ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 511–520

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 511–520

पृष्ठ 511

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 511 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: पञ्चमोऽध्यायः अष्टमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ४४ ९ हिन्दी –( पूर्वोक्त क्रम से अनुष्ठान के ज्ञान के फल को दिखला रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है सः एवं विद्वान् वह इस प्रकार जानने वाला छन्दोमयः देवतामयः ब्रह्ममयः अमृतमयः सम्भूय छन्दरूप, ( अग्नि इत्यादि ) देवता- स्वरूप, ( ऋक् इत्यादि ) वेदस्वरूप और अमर रूप होकर देवता अप्येति देवत्व को प्राप्त करता है । सा० भा०—– एवं विद्वानित्यत्रानुतिष्ठन्नित्यध्याहार्यम्। वेदनपूर्वकोऽनुष्ठाता गायत्र्यादि- च्छन्दःस्वरूपो वह्न्यादिदेवतास्वरूप ऋगादिवेदस्वरूपो मरणरहितो मोक्षस्वरूपः सन् संभूय सर्वं जगदेकीकृत्य सर्वा देवताः प्राप्नोति। तदेतदनुष्ठातुः फलम्। य एवं वेदेत्यत्रापि विदुषः फलत्वेन च्छन्दोमयत्वादिकमावर्तनीयम्। अथवा य एवं वेदेत्युक्तस्यैव स एवं • विद्वानित्यनूद्यमानत्वान्नेदं वाक्यमावर्तनीयम्॥ वेदनमात्रस्य कथमीदृशं फलमित्याशङ्क्य सुवेदनत्वाद्युक्तं फलमित्येतद् दर्शयति— यो वै तद् वेद यथा छन्दोमयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभूय देवता अप्येति तत्सुविदितम् ॥ १० ॥

हिन्दी-– यः वै तद् वेद जो इसको जानता है कि यथा जिस प्रकार छन्दोमयः देवतामयः ब्रह्ममयः अमृतमयः सम्भूय छन्दरूप देवतारूप, वेदरूप और अमररूप होकर देवता अप्येति देवत्व को प्राप्त करता है, तत्सुविदितम् वही यथार्थ ज्ञान है । सा ० भा ० – येन प्रकारेण च्छन्दः प्राप्त्यादिपूर्वकं सर्वदेवताप्राप्तिर्भवति तत् तादृशं प्रकारं यो वेद तद्वेदनं सुविदितं शोभनज्ञानं तस्माद्युक्तं फलमित्यर्थः ॥ उक्तवक्ष्यमाणयोः शङ्कपरिहाराय विभागं दर्शयति— इत्यध्यात्ममथाधिदैवतम् ॥ ११ ॥

हिन्दी — इति अध्यात्मम् यह ( यहाँ तक ) आज्यशस्त्र का आध्यात्मिक व्याख्यान है अथाधिदैवतम् अब अधिदैवत व्याख्यान किया जाएगा । सा० भा ० – आत्मानं शरीरमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मम् । अस्मिन् खण्डे शरीररूप- त्वेन प्रशंसनमाज्यशस्त्रस्योक्तम्। उत्तरखण्डे त्वधिदैवतं देवताविषयमाज्यशस्त्रप्रशंसनमुच्यते ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये द्वितीयपञ्चिकायाः चतुर्थाध्याये ( दशमाध्याये ) अष्टमः खण्डः ॥८ ॥

( १ ) ' अनुप्रवेशोऽप्ययः ' इति भट्टभास्करः । ' अप्ययोऽनुभवः ' – इति षड्गुरुशिष्यः । ( २ ) तदिदं वेदितुरुक्तं फलं सुविदितं सुप्रसिद्धं ब्रह्मवादिनाम्। यद्वा, अयजमानस्यापि वेदितुः फलसंपत्तौ कारणमनेनोच्यते' - इति भट्टभास्करः ।

पृष्ठ 512

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 512 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [४५० ऐतरेयब्राह्मणम् १०.९ द्वितीयपञ्चिकायां ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के दशम अध्याय के अष्टम खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ नवमः खण्डः सा० भा ० — पूर्वोक्तक्रमेणैव देवताविषयशस्त्रप्रशंसनं विवक्षित्वा प्रथमं भूरग्निरित्यस्य प्रशंसां दर्शयति— ( आज्यशस्त्रसूक्तस्य ऋचामधिदैवतव्याख्यानम् ) षट्पदं तूष्णीशंसं शंसति, षड्वा ऋतव', ऋतूनेव तत्कल्पयत्यृ- तूनप्येति ॥ १ ॥

