् (उच्छ्वास न करके ) निरन्तर यजन ( याज्या का पाठ ) करना चाहिए । सा० भा० – द्विदेवत्यग्रहेषु याज्यां पठन् होता अनवान' यजेन्मन्त्रमध्य उच्छ्वा- समकृत्वा यजेत्। द्विदेवत्यानां प्राणरूपत्वादयं नैरन्तर्यपाठः प्राणानां संततावस्थापनाय • भवति। ततस्तेषां व्यवच्छेदो न भवति। संततिरव्यवच्छेदश्चेत्येक एवार्थोऽन्वयव्यतिरेका- भ्यामुच्यते। इतरेषु ग्रहेषु याज्यान्ते वषट्कारेण सकृद्धत्वा ' सोमस्याग्ने वीहि’ इत्यनुवषट्- कारेण पुनर्यजन्ति ॥ अतः प्रसक्तमनुवषट्कारमन्त्रं निषेधति— ( प्रसक्तानुवषट्कारमन्त्रनिषेधः ) प्राणा वै द्विदेवत्याः, न द्विदेवत्यानामनुवषट्कुर्यात् ॥२ ॥
हिन्दी –( अब प्रसक्त अनुवषट्कार मन्त्र का निषेध कर रहे हैं- ) प्राणाः वै द्विदेवत्याः प्राण दो देवताओं के ग्रह से सम्बन्धित है अतः द्विदेवत्यानाम् दो देवताओं से सम्बन्धित अनुवषट् न कुर्यात् अनुवषट्कार नहीं करना चाहिए । सा० भा० – विपक्षे बाधपुर: स्वपक्षं निगमयति— यद्विदेवत्यानामनुवषट्कुर्यादसंस्थितान् प्राणान् संस्थापयेत्, संस्था वा एषा यदनुवषट्कारो य एनं तत्र बूयाद् असंस्थितान् प्राणान् समतिष्टपत् प्राण एनं हास्यतीति शश्वत् तथा स्यात् तस्मान्न द्विदेव- त्यानामनुवषट्कुर्यात् ॥ ३ ॥
हिन्दी—(विपक्ष में बाधा को दिखला कर अपने पक्ष का निगमन कर रहे हैं - ) यद् ( १ ) ( i ) ‘ याज्याया अनवानवचनं पुरोनुवाक्याप्रैषाणामप्युपलक्षणार्थम्’ - इति भट्टभास्करः । ( ii ) अनवानं नाम आदित अन्तादनुच्छ्वासः ।
पृष्ठ 453
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] चतुर्थोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: द्विदेवत्यानाम् अनुवषट् ३ ९ १ तो असंस्थिनान् कुर्यात् यदि दो देवों से सम्बन्धित अनुवषट्कार को करता है करता है क्योंकि प्राणान् संस्थापयेत् असमाप्त ( अनुपरत) प्राणों को समाप्त (उपरत) की ) समाप्ति यद् अनुवषट्कारः जो अनुवषट्कार है एषा संस्था वै यह (इस ग्रह है। यः एनं तत्र ब्रूयात् वहाँ जो कोई व्यक्ति इस ( होता ) से कहता है कि अतःअसंस्थितान् प्राणान् असमाप्त ( अनुपरत) प्राणों को समतिष्टपत् उपरत कर दिया है एनं प्राणः हास्यति इस ( होता) को प्राण त्याग देंगे तो शश्वत् तथा स्यात् अवश्य ही उस प्रकार हो जाता है । तस्मात् इस कारण द्विदेवत्यानाम् दो देवताओं से सम्बन्धित ग्रह का अनुवषट्न कुर्यात् अनुवषट्कार नहीं करना चाहिए । सा ० भा ० – यदि होता द्विदेवत्येष्वनुवषट्कारमन्त्रं पठेत् तदानीम् असंस्थितान- · समाप्ताननुपरतान् प्राणान् संस्थापयेद् उपरतान् कुर्यात्। योऽयमनुवषट्कार एषैव संस्था ग्रहस्य समाप्तिः अतः ग्रहरूपाणां प्राणानामप्युपरतिः स्यात्। तत्रानुवषट्कारकाले यः कोऽप्येनं होतारं ब्रूयाच्छपेत्। कथमिति, तदुच्यते- अनुपरतान् प्राणानुपरतानकरोत् तस्मादेनं होतारं प्राणः परित्यतीति। ततोऽपराधिनो होतुरवश्यं तथा भवेत् । तस्मादेतेष्वनुवषट्कार- मन्त्रं न पठेत्॥ अथैन्द्रवायवे कचिद्विशेषं वक्तुं प्रश्नमुत्थापयति— ( ऐन्द्रवायवग्रहे मैत्रावरुणस्य प्रैषमन्त्रौ ) तदाहुर्द्विरागूर्यं मैत्रावरुणो द्विः प्रेष्यति सकृदागूर्यं होता द्विर्वषट्- करोति; का होतुरागूरिति ॥४ ॥
हिन्दी –( इन्द्र और वायु के लिए कुछ विशेष को कहने के लिए प्रश्न उठा रहे हैं— ) तदाहुः इस विषय में (कुछ याज्ञिक ) पूछते हैं कि यः मैत्रावरुणः जो मैत्रावरुण (नामक ऋत्विक् ) है द्विः आगूः दो बार आगू (प्रतिज्ञा) करते हुए द्विः प्रेष्यति दो बार ( याज्या मन्त्र के अनुवाचन) के लिए प्रेरित करता है तो सकृद् आगूः होता एक बार प्रतिज्ञा करने वाला होता द्विः वषट्करोति दो बार वषट्कार करता है वहाँ होतुः का आगूः होता की प्रतिज्ञा कौन- सी होगी। सा ० भा ० – आगूः शब्देन प्रतिज्ञाऽभिधीयते। मैत्रावरुणो द्विरागूर्य द्विः प्रतिज्ञाय द्विः प्रेष्यति। द्वावस्य प्रैषमन्त्रौ ‘होता यक्षद्वायुमग्रे गाम्' इत्येको ' होता यक्षदिन्द्रवायू अर्हन्तेति' द्वितीयः । तयोरुभयोरप्यादावयं होता यक्षदिति द्विः प्रतिजानाति। द्वयोर्मन्त्रयोरन्ते 'होर्यज होतर्यज' इति द्विः प्रेष्यति। होता तु 'अयं पिबा मधूनाम्' इत्यादिके द्वे याज्ये पठितुमादौ ‘ ये यजामहे ’” इति सकृदेव प्रतिजानीते। द्वयोर्याज्ययोरन्ते वौषड्वौषडिति द्विर्वषट करोति । ( १ ) आश्व० श्रौ० ५.५.३ । ( २ ) अर्थात् मैत्रावरुणः ( ३ ) ऋ० ४.४६.१,२ । ( ४ ) वा० सं ० १ ९.२४ ।
पृष्ठ 454
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ ३ ९ २ ऐतरेयब्राह्मणम् ९.४ द्वितीयपञ्चिकायां तच्च न्यायेन द्वितीयमन्त्रादावपि ' ये यजामहे ' इत्यागूःकरणमपेक्षितम्। तच्य न क्रिय तस्माद्धोतुर्द्वितीययाज्यादावागूः का नाम स्यादिति प्रश्नः ॥ द्वितीययाज्यादौ मा भूदेवाऽऽगूरित्येतदुत्तरं विपक्षबाधपूर्वकं दर्शयति— प्राणा वै द्विदेवत्या आगूर्वज्रस्तद्यदत्र होताऽन्तरेणाऽऽ गुरेताऽऽगुरा वज्रेण यजमानस्य प्राणान् वीयाद् य एनं तत्र ब्रूयादागुरा वज्रेण यजमानस्य प्राणान् व्यगात् प्राण एनं हास्यतीति शश्वत् तथा स्यात् तस्मात् तत्र होताऽऽन्तरेण नाऽऽगुरेत ॥ ५ ॥
हिन्दी— ( विपक्ष में बाधा को दिखलाते हुए उसका उत्तर कह रहे हैं— ) द्विदेवत्याः वै प्राणाः दो देवताओं के ग्रह प्राणरूप हैं और आगूः वज्रः ('ये यजामहे' ) यह प्रतिज्ञा वज्ररूप है। तत् अत: यद् अत्र होता जो यहाँ होता अन्तरेण आगुः ( दो याज्याओं के ) मध्य में आगू ( प्रतिज्ञा ) (कह दे ) तो एता आगुः वज्रेण वह प्रतिज्ञारूप वज्र से यजमानस्य प्राणांन् वीयात् यजमान के प्राण को काट