ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 561–570

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 561–570

पृष्ठ 561

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 561 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

:: ]:प्रथमोऽध्यायः एकादश खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ४९९ अथ एकादशः खण्डः सा ० भा ० — अथ निविद्विषयं बहुवक्तव्यं विवक्षुरादौ सूर्यसादृश्येन निविदः प्रशंसति— ( सूर्यसादृश्येन निवित्प्रशंसनम् ) सौर्या वा एता देवता यन्निविदस्तद्यत्पुरस्तादुक्थानां प्रातः सदने धीयन्ते, मध्यतो मध्यदिनेऽन्ततस्तृतीयसवन आदित्यस्यैव तद्व्रतमनु पर्यावर्तन्ते ॥ १ ॥

हिन्दी— ( अब निविद् विषयक अनेक तथ्यों को कहने के लिए पहले सूर्य की समान ता से निवित की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद् निविदः जो निवित् हैं एताः सौर्याः देवताः वै ये सूर्य देवता वाले होते हैं। तत् यद् प्रातः सवने तो जो प्रातः सवन में उक्थानां पुरस्ताद् शस्त्रों के पहले मध्यन्दिने मध्यतः मध्यन्दिनसवन में ( शस्त्रों के ) मध्य में और तृतीयसवने अन्ततः तृतीयसवन में ( शस्त्रों के ) अन्त में धीयन्ते रखे जाते हैं, तत् वह (रखने के स्थान) आदित्यस्यैव व्रतम् सूर्य के ही मार्ग का अनु पर्यावर्तन्ते अनुसरण करते हैं। सा० भा० — या निविदः सन्ति, ता एताः सूर्यसंबन्धिन्य एव देवताः । यथा सूर्यः पुरस्तादुदेत्यथामध्ये स्थित्वा पश्चादन्तेऽस्तमेति, एवं निविदोऽपि पुरस्तान्मध्येऽन्ते च स्थाप्यन्ते । तस्मादादित्यस्यैव व्रतमाचरणमनु निविदः पर्यावर्तन्ते ॥' तासां निविदां द्वादशपदरूपाणामेकैकस्मिन् पादेऽवसानं विधत्ते— पच्छो वै देवा यज्ञं समभरंस्तस्मात् पच्छो निविदः शस्यन्ते ॥ २ ॥

हिन्दी–(उन बारह पादों वाले निविदों के एक-एक पाद पर अवसान करने का विधान कर रहे हैं— ) देवाः देवताओं ने पच्छः प्रत्येक पाद पर विराम करते हुए समभरन् सम्पदित किया । तस्मात् इसी कारण पच्छः प्रत्येक पाद पर विराम करते हुए निविदः शस्यन्ते निविदों का शंसन करना चाहिए । सा ० भा ० -– देवाः पुरा यज्ञं पच्छः पादशः समभरन्नेकैकभागक्रमेण संपादितवन्त इत्यर्थः । तस्मादेता निविदोऽपि पादशः शंसनीयाः ॥ ' ( १ ) ‘निविदोऽपि 'पच्छः ' एकैकस्मिन् पादेऽवसाय शंसनीयाः ' इति वा पाठः । ( २ ) सूर्यस्य व्रतं सौरम्, तत्र साध्व्यः सौर्याः सूर्येण तुल्यव्रताः । निविदो नाम सौर्याः सूर्येण तुल्यकर्माणो भवन्ति। तदेवाह– आदित्यस्यैव तद् व्रतं कर्मानु पर्यावर्तन्ते पर्यायेणा- नुवर्तन्तेऽनुगच्छन्ति। तत्प्रकारश्च तद्यत् तदापि ङीपि सूर्यतिष्यागस्त्येति य लोपे सौर्या निविदः स्युः न सौर्याः । तस्मात् सौरे कर्मणि साध्व्य इति तत्र साधुरिति यद् भवति इति वेदतिव्यम्’ – इति भट्टभास्करः ।

पृष्ठ 562

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 562 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [५०० ऐतरेयब्राह्मणम् ११.११ तृतीयपञ्चिकायां निविदां शंसकाय होत्रेऽश्वदानं विधत्ते— ( निवित्शंसकायाश्वदानविधानम् ) यद् वै तद् देवा यज्ञं समभरंस्तस्माद् अश्वः समभवत्, तस्मादाहुरश्वं निविदां शस्त्रे दद्याद् इति तदु खलु वरमेव ददति ॥ ३ ॥