हिन्दी –( पूर्वोक्त क्रम से ही देवता- विषयक शस्त्र की प्रशंसा करने के लिए पहले ' भूरग्नि: ' इसकी प्रशंसा को दिखला रहे हैं- ) षट्पदं तूष्णीशंसं शंसति छः पद पर अवसान करके तूष्णीशंस का शंसन करता है । षड् वै ऋतवः ( संवत्सर में ऋतुएँ छः होती हैं । तत् इस ( शंसन) से ऋतून् एव कल्पयति ऋतुओं को ही समर्थ बनाता है और ऋतून् अप्येति ऋतुओं को प्राप्त करता है । सा ० भा० — भूरग्निरित्यादीनां भागानां षट्संख्यासाम्यादृतुत्वे सति तत्पाठेन ऋतून्

स्वभोगप्रदानंसमर्थान् करोति। तत ऋतून् देवान् प्राप्नोति॥

निविदः प्रशंसां दर्शयति- ( निवित्प्रशंसनम्) द्वादशपदां पुरोरुचं शंसति, द्वादश वै मासा मासानेव तत्कल्पयति मासानप्येति ॥२ ॥

हिन्दी — ( निवित् की प्रशंसा को दिखला रहे हैं - ) द्वादशपदां पुरोरुचं शंसति बारह पदों वाले पुरोरुक् निवित् का शंसन करता है। द्वादश वै मासाः ( संवत्सर में ) बारह महीने होते हैं । तत् इस ( शंसन ) से मासान् एव कल्पयति मासों को ही समर्थ बनाता है और मासान् अप्येति मासों को प्राप्त करता है । सा ० भा० — निविदां पाठेन मधुमाधवादीन् मासान्' स्वात्मभोगाय संपादयति प्राप्नोति च॥ सूक्तप्रथमामृचं प्रशंसति— ( १ ) मधुश्च माधवश्च शुक्रश्च शुचिश्च नभश्च नभस्यश्चेषश्चोर्जश्च सदृश्च सहस्यश्च तपश्च तप- स्यश्च- इति तै ० सं ० १.४.१४

पृष्ठ 513

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 513 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:पञ्चमोऽध्यायः नवमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ४५१ ( सूक्तस्य॑शंसनम् ) 'प्र वो देवायाग्नये " इति शंसत्यन्तरिक्षं वै प्रान्तरिक्षं हीमानि सर्वाणि भूतान्यनुप्रयन्त्यरिक्षमेव तत्कल्पयत्यन्तरिक्षमप्येति ॥ ३ ॥

हिन्दी–( सूक्त की प्रथमा ऋचा की प्रशंसा कर रहे हैं - ) 'प्र वो देवायाग्नये' अर्थात् अग्नि देव के लिए स्तुति करो' इति शंसति इस (ऋचा ) का शंसन करता है । अन्तरिक्षं वै प्र ' प्र' अन्तरिक्षरूप है; क्योंकि अन्तरिक्षं हि अन्तरिक्ष का ही इमानि सर्वाणि भूतानि अनुप्रवन्ति ये सभी प्राणिसमूह अनुसरण करते हैं। तत् इस ( शंसन) से अन्तरिक्षमेव कल्पयति अन्तरिक्ष को समृद्ध बनाता है और अन्तरिक्षम् अप्येति अन्तरिक्ष को प्राप्त करता है। सा ० भा० – सर्वे प्राणिनोऽन्तरिक्षमनुसृत्य तिष्ठन्ति तस्मिन्नवकाशे प्रकृष्टगमनादन्त-रिक्षस्य प्रशब्दवाच्यत्वम्॥२ अनुष्ठानक्रमेण द्वितीयामृचं प्रशंसति— ' दीदिवांसमपूर्व्यमिति'३ शंसत्यसौ वै दीदाय योऽसौ तपत्येतस्माद्धि न किञ्चन पूर्वमस्त्येतमेव तत्कल्पयत्येतमप्येति ॥ ४ ॥