देता है । तत्र यः एनं ब्रूयात् यदि वहाँ जो कोई व्यक्ति आगू कथन के समय ) कहे कि आगुः वज्रेण आगुरूप वज्र से ` यजमानस्य प्राणान् व्यागात् यजमान के प्राणों को ( होता ने ) काट दिया, अतः प्राणः एनं हास्यति प्राण इस (होता ) को त्याग देंगे तो शश्वत् तथा स्यात् अवश्य ही उस प्रकार हो जाता है । तस्मात् इसी कारण तत्र होता वहाँ होता अन्तरेण न आगुः एत (दोनों थाज्याओं के ) मध्य में आगू नहीं करता है । सा० भा० -द्विदेवत्यग्रहाः प्राणरूपा येयमार्ये यजामह इति प्रतिज्ञा सा वज्ररूपा। ' तथा सत्यत्र कर्मण्यन्तरेण याज्ययोर्मध्ये यदि होताऽऽगुरेत प्रतिजानीयात् तदानीमागूः स्वरूपेण वज्रेण यजमानस्य प्राणान् वियाद् विगतान् कुर्यात्। तत्रं तस्यामागुरि क्रियमाणायां यः कोऽप्येनं होतारं शपेत् । कथमिति, तदुच्यते– आगुरा वज्रेण होता यजमानस्य प्राणान् व्यगाद् विगतान् अकरोत्। तस्मात् प्राण एनं यजमानं होतारं वा परित्यजतीति। तेन कृतः शापोऽवश्यं तथैव स्यात् । तस्मात् तत्र तयोर्याज्ययोरन्तरेण मध्ये होता नाऽऽगुरेत॥ तत्रैव युक्त्यन्तरमाह— ( मैत्रावरुणस्य यज्ञीयमनोरूपत्वम्) अथो मनो वै यज्ञस्य मैत्रावरुणो, वाग्यज्ञस्य होता, मनसा वा इषिता वाग्वदति, यां ह्यन्यमना वाचं वदत्यसुर्या वै सा वागदेवजुष्टा तद्यदेवात्र मैत्रावरुणो द्विरागुरते सैव होतूरागूः ॥ ६ ॥
हिन्दी-( उस विषय में अन्य युक्ति को कह रहे हैं- ) अथ इसके अतिरिक्त ( १ ) वाक्तत्वाद् वज्रस्थानीया आगूः । ' वाग्वै वज्रः ' इति श्रुतेः - इति भट्टभास्करः ।
पृष्ठ 455
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] चतुर्थोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: मैत्रावरुणः ३ ९ ३ मैत्रावरुण ( नामक ऋत्विक्) यज्ञस्य मनः एव यज्ञ का मन रूप है और वाक् यज्ञस्य होता होता यज्ञ का वाणी रूप है। मनसा वै इषिता वाक् वदति (लोक में ) मन द्वारा प्रेरित वाणी ही बोली जाती है। अन्यमनां यां वाचं वदति बिना मन के जो वाणी बोलता है असुर्या वै वह (वाणी) आसुरी होती है और सा वाग् अदेवजुष्टा वह वाणी देवताओं को अप्रिय होती है । तत् तो यद् एव अत्र मैत्रावरुण द्विरागुः जो यहाँ मैत्रावरुण दो बार आगु अते करता है सा एव होतुः आगूः वह होता का ही आगू होता है । सा० भा० -– अपि च मैत्रावरुणो यज्ञस्य मनस्थानीयो होता तु वाक्स्थानीयः । लोके हि मनसा प्रेरिता वाग्वक्तव्यं ब्रूते। यस्त्वन्यमनस्को यां वाचं वदति तत्र सा वागसुरेभ्यस्ताम- सेभ्यो हिता तेषामसंबद्धप्रलापप्रियत्वात् । न त्वसौ वाक्सात्विकानां देवानां प्रिया। तस्मात् मनःपूर्विकैव वाग्वक्तव्या। तथा सत्यत्र मनोरूपो. मैत्रावरुणो द्विरागुरत इति यदस्ति मनः- पूर्विकैव वाग्वक्तव्या । तथा सत्यत्र मनोरूपो मैत्रावरुणो द्विरागुरत इति यदस्ति सैव तत्प्रेषितस्य