हिन्दी— (निविदों का शंसन करने वाले होता के लिए अश्व देने का विधान कर रहे हैं— ) देवाः देवताओं यत् तत् यज्ञं सम्भरन् जहाँ यज्ञ का सम्पादन किया तस्माद् अश्वः समभवत् उस स्थान से अश्व उत्पन्न हुआ । तस्माद् आहुः इसी कारण ( अभिजन ) कहते है कि (निविदों के शंसन करने वाले के लिए) अश्वं दद्यात् अश्व को देना चाहिए क्योकि तदु खलु निश्चित रूप से (उस अश्व-दान द्वारा ) वरमेव ददाति ( यजन करने वाला) श्रेष्ठ वस्तु को ही प्रदान करता है । सा० भा ० — ‘ यद्वै ' यस्मिन्नेव देशे तत् तदा देवा यज्ञं संपादितवन्तः, तस्माद् देशाद् अश्व उत्पन्नः । अत एवाभिज्ञा आहुः । किमाहुरिति, तदुच्यते -निविदां शंसकायाश्चं दद्यादिति। तदु खलु तेनैवाश्वदानेन ‘ वरमेव' श्रेष्ठमेव वस्तु ' ददति' प्रयच्छन्ति॥ द्वादशसु निवित्पदेषु कस्यापि पदस्यातिक्रमं निषेधति— ( निविदः पदस्यातिक्रमणनिषेधः ) न निविदः पदमतीयात् ॥४ ॥

हिन्दी - ( निविद् पदों में किसी भी पद के अतिक्रमण का निषेध कर रहे हैं - ) निविदः पदम् निवित् के पद का न अतीयात् अतिक्रमण (किसी पद को छोड़कर शंसन)

नहीं करना चाहिए ।

सा० भा० – एकमपि पदं न परित्यजेदित्यर्थः ॥

विपक्षबाधपूर्वं पूर्वपक्षं निगमयति— यन्निविदः पदमतीयाद्, यज्ञस्य तच्छिद्रं कुर्याद्; यज्ञस्य वै छिद्रं ' स्रवद् यजमानोऽनु पापीयान् भवति, तस्मान्न निविदः पदमती- यात् ॥ ५ ॥

हिन्दी — यद् निविदः पदम् अतीयात् जो निवित् के पद को छोड़ देता है, वह तत् उस (पद को छोड़ने ) से यज्ञस्य छिद्रं कुर्यात् यज्ञ में छिद्र कर देता है । यज्ञस्य वै छिद्रं स्रवद् यजमानः यज्ञ के छिद्र से निन्दित हुआ यजमान अनु पापीयान् भवति बाद में पाप का भागी हो जाता है। तस्मात् इस कारण निविदः पदं न अतीयात् निवितों के पद को नहीं छोड़ना चाहिए । सा ० भा० — पदस्य परित्यागे यज्ञस्य छिद्रं भवति । तच्च स्रवति। ततो यजमानो

पृष्ठ 563

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 563 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

:: ]: प्रथमोऽध्यायः एकादश खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५०१

निन्द्यो' भवति । तस्मान्निवित्पदं न परित्यजेत्॥

पदानां विपर्यासं निषेधति— ( निवित्पदानां विपर्यासनिषेधः ) न निविदः पदे विपरिहरेद्, यन्निविदः पदे विपरिहरेन् मोहयेद् यज्ञं, मुग्धो यजमानः स्यात्, तस्मान्न निविदः पदे विपरिहरेत् ॥ ६ ॥

हिन्दी—( निविदों के पदों के विपर्यास का निषेध कर रहे हैं— ) निविदः पदे निविदों के पद में न विपरिहरेत् विपर्यास (पदों को हेर फेर करके शंसन ) नहीं करना चाहिए। यद् निविदः पदे विपरिहरेत् जो निवित् के पद में विपर्यास करता है, वह यज्ञं मोहयेत् यज्ञ को भ्रमित कर देता है इससे यजमानः मुग्धः स्यात् यजन करने वाला भी भ्रमित हो जाता है । तस्माद् निविदः पदे न विपरिहरेत् इस कारण निविदों के पद में विपर्यास नहीं करना चाहिए। सा ० भा० – विपरिहारो विपर्यासः । निविदः संबन्धि यत्पदद्वयं तन्न विपरिहरेद् विपरीततया न पठेत् । तथा सत्ययं होता ' यज्ञं मोहयेत्' यज्ञे भ्रान्तिं जनयेत्। ततो यजमानोऽपि मुग्धो भ्रान्तः स्यात्, तस्माद्विपर्यासो न कर्तव्यः ॥ निवित्पदसंश्लेषणं निषेधति— ( निवित्पदसंश्लेषणनिषेधः ) न निविदः पदे समस्येद्, यन्निविदः पदे समस्येद् यज्ञस्य तदायुः संहरेत्, प्रमायुको यजमानः स्यात्, तस्मान्न निविदः पदे समस्येत् ॥७ ॥