हिन्दी—( अनुष्ठान क्रम से द्वितीय ऋचा की प्रशंसा कर रहे हैं— ) ' दीदिवांसमपूर्व्यं’ अर्थात् जिससे कोई नहीं दीप्तिसम्पन्न हुआ- इति शंसति इस ऋचा का शंसन करता है। यः असौ तपति जो यह सूर्य तपता है असौ दीदाय यह दीप्तियुक्त है। क्योंकि एतस्मात् इस ( सूर्य) से न किंञ्चन पूर्वम् अस्ति कुछ भी पहले नहीं था । तत् इस ( शंसन ) से तमेव कल्पयति उस ( सूर्य) को ही समर्थ करता है और एतम् अप्येति इस ( सूर्य ) को प्राप्त करता है । दीदाय दीप्यते । सा ० भा ० — योऽसावादित्यस्तपति जगति संतापं करोत्यसौ वै तस्योदयात्पूर्वमन्धकारे किमपि प्राणिज्ञातं स्वव्यापारकर्तुं नास्ति तस्मादादित्यस्य दीदिवांसमपूर्व्यमितिपदद्वयाभिधेयत्वम्॥ तृतीयामृचं दर्शयति— 'स नः शर्माणि वीतये इति शंसत्यग्निर्वै शर्माण्यन्नाद्यानि यच्छत्यग्निमेव तत्कल्पयत्यग्तिमप्येति ॥ ५ ॥

हिन्दी—( तृतीया ऋचा की प्रशंसा कर रहे हैं- ) 'स नः शर्माणि वीतये ' अर्थात् ( ) १ ऋ० ३.१३.१ ॥ ( २ ) अन्तरिक्षे पक्षिणां प्रयाणं, प्रयाणस्यायं प्रतीकः प्रेति-इति गोविन्दस्वामी ( ) ( ) ३ ऋ० ३.१३.५ । ४ ऋ० ३.१३.४

पृष्ठ 514

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 514 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ४५२ ऐतरेयब्राह्मणम् १०.९ द्वितीयपञ्चिकायां यह ( अग्नि ) हमारी कामना के लिए सुख प्रदान करे'- इति शंसति इस (ऋचा ) का शंसन करता है। अग्निः वै शर्माणि अग्नि ही शर्म है; क्योंकि अन्नाद्यानि यच्छति वह. खाने योग्य अन्न को प्रदान करता है। तत् इस ( शंसन ) से अग्निमेव कल्पयति अग्नि को ही समर्थ बनाता है और अग्निम् अप्येति अग्नि को प्राप्त करता है। सा० भा०-—सुखकराण्यत्तुं योग्यान्यन्नानि पाकेन प्रयच्छतीत्यग्नेः शर्मशब्दवाच्यत्वम्। चतुर्थीमृचं दर्शयति— ' उत नो ब्रह्मन्नविष' ' इति शंसति, चन्द्रमा वै ब्रह्म चन्द्रमसमेव तत्कल्पयति चन्द्रमसमप्येति ॥६ ॥

हिन्दी—( चतुर्थी ऋचा का शंसन कह रहे हैं— ) 'उत नो ब्रह्मन्नविष' अर्थात् हे ब्राह्मण रूप ( अग्नि ) और भी, हमारी रक्षा करो इति शंसति इस (ऋचा) का शंसन करता है । चन्द्रमा वै ब्रह्म चन्द्रमा ही ब्रह्म है । तत् इस (ऋचा के शंसन) से चन्द्रमसमेव कल्पयति चन्द्रमा को ही समर्थ करता है और चन्द्रमसम् अप्येति चन्द्रमा को प्राप्त

करता है।

सा ० भा० — नक्षत्रादिप्रकाशेषु बृहत्त्वाच्चन्द्रमसो ब्रह्मत्वम्॥२

पञ्चमीमृचं दर्शयति— ' स यन्ता विप्र एषाम्' इति शंसति, वायुर्वै यन्ता, वायुना हीदं यतमन्तरिक्षं न समृच्छति, वायुमेव तत्कल्पयति वायुमप्येति ॥७ ॥

हिन्दी —(पञ्चमी ऋचा को दिखला रहे हैं - ) 'स यन्ता विप्र एषाम्' अर्थात् देवों में ब्रह्मण ( अग्नि) इन ( मनुष्य ब्राह्मणों ) का नियामक है' - इति शंसति इस (ऋचा का ) शंसन करता है। वायुः वै यन्ता वायु ही नियमन करने वाला है क्योंकि वयुना हि वायु द्वारा ही यतम् इदम् अन्तरिक्षम् नियमित यह अन्तरिक्ष को न समृच्छति सम्यक् प्रकार से प्राप्त नहीं करता है । तत् इस (ऋचा के शंसन) से वायुमेव कल्पयति वायु को ही समृद्ध बनाता है और वायुम् अप्येति वायु को प्राप्त करता है । सा ० भा ० - इदं दृश्यमानं सूर्यचन्द्रनक्षत्रादिमण्डलं सर्वं वायुना यतं नियमितं सद-न्तरिक्षं न समृच्छति सम्यङ् न प्राप्नोति। वायुनियमाभावे सम्यक् प्राप्नुयाद् अन्तरिक्षस्य ( १ ) ऋ० ३.१३.६ ( २ ) चन्द्रमा वै ब्रह्म ब्रह्मप्राप्ति हेतुतया ' आदित्याच्चन्द्रमसम्' इति श्रुतेः ' इति गोविन्दस्वामी । ‘ आह्लादहेततुत्वाद् अमृतात्मकत्वाच्च' इति भट्टभास्करः । (३ ) ऋ० ३.१३.३ ( ४ ) ऋच्छि: प्रलयार्थ: -इति षड्गुरुशिष्य । ' समृच्छति गच्छति'-इति गोविन्दस्वामी । ' लीयते विशीर्यते'- इति भट्टभास्कर ।