वाग्रूपस्य होतुरागूर्द्वितीया भविष्यतीति। तस्माद् याज्योर्मध्ये होता नाऽऽगुरेत ॥
॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे ' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये द्वितीयपञ्चिकायाः चतुर्थाध्याये ( नवमाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के नवम अध्याय के चतुर्थ खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ पश्चमः खण्डः सा० भा ० — ऋतुग्रहयागान् विधत्ते— ( ऋतुग्रहयागविधानम् ) प्राणा वा ऋतुयाजास्तद्यदृतुयाजैश्चरन्ति प्राणानेव तद्यजमाने दधति ॥ १ ॥
हिन्दी – ( अब ऋतुग्रह यागों का विधान कर रहे हैं - ) प्राणाः वै ऋतुयाजाः ऋतुयाज प्राणस्वरूप है। तत् तो यद् ऋतुयाजैः चरन्ति जो ऋतुयागों से यजन करते हैं तत् उससे यजमाने यजमान में प्राणान् एव दधति प्राणों को ही प्रतिष्ठापित करते हैं। सा ० भा ० -– मधुमाधवादय ऋतुदेवा यत्रेज्यन्ते त एत ऋतुयाजाः । ते च प्राणस्व-( १ ) ‘ऋतुयाजैश्चरन्ति’ — इत्यादीनि आश्च०श्र० ५.८.१-७। शत ० ब्रा० ४.३.१.३-२० । कात्या० श्रौ० ९.१३.१-१९ । तै० सं ० १.४.१४,६.५.३ । आप० १२.२६.८- २७। निरु ० ८.१.२ । ऐ.ब्रा. पू- २५
पृष्ठ 456
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ ३ ९ ४ ऐतरेयब्राह्मणम् ९.५ द्वितीयपञ्चिकायां रूपाः । प्राणशब्देन प्राणापानव्यानास्त्रयोऽपि विवक्षिताः । तैर्ऋतुयाजैरनुतिष्ठेयुः, तेन प्राणानेव यजमाने स्थापयन्ति॥ ऋतुग्रहाश्च द्वादशसंख्याकाः तत्राऽऽद्येषु षट्सु कंचिद् विशेषं विधत्ते— ( ऋतुयागानां प्रथमादिषट्षु विशेषविधानम् ) षळ्ऋतुनेति यजन्ति, प्राणमेव तद् यजमाने दधति ॥ २ ॥
हिन्दी—(बारह ऋतुयागों के प्रारम्भ वाले छः यागों में विशेष का विधान कर रहे हैं— ) षट् छः ( होता इत्यादि ऋत्विक्' ऋतुना' इति यजन्ति इस मन्त्र से यजन करते हैं तत् उससे यजमाने यजमान में प्राणमेव दधति प्राण को ही प्रतिष्ठातित करते हैं। सा० भा ० — अध्वर्युणा प्रेषितो मैत्रावरुणः प्रैषसूक्तगतैर्मन्त्रैः क्रमेण होत्रादीन् प्रेष्यति तेन प्रेषिता होत्रादय ऋतुना सोममित्येवं यजेयुः । एतेषां षण्णामृतुयाजानां प्राणस्वरूपत्वाद्धोत्रादयः षडपि यजमाने प्राणं स्थापयन्ति॥ सप्तममारभ्य दशमान्ते विशेषं विधत्ते- ( सप्तमादारभ्य दशमान्ते विशेषविधानम्) चत्वार ऋतुभिरिति यजन्त्यपानमेव तद् यजमाने दधति ॥ ३ ॥