हिन्दी - (निवित पदों को संश्लिष्ट करके शंसन करने का निषेध कर रहे हैं— ) निविदः पदे निविदों के पद में न समस्येत् संश्लेष (मिलाकर शंसन ) नहीं करना चाहिए। यद् निविदः पदे समस्येद् यदि निविदों के पद में संश्लेष करता है तद् आयुः संहरेत् तो वह ( यज्ञ की) आयु को विनष्ट करता है और यजमानः प्रमायुकः स्यात् यजन करने वाला मृत्यु को प्राप्त करता है। तस्माद् निविदः पदे न समस्येत् इसलिए निविदों के पद में संश्लेष नहीं करना चाहिए ।

सा० भा० – पदयोः संश्लेषणे यज्ञस्याऽऽयुः संहृतं भवेत्, यज्ञो विनश्येदित्यर्थः ।

ततो यजमानो म्रियेत्। तस्मात् पदद्वयं न संश्लेषयेत्॥

अनेन निषेधेन सर्वेषां पदानां परस्परविश्लेषणप्राप्तौ मध्यमयोर्द्वयोः पदयो संश्लेषणं विधत्ते- ( १ ) 'दरिद्रो' इति वा पाठः । ( २ ) ' व्युत्क्रमन्यासम्' इति वा पाठः । ( ३ ) 'पदयोः परस्परं श्लेषम्' इति वा पाठः ।

पृष्ठ 564

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 564 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [५०२ ऐतरेयब्राह्मणम् ११.११ तृतीयपञ्चिकायां ( मध्यमयोः पदयोः संश्लेषविधानम् ) प्रेदं ब्रह्म प्रेदं क्षत्रमित्येते एव समस्येद्, ब्रह्मक्षत्रयोः संश्रित्यैः, तस्माद् ब्रह्म च क्षत्रं च संश्रिते ॥ ८ ॥

हिन्दी—( निवित् के मध्यम दो पदों के संश्लेषण का विधान कर रहे हैं— ) ब्रह्मक्षत्रयोः संश्रित्यै ब्राह्मण और क्षत्रिय के परस्पर आश्रयण के लिए प्रेद्धं ब्रह्म प्रेदं क्षत्रम् ‘प्रेदं ब्रह्म ' और 'प्रेदं क्षत्रम्' इत्येते एव समस्येत् इन दोनों पदों को संश्लेष करना चाहिए । तस्मात् इस कारण ब्रह्म च क्षत्रं च ब्राह्मण और क्षत्रिय संश्रिते दोनों परस्पर आश्रित होते हैं। सा० भा ० —निवित्पदानां मध्ये 'प्रेदं ब्रह्म' इत्येकं पदम्, ‘प्रेदं क्षत्रम्' इत्यपरं पदम्। ते उभे एव संश्लेषयेत्। एवकार इतरसंश्लेषव्यावृत्त्यर्थः । तदेतन्मेलनं ब्राह्मणक्षत्रियजात्योः परस्पराश्रयणाय भवति । तस्मादेव लोके जातिद्वयं परस्परमाश्रित्य तिष्ठति। ब्राह्मणो धर्म प्रवर्तयति । क्षत्रियस्तस्य रक्षां करोति ॥ निवित्पदानां प्रक्षेपस्याऽऽश्रयभूते सूक्ते कंचिन्नियमं विधत्ते— ( प्रक्षेपस्याश्रयभूते सूक्ते कश्चिन्नियमाः ) न तृचं न चतुर्ऋचमतिमन्येत निविद्धानमेकैकं वै निविदाः पदमृचं सूक्तं प्रति, तस्मान्न तृचं न चतुर्ऋचमतिमन्येत, निविद्धानं निविदा ह्येव स्तोत्रमतिशस्तं भवति ॥ ९ ॥