पृष्ठ 515

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 515 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: पञ्चमोऽध्यायः नवमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ४५३

निरवधिकत्वेन तस्मिन् यत्र क्वापि गच्छेदित्यर्थः । तस्माद् वायुरेव नियन्ता ॥

षष्ठीमृचं दर्शयति— 'ऋतावा यस्य रोदसी " इति शंसति, द्यावापृथिवी वै रोदसी, द्यावापृथिवी एव तत्कल्पयति द्यावापृथिवी अप्येति ॥८ ॥

( - ) ' ' हिन्दी— षष्ठी ऋचा को दिखला रहे हैं ऋतावा यस्य रोदसी अर्थात् जिस( अग्नि ) के वश में द्यावापृथिवी है । इति शंसति इस (ऋचा) का शंसन करता है। द्यावापृथिवी वै रोदसी द्यु और पृथिवी ही रोदसी है। तत् इस (ऋचा के शंसन) से द्यावापृथिवी एव कल्पयति द्यावापृथिवी को ही समर्थ बनाता है और द्यावापृथिवी

अप्येति द्यावापृथिवी का प्राप्त करता है ।

सा ० भा० – रोदः शब्दवाच्यत्वं द्यावापृथिव्योर्लोकेऽपि प्रसिद्धम्॥

सप्तमीमृचं दर्शयति— ‘ नू नो रास्व सहस्रवत्तोकवत् पुष्टिमद् वसु' इत्युत्तमया' परिदधाति संवत्सरो वै समस्तः सहस्रवांस्तोकवान् पुष्टिमान् संवत्सरमेव तत्समस्तं कल्पयति, संवत्सरं समस्तमप्येति ॥ ९ ॥

हिन्दी – ( सप्तमी ऋचा को दिखला रहे हैं - ) 'नू नो रास्व सहस्रवत्तोकवत् पुष्टिमद् वसु' अर्थात् सहस्र संख्या से सन्तान युक्त, समृद्धिसम्पन्न, धन को शीघ्र प्रदान करो ' इति उत्तमया परिदधाति इस अन्तिम (ऋचा) से (आज्यशस्त्र का ) समापन करता है । समस्तः संवत्सरः एव समस्त संवत्सर ही सहस्रवान् तोकवान् पुष्टिमान् सहस संख्या वाला, सन्तानसम्पन्न और समृद्धियुक्त है। तत् इस (ऋचा द्वारा समापन करने ) से समस्तं संवत्सरमेव सम्पूर्ण संवत्सर को ही कल्पयति समर्थ बनाता है और समस्तं संवत्सरम् अप्येति सम्पूर्ण संवत्सर को प्राप्त करता है । सा० भा० — चैत्रादिफाल्गुनान्तः समस्तः संवत्सरः सहस्रादिविशेषणयुक्तः । संवत्सरेण हि धनिकानां वृद्धिः सहस्रसंख्याका संपद्यते। तोकान्यपत्यानि गर्भधारणमारभ्य संवत्सरमध्य एवोत्पद्यन्ते। रोगैः कृशानां शरीराणामारोग्ये सति संवत्सरमध्ये पुष्टिर्भवति॥ शस्त्रयाज्यां दर्शयति— याज्यया यजति, वृष्टिर्वै याज्या विद्युदेव विद्युद्धदं वृष्टिमन्नाद्यं संप्रयच्छति, विद्युतमेव तत्कल्पयति विद्युतमप्येति ॥१० ॥