हिन्दी— ( सप्तम से लेकर दशम तक चार ऋतुयाजों के विषय में विशेष का विधान कर रहे हैं-- ) चत्वारः चार ( होता इत्यादि ऋत्विक्) 'ऋतुभि:' इति यजन्ति इस (मन्त्र) से यजन करते हैं तत् उससे यजमाने अपानमेव दधति यजमान में अपान को ही धारण कराते हैं । सा० भा० - • अध्वर्युणा प्रेषितो मैत्रावरुणः प्रैषसूक्तगतैः सप्तमादिभिश्चतुर्भिर्मन्त्रै- होंत्रादीन् क्रमेण चतुरः प्रेष्यति। त ऋतुभिः सोममिति बहुवचनान्तप्रयोगेण चत्वारोऽपि यजेयुः । तेषां चतुर्णामृजुयाजानामपानवायुस्वरूपत्वात् तद् यागेनापानमेव यजमाने स्थापयन्ति॥ एकादशद्वादशयोर्विशेषां विधत्ते— ( एकादशद्वादशयोर्विशेषविधानम् ) द्विर्ऋतुनेत्युपरिष्टाद् व्यानमेव तद् यजमाने दधति ॥४ ॥
हिन्दी–( एकादश और द्वादश इन दो ऋतुयागों के विषय में विशेष का विधान कर रहे हैं— ) द्विः दो (अध्वर्यु) 'ऋतुना' इति इस मन्त्र से (यजन करते हैं )। तत् इससे यजमाने यजमान में उपरिष्टाद् व्यानमेव दधति बाद में व्यान को ही धारण कराते हैं । सा० भा० — अध्वर्युप्रेषितो मैत्रावरुणः प्रैषसूक्तगताभ्यामेकादशद्वादशाभ्यां मन्त्राभ्यां प्रेष्यति । तेन प्रेषितौ द्वावध्वर्युयजमानावृतुना सोममित्येवमेकवचनान्तप्रयोगेण यजेता-मन्त्ययोर्द्वयोर्यागयोर्व्यानस्वरूपत्वात् तद् यागेन व्यानमेव यजमाने सर्वेऽप्यृत्विजः स्थापयन्ति।
पृष्ठ 457
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: ] चतुर्थोऽध्यायः पञ्चमः खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: अनेनैव क्रमेण मैत्रावरुणं ३ ९ ५ प्रत्यध्वयोः प्रैष आपस्तम्बेन दर्शितः - 'ऋतुना प्रेष्यति त्रिष्वाद्ये- ष्वध्वर्युः संप्रेष्यत्येवं प्रतिप्रस्थाता पात्रयोर्मुखे पर्यावृत्यर्तुभिः प्रेष्यति द्वयोरध्वयुरेवं प्रस्थाता पुनः पर्यावृत्यर्तुना प्रेष्येति सकृदध्वर्युरेवं प्रतिप्रस्थाता' ' इति! तदेकवचनान्त-प्रति- बहुवचनान्तैकवचननान्तैर्ऋतुशब्दैरुदाहृतः ऋतव ऋतूनेव प्रीणाति ऋतुभिरिति' चतुश्चतुष्पद एवं: - ‘पशून् प्रेष्येति षट्कृत्व आह षड्वा प्रैषः तैत्तिरीयब्राह्मणे संगृह्याऽऽम्नात ऋतुना प्रीणातिद्विः पुनर्ऋतुनाऽऽह द्विपद एव प्रीणाति" इति ॥ तानेतान् ऋतुयाजान्ं प्रशंसति—— ` ( ऋतुयागप्रशंसनम् ) स वा अयं प्राणस्त्रेधा विहितः प्राणोऽपानो व्यान इति तद्यद्दतृन् ऋतुभिर्ऋतुनेति यजन्ति प्राणानां संतत्यै प्राणानामव्यवच्छेदाय ॥५ ॥
हिन्दी --( उन ऋतुयाजों की प्रशंसा कर रहे हैं - ) सः वै अयं प्राणः वह यह प्राण त्रेधा वीहितः तीन प्रकार वाला कहा गया है- प्राणः अपानः व्यानः प्राण, अपान और व्यान तद् यत् तो जो ऋत्न् ऋतुओं का 'ऋतुभि: और ऋतुना' इति यजन्ति इन मन्त्रों से यजन करते हैं वह प्राणानां सन्तत्यै प्राणों की निरन्तरता और प्राणानाम् अव्यवच्छेदाय प्राणों की अविच्छिन्नता के लिए ( करते हैं ) । सा ० भा ० — शरीरमध्ये स्थितस्य प्राणवायोः प्राणापानव्यानाख्याभिर्वृत्तिभिस्त्रि- विधत्वादृतुशब्दप्रयोगेण त्रिविधेन यजमानस्य प्राणाः संतता भवन्ति, न तु व्यवच्छिद्यन्ते ॥ तेष्वृतुयाजेष्वनुवषट्कारं निषेधति— ( ऋतुयागेष्वनुवषट्कारनिषेधः ) प्राणा वा ऋतुयाजा, नर्तुयाजानामनु वषट्कुर्यादसंस्थिता वा ऋतव एकैक एव ॥ ६ ॥