हिन्दीं— ( निवित्पदों के प्रक्षेप के आश्रयभूत सूक्त में नियमविशेष का विधान कर रहे हैं— ) न तृचं न चतुर्ऋचं अतिमन्येत (निवित्पदों के प्रक्षेप के लिए) तीन - तीन ऋचाओं वाले और चार- चार ऋचाओं वाले सूक्त का अतिक्रमण नहीं करना चाहिए। एकैकं निविद्वानम् निवित् के एक-एक पद ऋचं सूक्तं प्रति ऋचा और सूक्त के प्रतिरूप हैं। तस्मात् इसी कारण न तृचं न चतुर्ऋचम् न तो तीन ऋचा और न तो चार ऋचा वाले ( सूक्त ) का अतिमन्येत अतिक्रमण करना चाहिए; क्योंकि निविदा निवित् के द्वारा ( अधिक ऋचा वाले सूक्त से) स्तोत्रम् अतिशस्तं भवति स्तोत्र अधिक शंसित हो जाता है। सा ० भा ० — तिस्र ऋचो यस्मिन् सूक्ते तत् 'तृचम्' । चतस्र ऋचो यस्मिन् सूक्तं तच्चतुर्ऋचम्। तादृशमुभयविधं सूक्तमतिक्रम्य निविद्धानं निवित्पदानां धानं प्रक्षेपं ‘न मन्येत’ न चिन्तययेत् । एतदुक्तं भवति— त्रिचतुरमात्रचत् सूक्तादर्वाचीने सूक्ते निविदो न दध्यात्, किंतु भूयस्येव दध्यादिति । ' निविदः ' संबन्धि यदेकैकमेव पदं तदेव प्रत्यृचं प्रतिसूक्तं च समर्थं भवति । यस्मादीदृशं सामर्थ्यं तस्मादित्युक्तार्थोपसंहारः । अधिके सूक्ते निवित्पदेषु प्रक्षिप्तेषु निविदैव स्तोत्रातिशंसनं कृतं भवति । न तु सूक्तम् ऋचं वापेक्षेत तदित्यर्थः ॥

पृष्ठ 565

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 565 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

:: ]: प्रथमोऽध्यायः एकादश खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५०३ तृतीयसवने विशेषं विधत्ते— ( प्रक्षेपस्य तृतीयसवने विशेष: ) एकां परिशिष्य तृतीयसवने निविदं दध्यात् ॥ १० ॥

हिन्दी— ( तृतीयसवन में विशेष विधान कर रहे हैं- ) तृतीयसवने तृतीय सवन में एकां परिशिष्य एक ( अन्तिम ऋचा) को छोड़कर निविदं दध्यात् निवित् का प्रक्षेप करना चाहिए। सा ० भा० — सूक्ते येयमृगन्त्या, तामवस्थाप्य ततः पूर्वमेव तृतीयसवने निविदः प्रक्षिपेत्॥ विपक्षबाधपुरःसरं स्वपक्षमुपसंहरति— यद् द्वे परिशिष्य दध्यात् प्रजननं तदुपहन्याद्, गर्भैस्तत्प्रजा व्यर्धयेत् तस्मादेकामेव परिशिष्य तृतीयसवने निविदं दध्यात् ॥ ११ ॥

हिन्दी — (विपक्ष में बाधा को दिखला कर अपने पक्ष का उपसंहार कर रहे हैं— ) यद् द्वे परिशिष्य दध्यात् जो दो (ऋचाओं) की छोड़कर (उससे पहले ) निवित् को रखता है। तत् प्रजननम् उपहन्यात् तो वह प्रजोत्पादन- शक्ति को विनष्ट कर देता है और तत् वह गर्भैः प्रजा व्यर्धयेत ( पुत्रादि ) सन्तान को गर्भों से पृथक् कर देता है। तस्मात् इस कारण तृतीयसवने तृतीयसवन में एकामेव परिशिष्य एक (ऋचा ) को छोड़कर ही निविदं दध्यात् निविदों को रखना चाहिए । सा० भा०--यदि 'द्वे' ऋचौ परिशिष्य ततः पुरा निविदं दध्यात् तदानीं प्रजोत्पादनं' विनाशयेत् । पुत्रादयः प्रजा गर्भैर्व्यर्धयेद् वियुक्ताः कुर्यात्। प्रजननमुपहन्यादित्यनेन यजमानस्य प्रजोत्पादनराहित्यमुक्तम्। प्रजा व्यर्धयेदित्यनेन पूर्वमुत्पन्नानां पुत्रादीनामपत्यराहित्यम्। तस्मादित्युपसंहारः ॥ अथ निविद्धानीयेन सूक्तेन निविदतिक्रमं निषेधति—- ( निविद्धानीयसूक्तेन निविदतिक्रमनिषेधः ) न सूक्तेन निविदमतिपद्येत ॥१२ ॥