हिन्दी— ( आज्यशस्त्र की याज्या को दिखला रहे हैं — ) याज्यया यजति ( आज्य-(शस्त्र) की ) याज्या से यजन करता( ) है। वृष्टिः याज्या वृष्टि ही याज्या है और विद्युद्... १ ऋ० ३.१३.२ । २ ऋ ० ३.१३.७ ।

पृष्ठ 516

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 516 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [४५४ ऐतरेयब्राह्मणम् १०.९ द्वितीयपञ्चिकायां एव विद्युत् ही ( याज्या है ) क्योंकि विद्युद् हि विद्युत् ही इदं वृष्टिम् अन्नाद्यं संप्र- यच्छति इस वर्षा और खाद्य अन्न को प्रदान करती है । तत् इस (याज्या के शंसन) से विद्युतमेव विद्युत् को ही कल्पयति समर्थ बनाता है और विद्युतम् अप्येति विद्युत् को

प्राप्त करता है।

सा० भा ० — याज्यया प्रक्षिप्तं हविर्वृष्टिपर्यवसितं भवति ॥

तथा च समर्यते'—

“ अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते।

आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः॥ ” इति॥

वृष्टिश्च विद्युत्पुरःसरत्वाद् विद्युदेव । यस्मान्मेघेषूत्पन्ना विद्युद्वृष्टिं संपाद्य तद्द्वारेणान्नं प्रयच्छति तस्माद् वृष्टिर्विद्युदेव ॥ वेदनं प्रशंसति— स एवं विद्वानेतन्मयो देवतामयो भवति, भवति ॥ ११ ॥

हिन्दी–( इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं- ) सः एवं विद्वान् वह इस प्रकार जानने वाला व्यक्ति एतन्मयः देवतामयः भवति वह ( वसन्त से लेकर विद्युत् पर्यन्त) इतनी (वस्तु ) से सम्पन्न होकर देवत्वयुक्त हो जाता है । सा० भा ० — एतन्मयो वसन्तग्रीष्मादिविद्युदन्तवस्तुमयो भूत्वा तदभिमानिदेवतानां

भोगं प्राप्नोति। अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥

॥ इति श्रीमत्सायणाचार्य विरचिते माधवीये ' वेदार्थ प्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्ये द्वितीयपञ्चिकायां प्रथमाध्याये नवमः खण्डः ॥९ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के दशम अध्याय के नवम खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्छं निवारयन् ।

पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधरमाधवा- चार्यादेशतो सायणाचार्येण विरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाश' -नामभाष्ये ऐतरेयब्राह्मणस्य द्वितीयपञ्चिकायाः पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के दशम अध्याय की 'शशिप्रभा’ नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) मनुस्मृति- ३.७६

पृष्ठ 517

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 517 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:पञ्चमोऽध्यायः नवमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ४५५

यज्ञेन दश । देवा वै यज्ञमष्टौ । ऋषयो वै षट् । देवा वै सोमस्याष्टौ ।

ब्रह्म वै नव ॥ २ ॥

द्वितीय पञ्चिका में ' यज्ञेन' से प्रारम्भ प्रथम अध्याय में दश, 'देवा वै यज्ञम्' से प्रारम्भ द्वितीय अध्याय में आठ, 'षययो वै' से प्रारम्भ तृतीय अध्याय में छः, ' देवा वै सोमस्य' से प्रारम्भ चतुर्थ अध्याय में आठ तथा 'ब्रह्म वै' से प्रारम्भ पञ्चम अध्याय में नौ खण्ड हैं ॥ यज्ञेव वै, देवा वै, शिरो वा एतत्, दैवा वैयदैवैकादश ॥ २ ॥

(इस प्रकार द्वितीय पञ्चिका में ) 'यज्ञेन वै ' से प्रारम्भ खण्डों का प्रथम दशक, ‘ देवा वै' से प्रारम्भ द्वितीय दशक, 'शिरो वा एतत्' से प्रारम्भ तृतीय दशक तथा ' देवा वै यदेव' से प्रारम्भ करके चतुर्थ एकादश है । इस प्रकार द्वितीय पञ्चिका में कुल इकतालीस खण्ड हैं ॥ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे द्वितीयपञ्चिकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ॥। इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के द्वितीय पञ्चिका में पञ्चम अध्याय की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे द्वितीया पञ्चिका ॥ ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण की द्वितीय पञ्चिका की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

पृष्ठ 518

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 518 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथ तृतीयपञ्चिकायाम् प्रथमोऽध्यायः [ अथ एकादशोऽध्यायः ] प्रथमः खण्डः