हिन्दी—( इन ऋतुयाजों में वषट्कार का निषेध कर रहे हैं— ) प्राणाः वै ऋतुयाजाः ऋतुयाज प्राणस्वरूप हैं। । ऋतुयाजान् अनु ऋतुयाजों के बाद वषट्न कुर्यात् वषट्कार नहीं करना चाहिए; क्योंकि असंस्थिताः वै ऋतवः ऋतुएँ असमाप्त ( अनुपरत) होने वाली हैं। ऋतवः एकैक एव ऋतुएँ तो एक के बाद एक आती ही रहती हैं । सा ० भा ० — लोके वसन्ताघृतवोऽसंस्थिता असमाप्ता अनुपरता एकस्यैकस्यानन्तरमेव ( १ ) अपा०श्र ० १२.२६.१७-१९। ( २ ) मन्त्रभागीये इति ज्ञेयम्; तैत्तिरीयशाखाया ब्राह्मणग्रन्येऽपि मन्त्रा आम्नाताः तथा मन्त्रभागेऽपि ब्राह्मणवचनानीति। ( ३ ) तै ० सं ० ६.५.३.२ ।
पृष्ठ 458
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [३ ९ ६ ऐतरेयब्राह्मणम् ९.६ द्वितीयपञ्चिकायांद्वितीय इत्येवमेकैकक्रमेण वसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्तशिशिराख्याः प्रत्येकं मासद्वयेन द्वादश-मासात्मका घटीयन्त्रवत्' पुनः पुनरावर्तन्ते। अतो न कदाचिदप्यृतूनामुपरतिरस्ति ॥ विपक्षबाधपूर्वकं स्वक्षमुपसंहरति— यदृतुयाजानामनु वषट्कुर्यादसंस्थितानृतून् संस्थापयेत् संस्था वा एषा यदनुवषट्कारो य एनं यत्र ब्रूयादसंस्थितानृतून् समतिष्ठिपद् दुःषमं भविष्यतीति शश्वत् तथा स्यात् तस्मान्नर्तुयाजानामनु वषट्- कुर्यात् ॥७ ॥
हिन्दी—( विपक्ष के विषय में बाधा दिखलाते हुए अपने पक्ष का उपसंहार कर रहे हैं— ) यद् ऋतुयाजान् अनु यदि ऋतुयाजों के बाद वषट् कुर्यात् वषट्कार करे तो असंस्थितान् ऋतून् संस्थापयेत् अनुपरत (कमी समाप्त न होने वाली ) ऋतुओं को समाप्त कर देता है क्योंकि यद् अनुवषट्कारः जो (अनुवषट्कार के समय ) इस ( होता) से कहे कि असंस्थितान् ऋतून् समतिष्ठिपत् समाप्त न होने वाली ऋतुओं को समाप्त कर दिया है अतः वह दुःषमं भविष्यति (रोग दरिद्रता इत्यादि अस्वस्थ करने वाली ) विषमता को प्राप्त करेगा तो शश्वत् तथा स्यात् अवश्य ही उस प्रकार हो जाता है। तस्मात् इसी कारण ऋतुयाजान् अनु ऋतुयाजों के पश्चात् वषट् न कुर्यात् वषट्कार नहीं करना चाहिए । सा० भा० – दुःषम रोगदारिद्रादिरूपं विषम किञ्चिदस्वास्थ्यम्। अन्यत् पूर्ववद् व्याख्येयम्॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये द्वितीयपञ्चिकायाः चतुर्थाध्याये (नवमाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥५॥
II इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के नवम अध्याय के पञ्चम खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ षष्ठः खण्डः सा ० भा ० – सवनीयपशुपुरोडाशप्रचारादृर्ध्वं तदङ्गमिडोपह्वानमवस्थाप्य द्विदेवत्य- ग्रहप्रचारः कृतः । तत ऊर्ध्वं तद्ग्रहशेषभक्षणमपि प्राप्तम्॥ ( १ ) उद्घाटनं घटीयन्त्रं सलिलोद्वाहनं प्रहे: - इति अमरकोश २.१०.२७। ( २ ) 'दुष्क्रमम्' इति भट्टभास्करपाठः । तथा च तद्व्याख्या– 'समायाः संवत्सरस्य दुष्टत्वम्, प्रजानां विनाशहेतुत्वं दुष्क्रमं तदेव कृतं भवति' – इति ।