हिन्दी – ( अब निविद्धानीय सूक्त से निवित् के अतिक्रम का निषेध कर रहे हैं- ) सूक्तेन निविदं न अतिपद्येत ( निवित्पक्षेपार्थ ) सूक्त से निवित्प्रक्षेप को छोड़कर ( केवल उस सूक्त का) शंसन नहीं करना चाहिए। सा० भा०— यत्सूक्तं निविद्धानार्हं निविदमतिक्रमति, तेन सूक्तेन 'न पद्येत' निवि- ( १ ) 'प्रजोत्पादनसाधनं ' इति वा पाठः ।

पृष्ठ 566

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 566 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [५०४ ऐतरेयब्राह्मणम् ११.११ तृतीयपञ्चिकायां त्प्रक्षेपं परित्यज्य केवलं तत्सूक्तं न पठेदित्यर्थः ॥ प्रमादान्निवित्प्रक्षेपविस्मृतौ सत्त्यां पुनस्तत्सूक्ते निविदं प्रक्षिप्य पाठो भ्रान्त्या प्रसक्तस्तं निषेधति— ( निवित्प्रक्षेपविस्मृतौ पुनःप्रक्षेपनिषेधः ) येन सूक्तेन निविदमतिपद्येत, न तत्पुनरुपनिवर्तेत, वास्तुहमेव तत्॥ १३ ॥

हिन्दी—( प्रमाद के कारण निवित्प्रक्षेप भूल जाने पर पुनः उस सूक्त में निवित्प्रक्षेप के शंसन का निषेध कर रहे हैं - ) येन सूक्तेन निविदम् अतिपद्येतजिस सूक्त से ( किसी कारण वश) निवित् का जोड़ना छूट जाय तो तत् पुनः न उपनिवर्तेत उस (छूटे हुए निवित् वाले सूक्त का पुनः ( निवित् लगाकर ) पाठ नहीं करना चाहिए; क्योंकि वास्तुहमेव. तत् वह वास्तु (निवित के स्थान) का घातक होता है। सा० भा ० — निविदमतिक्रम्य परित्यज्य निवित्प्रक्षेपयोग्येन ' येन सूक्तेन' पद्येतानुष्ठानं प्राप्नुयात्‘ तत्’ विस्मृतनिवित्कं सूक्तं ' पुननोंपनिवर्तेत' भूयो निविदं प्रक्षिप्य न पठेत्। तत्र हेतुरुच्यते— ' तत्' विस्मृतनिवित्कं सूक्तं वास्तुहमेव। वास्तुशब्देन निविदः स्थानमुच्यते । तस्य स्थानस्य घातकं ‘ तत्सूक्तम्' ततः पुनः पाठस्य न योग्यत्वम्॥ का तर्हि तदानीं निविदो गतिरित्याशङ्क्याऽऽह— ( तादृशान्यत्सूक्ते प्रक्षेपविधानम्) अन्यत् तद्दैवतं तच्छन्दसं सूक्तमाहृत्य तस्मिन् निविदं दध्यात् ॥१४ ॥

हिन्दी— (उस समय उस निवित् की गति को कह रहे हैं — ) तद् दैवतम् उसी देवता वाले और तत् छन्दसम् उसी छन्द वाले अन्यं सूक्तम् आहृत्य अन्य सूक्त को लेकर तस्मिन् उस ( अन्य सूक्त ) में निविदं दध्यात् निवित् को प्रक्षिप्त करना चाहिए। सा० भा० – पूर्वस्य निविद्धानीयस्य सूक्तस्य देवता यादृशी, छन्दश्च यादृशं, तथा- विधाभ्यां देवताछन्दोभ्यां युक्तमन्यत् किञ्चित् सूक्तमाहृत्य तस्मिन् सूक्ते निविदं प्रक्षिपेत्॥ तत्र कंचिद् विशेषं विधत्ते— ( तत्र कश्चिद्विशेषः ) ' मा प्र गाम पथो वयम्' इति पुरस्तात् सूक्तस्य शंसति ॥ १५ ॥