सायणभाष्यम्– आहावं निविदः सूक्तमच्छावाकस्य चोदनम् ।

यजमानपुनर्जन्म ब्रुवते साधिदैवतम् ॥१ ॥

इत्थमाज्यशस्त्रं निरूप्य प्रउगशस्त्रं निरूपयितुं प्रस्तौति— ( प्रउगशस्त्रनिरूपणम्) ग्रहोक्थं वा एतद् यत्प्रउगं, नव प्रातर्महा गृह्यन्ते नवभिर्बहिष्पव- माने स्तुवते, स्तुते स्तोमे दशमं गृह्णाति, हिङ्कार इतरासां दशमः, सो सा सम्मा ॥१ ॥

हिन्दी— ( अब प्रउगशस्त्र के निरूपण के लिए प्रस्तावित कर रहे हैं — ) यत् प्रउगम् जो प्रउग ( शस्त्र ) है एतत् यह ग्रहोंक्थम् (इन्द्रवायु इत्यादि ) ग्रहों की प्रशंसा है। प्रातः प्रात: सवन में नव ग्रहाः गृहन्ते ( ऐन्द्रवायु इत्यादि) नव ग्रह गृहीत होते हैं। बहिष्पवमाने बहिष्पवमान ( नामक स्तोत्र ) में नवभिः नव (ऋचाओं) द्वारा स्तुवते (उद्गाता) स्तुति करता है। स्तुते सोमे सोम की स्तुति कर दिये जाने पर दशमं गृह्णाति दशम् ( ग्रह) को ग्रहण करता है। इतरासाम् अन्य ऋचाओं के साथ बोला जाने वाला हिंकारः हिं शब्द दशमः दशम ( ग्रह) है । सो सा सम्मा इस प्रकार वह (ग्रह ) और वह (स्तुति) ( संख्या में) समान हो जाता है। सा० भा ० — प्रउगाख्यं यच्छस्त्रमस्ति तद् ग्रहोक्थं वै। ऐन्द्रवायवादिग्रहाणामुक्थं ग्रहोक्थं तदीयदेवताप्रशंसारूपमित्यर्थः । 'नव' इत्यादिना ग्रहसंबन्ध एव स्पष्टीक्रियते। प्रातः-सवन ऐन्द्रवायवमैत्रावरुणादयो धाराग्रहा नवसंख्याका' गृह्यन्ते। ग्रहीता चाध्वर्युः । तथा बहिष्पवमानाख्ये स्तोत्र उद्गातारो नवभिर्नवसंख्याभिर्ऋग्भिः स्तुवते। उपास्मै गायतेत्येक-( १ ) अन्तर्यामादय इति वक्तव्यम्; नान्यथा हि नवसङ्ख्या पूर्येत । अत एव कातीयभाष्ये तस्याः सन्ततं स्रवन्त्याः धारायाः येषामन्तर्यामादीनां ध्रुवपर्यन्तानां ग्रहणम् ( ९.६.१ ) —इत्या- द्युक्तम् ततः ‘ अन्तर्यामादिध्रुवपर्यन्तान् धाराग्रहान्' – इत्यादि च ( २५ ) । आपस्तम्बोऽ- प्याह— धराया अन्तर्यामं गृह्णाति, सर्वाश्चातो ग्रहानाध्रुवात् इति ( आप० श्रौ ०१२.१३.५ )।