पृष्ठ 459
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
] चतुर्थोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्: तत्रेळोपह्वानग्रहशेषभक्षणयोः ३ ९७ विधत्ते— किं पूर्वं किमपरमिति क्रमस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् तं क्रमं ( इडोपह्वानग्रहशेषभक्षणयोः क्रमविधानम्) प्राणा वै द्विदेवत्याः, पशव इळा, द्विदेवत्यान् भक्षयित्वेळामुपह्वयते पशवो वा इळा पशूनेव तदुपह्वयते, पशून् यजमाने दधाति ॥ १ ॥,
हिन्दी – ( अब इडोपह्वान और ग्रहशेष के भक्षण के क्रम का विधान कर रहे हैं- ) प्राणाः वै द्विदेवत्याः दो देवताओं से सम्बन्धित (ग्रह ) प्राणरूप है और पशवः इडा ( पुरोडाशरूप) अन्न पशुरूप है । द्विदेवत्यान् भक्षयित्वा दो देवताओं से सम्बन्धित (ग्रहों) का भक्षण करके होता इडाम् उपह्वयते इडा का आह्वान करता है और पशवः वै इडा इडा ही पशुरूप है, तत् इस प्रकार वह पशून् एव उपह्वयते पशुओं को ही बुलाता है और यजमाने पशून् दधाति यजमान में पशुओं को धारण कराता है। सा० भा०--द्विदेवत्यानां वागादिप्राणरूपत्वं पूर्वमेवोक्तमिडादेवता च ' गौर्वा अस्यै शरीरम्' इति श्रुतेः' पशुरूपा। तत्रैवं स्थिते प्रथमतो द्विदेवत्यग्रहशेषान् भक्षयित्वा पश्चादि- ळोपह्वानं कुर्यात्। तथा सतीडायाः पशुरूपत्वेन पशुनेवोपहूतवान् भवति। तांश्च पशून् स्वकीयैः प्राणैः सुस्थिते यजमाने स्थापयति। अयमेवार्थो व्यतिरेकमुखेन श्रुत्यन्तरे प्रतिष्ठा- पितः — ‘प्राणा वा एते यद्द्विदेवत्याः पशव इळा यदिडां पूर्वां द्विदेवत्येभ्य उपह्वयेत पशुभिः प्राणानन्तर्दधीत प्रमायुकः स्याद् द्विदेवत्यान् भक्षयित्वेडामुप ह्वयते प्राणानेवाऽऽत्मन् धित्वा पशूनुप ह्वयते'३ इति। इत्थं द्विदेवत्यभक्षणस्य पूर्वभावित्वमिळोपह्वानस्य पश्चाद्भावित्वं च व्यवस्थापितम्। तदेतदिडापात्रे भागमवदाय क्रियमाणमुपह्वानम्॥ या तु होतुर्हस्ते संपादिताऽवान्तरेडा तत्प्राशनस्य होतृचमसभक्षणस्य च पौर्वापर्यं विचार्य निश्चिनोति—
तदाहुरवान्तरेळां पूर्वां प्राश्नीया३त्, होतृचमसं भक्षयेत् इति।
अवान्तरेळामेव पूर्वां प्राश्नीयाद्, अथ होतृचमसं भक्षयेत् ॥ २ ॥
हिन्दी - तदाहुः इस विषय में (कुछ याज्ञिक ) पूछते हैं कि (प्रश्न ) पूर्वाम् अवान्तरेडां प्राश्नीयात् पहले (होता के ) भाग में प्राप्त (पुरोडाशरूप) अन्न का प्राशन करना चाहिए अथवा होतृचमसं भक्षयेत् होतृचमस का भक्षण करे। (उत्तर- ) अवान्तरेडामेव पूर्वां प्राश्नीयात् होता के भाग में प्राप्त अन्न का ही पहले भक्षण करना चाहिए अथ होतृचमसं भक्षयेत् तत्पश्चात् हो तृचमस का भक्षण करना चाहिए। ( १ ) तै० सं० १.७.२.१ । ( २ ) 'इळा इत्यन्ननाम तद्धेतुतया पशव इळा' इति गोविन्दंस्वामी। ( ३ ) तै ० सं ० ६.४.९.३ ।