पृष्ठ 519

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 519 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:प्रथमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ४५७ स्तृचः' दविद्युतत्येति द्वितीयः पवस्वेति तृतीयः । एतेषु त्रिषु तृचेषु नवसंख्याका ऋचो विद्यन्ते। ता आवृत्तिरहिता गीयन्ते। एवं स्तोमे बहिष्पवमानस्तोत्र उद्गातृभिः स्तुते सति अध्वर्युर्दशमं ग्रहमाश्विनाख्यं गृह्णाति। यद्यप्याध्वर्यवयोर्मन्त्रब्राह्मणकाण्डयो ' राश्विनग्रहो धाराग्रहेषु तृतीयत्वेनाऽऽम्नातः; तथाऽप्यसौ दशमत्वेन ग्रहीतव्यः । आश्विनो दशमो गृह्यते तं तृतीयं जुह्वत इति श्रुत्यन्तरवचनात्। तथा च ग्रहेषु दशमः संपन्नः । तथैवेतरासां बहि- यत्तूक्तम्— जैमिनीयन्यायमालायाम् 'ऐन्द्रवायवादिग्रहेषु' –इति ( ५.४.१ ) । तत् खलु 'वाग्वा ऐन्द्रवायवश्चक्षुर्मैत्रावरुणः श्रोत्रमाश्विन:' - इति (तै ० सं० ६.४.९ ) द्विदेवत्य ग्रह- विध्यर्थानुवादवाक्यानुगतम्; तथा आश्विनग्रहस्य तृतीयत्वमपि द्विदेवत्यग्रहेष्वेव बोध्यम्। ( २ ) गृह्यते सोमरस एभिरिति ग्रहाः, वैकङ्कतादीनि पात्राणि; इह तु तानि सोमरसपूर्णान्येव विवक्षितानि। ‘ ग्रहवृद्दनिश्चिगमश्च' इति पा० सू० ३.३.४८ ) करणे अप् प्रत्ययः । ते च ग्रहा अग्निष्टोमे त्रयस्त्रिंशत् सङ्ख्याकाः । तान् परिगणयामः – उपांशुरेकः; अन्तर्यामः, ऐन्द्रवायवः, मैत्रावरुणः, आश्विनः, शुक्रः, मन्थी, आग्रयणः, उक्थ्यः, ध्रुवश्चेति नव धाराग्रहाः । तत्र चैन्द्रवायवादयस्त्रयो द्विदेवत्याः; अथ ऋतुग्रहाः द्वादश; ऐन्द्राग्नः, वैश्वदेवश्चेति चतुर्विंशतिः प्रातःसवनग्रहाः, त्रयो मरुत्वतीयाः, माहेन्द्रश्चेति चत्वारो माध्यन्दिनसवनग्रहाः, आदित्यः, सावित्रः, वैश्वदेवः, पात्नीवतः हारियोजनश्चेति पञ्चैव तृतीयसवनग्रहा: अत्यग्निष्टोमे तु चत्वारोऽधिकाः - अंशु:, अदाभ्यः, दधिग्रहः, षोडशी चेति सङ्कलनया सप्तत्रिंशत्। एषु अन्तर्यामादयो नवैव धाराग्रहाः । उन्नेता आधवनीयकलशादुदञ्चने सोममादाय यजमानहस्तस्थिते होतृचमसे निग्राभ्यास्वासिञ्चति। ततः यजमानः तानिग्राभ्याः पवित्रे द्रोणकलशस्योपरि उद्गातृभिर्विस्तार्य घृते आसिञ्चति सन्ततम्। ततः सन्ततं स्रवन्त्या धारायाः सकाशात् अन्तर्यामादीन् ध्रुवग्रहान्तान् नव ग्रहान् गृह्णाति - इत्यत एवैते धाराग्रहाः उच्यन्ते । कात्या० श्रौ० ९.५.१७; ६.१ । आप०श्रौ० १२.१२.१२-१३ द्रष्टव्यानि । तु न धाराग्रहाः ते 'द्रोणकलशात् परिप्लवया गृह्यन्ते, वचनादन्यतः' -इति आप ० श्र०० १२.१८.११ । ( ३ ) ' ग्रहमध्वर्युरादय क्षिप्रं होतारमभिद्रुत्य मयिवसुरिति ग्रहं होत्रे प्रयच्छति' – इति आप० श्रौ० १२.२१.५ । ( १ ) 'ऋचि त्रेरुत्तरपदादिलोपश्च छन्दसि' - इति पा ० सू० ६.१.३४ वा० १। ( २ ) उ० आर्चिक १. १. १-३। (३ ) तै ० सं ० १.४.३-३६; ६.४ । वा० सं ० ७, ८ अध्याय । शत ० ब्रा० ४.१.१.१-१८। ( ४ ) एष एव पाठो मीमांसाभाष्येऽपि दृश्यते (जै ० सू० ५.४.१ ) स्याद्वैतत्तद्भाष्यकारस्यैव भाषणम्? श्रुतिपाठस्त्वेवम्—' बहिष्पवमाने स्तुत आश्विनो गृह्यते' - इति तै ० सं ० ६. ४, ९ । व्याख्यातं चैतद् वचनं मन्त्रकाण्डे (तै ० सं० १. ४.६, ७ ) । तत्रैव जैमिनीयन्याय- मालीयाधिकरणमप्युद्धृतं सायणेन ( ५.४.१ अधि० ) । ( ५ ) उपांशुप्रभृतिषु प्रातःसवनग्रहेष्विति ज्ञेयम्, न तु धाराग्रहेषु, उपांशोर्धाराग्रहत्वाभावाद् दशमत्वानुपपत्तेरिति। ऐ.ब्रा. पू- २ ९

पृष्ठ 520

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 520 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [४५८ ऐतरेयब्राह्मणम् ११.१ तृतीयपञ्चिकायां ष्पवमानास्तोत्रगतानामृचां ‘हिङ्कारः ' दशमत्वेन गणनीयः । ' तथा सति ग्रहाणां स्तोत्रियाणां च संख्यासाम्यं भवति। तदिदं सो सा सम्मेति वाक्येनोच्यते। उकारो निपातः समुच्चयार्थः सन् स्त्रीलिङ्गाभ्यां तच्छब्दाभ्यां संबन्ध्यते। तथा सति सात्र ग्रहसंख्या सा च स्तोत्रियसंख्ये- त्युक्तं भवति। सम्मेत्यत्र द्वितीयो मकारश्छान्दसः । तस्मिन्नपगते सति समा तुल्येत्युक्तं भवति । एवं यथा सान्तबहिष्पवमानस्तोत्रस्य ग्रहसंबन्ध:, तथा प्रउगशस्त्रस्यापि ग्रहसंबन्धो द्रष्टव्य इत्यभिप्रायः ॥ अथ प्रउगशस्त्रे विद्यमानानां तृचानां मध्ये प्रथमं तृचं विधत्ते- वायव्यं शंसति, तेन वायव्य उक्थवान् ॥ २ ॥

हिन्दी–( अब प्रउगशस्त्र में विद्यमान तृचों में प्रथम तृच का विधान कर रहे हैं— ) वायव्यं शंसति वायु देवता सम्बन्धी तृच का ( होता) शंसन करता है। तेन उस ( शंसन) से वायव्यः वायु-सम्बन्धी ( ग्रह ) उक्थवान् (' वायवा याहि' ) स्तुति से सम्पन्न हो जाता है । सा० भा०-- वायुर्देवता यस्य तृचस्य सोऽयं वायव्यो 'वायवा याहि दर्शत' ' इत्यादि-कस्तं शंसेत्। तेन शंसनेन वायव्यो ग्रह उक्थवाञ्शस्त्रवान् भवति । यद्यपि वायव्यः पृथग्ग्रहो नास्ति तथाप्यैन्द्रवायवस्य ग्रहस्य पूर्वो भागो वायव्य इत्युच्यते । स च प्रथमम् ' आ वायो भूष’३ इत्यनेन केवलवायुदेवताकेन मन्त्रेण गृह्यते। तेन वायव्यो भवति। पश्चाद्'इन्द्रवायू इमे सुताः’व इत्यनेनेन्द्रसहितवायुदेवताकेन मन्त्रेण गृह्यते । तेनैन्द्रवायवोऽपि भवति। अत एव वायवे द्विर्ग्रहणं तैत्तिरीया अधीयन्ते —' सकृदिन्द्राय मध्यतो गृह्यते द्विर्वायवे '" इति । तत्र प्रथमभागरूपो वायव्यो ग्रहः केवलेन वायव्यतृचेन शस्त्रवान् संपद्यते। द्वितीयं तृचं विधत्ते— ( १ ). ' हिं ३ इति हिंड् कृत्य' - इति ( १.२.३ ) आश्वलायनोक्तस्तु हिङ्कारो बहृचानाम्, छन्दो- गानां तु ' हुं'३ इति हिङ्कार: ' – इति ( ७.११.७ ) लाट्यायनोक्तो ग्राह्यः । साम्नां साप्त- भक्तिकत्वे पाञ्चभक्तिकत्वे च स एवाद्या भक्तिः (छा०उप० २.२.; ८.१ )। इहोपदिष्टो हिङ्कारस्तु उक्ताभ्यां भिन्नो मन्त्रात्मक एव। स चाम्नातश्छान्दोग्ये । तथाहि— ते ह यथैवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः सरब्धाः सर्पन्तीत्येव माससृपुस्तेह समुपविश्य हिञ्चक्रुः— ओं३ मदा३मों ३ पिबामों ३ देवो वरुणः प्रजापतिः सनिता ३ ऽन्नमिहा २ हरदन्नपतेऽन्नभि- हराऽऽहरो ३म् इति ” – १.१२.४,५ । ( ) ( ) (४ २ ) ऋऋ०० २.१.१-३१.२.४ ॥ ३ ऋ० ७.९ २.१। ( ५ ) तै ० सं ० ६.४.७.४ । ‘ आ वायो' –' इन्द्रवायू'– इतीमौ मन्त्रौ एकस्मिन्ननुवाके यथाक्रमेण आम्नातौ तै० सं० १.४.४ ।