पृष्ठ 460
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [३ ९ ८ ऐतरेयब्राह्मणम् ९.६ द्वितीयपञ्चिकायां सा ० भा ० — विचारार्थं प्लुतिद्वयम् ।' अवान्तरेळाप्राशनं पूर्वभावि चमसभक्षणं पञ्चद्धा- वीति निर्णयः ॥ ..तदेतदुपपादयति- यद्वाव द्विदेवत्यान् पूर्वान् भक्षति, तेनास्य सोमपीथः पूर्वो भक्षितो भवति, तस्मादवान्तरेळामेव पूर्वां प्राश्नीयात्, अथ होतृचमसं भक्षयेत्, तदुभयतोऽन्नाद्यं परिगृह्णाति सोमपीथाभ्यामन्नाद्यस्य परिगृहीत्यै ॥ ३ ॥
हिन्दी—( इडा का प्राशन करके होतृचमच के भक्षण को उपपादित कर रहे हैं- ) यद् वाव द्विदेवत्यान् पूर्वान् भक्षयति जो वह दो देवताओं से सम्बन्धित ग्रहों में से. प्रथम का भक्षण करता है तेन उस ( सोमपान रूप इडा के प्राशन ) से अस्य इसका सोमपीथः भक्षितः पूर्वः भवति सोमपान का भक्षण पहले हो जाता है। तस्मात् इसी कारण अवान्तरेडाम् एव पूर्वां प्राश्नीयात् अपने हिस्से में प्राप्त (पुरोडाशरूप) अन्न का पहले भक्षण करे । अथ होतृचमसं भक्षयेत् तत्पश्चात् होतृचमस का भक्षण करे। तद् उभयतः इस प्रकार ( होता) दोनों ओर से सोमपीथाभ्याम् सोमपान के साथ . अन्नाद्यस्य परिगृहीत्ये अन्न के परिग्रह के लिए अन्नाद्यं परिगृह्णाति अन्नं का ग्रहण करता है। सा० भा ० — द्विदेवत्यानां भक्षणं पूर्वभावीति यदस्ति तेन सोमपानरूपस्य भक्षस्ये- डाप्राशनात् पूर्वत्वं सिध्यति। तत इळां प्राश्य होतृचभसभक्षणे सत्युपरिष्टादपि सोम- भक्षणासिद्धेरिडाया उभयतः पार्श्वद्वयेऽपि सोमपानाभ्यामयं होताऽन्नाद्यं परिगृह्णाति । तच्च यजमानस्यान्नाद्यपरिग्रहाय भवति ॥ द्विदेवत्यग्रहशेषस्य विन्दोर्होतृचमसे प्रक्षेपं विधत्ते- ( द्विदेवत्यग्रहशेषस्य विन्दोहोंतृचमसे प्रक्षेपविधानम् ) प्राणा वै द्विदेवत्यां, आत्मा होतृचमसो, द्विदेवत्यानां संस्रवान् होतृ- चमसे समवनयत्यात्मन्येव तद्धोता प्राणान् समवनयते सर्वायुः सर्वायुत्वाय ॥४ ॥
हिन्दी—(द्विदेवता से सम्बन्धित ग्रह के शेष भाग के विन्दुओं को होतृचमस में डालने का विधान कर रहे हैं- ) प्राणाः वै द्विदेवत्याः दो देवताओं से सम्बन्धित ग्रह प्राणस्वरूप है और आत्मा होतृचमसः होतृचमस आत्मा (शरीर) रूप है। द्विदेवत्यानां संस्रवान् दो देवताओं से सम्बन्धित ग्रहों के बूँदों को होतृचमसे होतृचमस में सम- वनयति जो डालता है तत् उस ( होतृचमस में बूँदों को डालने ) से सर्वायुत्वाय सम्पूर्ण ( १ ) ‘विचार्यमाणानाम्’– इति पा० सू० ८.२.९ ७।