हिन्दी—(उस विषय में विशेष विधान कर रहे हैं - ) सूक्तस्य पुरस्तात् उस प्रक्षिप्त निवित् वाले ) सूक्त के पहले 'मा प्र गाम पथो वयम्' अर्थात् हम ( शंसनमार्ग से भ्रष्ट होता) मार्गभ्रंश रूप दोष को प्राप्त न करें - इति शंसति इस ( सूक्त ) का शंसन करता है। सा० भा ० – यस्मिन्नाहृते नूतने सूक्ते। निवित् प्रक्षिप्यते, तस्य सूक्तस्य पुरस्तात्

पृष्ठ 567

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 567 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

:: ]:प्रथमोऽध्यायः एकादश खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५०५ तत्पाठात् पूर्वं ‘ मा प्र गाम' इति सूक्तं शंसेत्। वयं होतारः पथः शंसनमार्गात् प्रभ्रष्टाः सन्तो मा प्र गाम प्रभ्रंश मा प्राप्नवामेति तस्य पादस्यार्थः । मार्गभ्रंशदोषोऽस्माकं मा भूदित्यभि- प्रायः । द्वितीयपादस्य तात्पर्यं दर्शयति- पथो वा एष प्रैति, यो यज्ञे मुह्यति ' मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः ' इति यज्ञादेव तन्न प्रच्यवते ॥ १६ ॥

हिन्दी-(' मा प्र गाम' ऋचा के द्वितीय पाद का तात्पर्य दिखला रहे हैं - ) यः यज्ञे मुहयति जो यज्ञ में भूल जाता है एषः पथः वै प्रैति यह निश्चित रूप से मार्ग से च्युत हो जाता है । मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः अर्थात् हे इन्द्र! ( सोम) यज्ञ से हम च्युत न होवे'-इति तत् इस ( शंसन ) से वह होता यज्ञाद्न प्रच्यवते यज्ञ से च्युत नहीं होता है। सा ० भा ० – मा यज्ञादित्यादिर्द्वितीयः पादः, तस्यायमर्थः - हे इन्द्र सोमिनः सोम- युक्ताद् यज्ञात् मा प्र गामेत्यनुवर्तते, प्रभ्रशं मा प्राप्नवामेति । यः पुमान् यज्ञे मुह्यति भ्रान्तिं प्राप्नोति एष पुमानवश्यं पथः प्रेत्येव मार्गाद् प्रभ्रश्यत्येव। अतो 'मा प्र गाम पथः ' इत्येतावता न पर्याप्तं किंतु मार्गभ्रंशपरिहारदाढयर्थं मा यज्ञादित्यपि पठनीयम् । तत्पाद-पाठेनायं यज्ञान्न प्रच्यवते । अथवा ' पथो वा एष: ' इत्यर्थवादः पूर्वपादशेषत्वेन व्याख्येयः ॥ 3783 तृतीययपादमनूद्य व्याचष्टे— ' माऽन्तः स्थुनों अरातयः ' इत्यरातीयत एव तदपहन्ति ॥ १७ ॥

हिन्दी -(ऋचा के तृतीय पाद के कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) 'माऽन्तः स्थुर्नो अरातयः ' अर्थात्(हम लोगो के ) मध्य में शत्रु लोग खड़े न होवे' तद् इस (तृतीय पाद के शंसन) से अरातीयतः एव अपहन्ति शत्रुओं को ही विनष्ट कर देता है । सा० भा० – नोऽस्माकमन्तर्मध्येऽरातयः शस्त्रो 'मा स्थुः' मा तिष्ठन्तु । तत्पाद-पाठेनारातीयत शत्रुत्वमिच्छत एव पुरुषानपहन्ति ॥ तस्मिन् सूक्ते द्वितीयामृचमनुवदति—

' यो यज्ञस्य प्रसाधनस्तन्तुर्देवेष्वाततः । तमाहुतं नशीमहि' इति ॥ १८ ॥

हिन्दी -( उस सूक्त की द्वितीय ऋचा को कह रहे हैं - ) यः यज्ञस्य प्रसाधनः जो (पितृपरम्परा से) यज्ञका प्रकृष्ट रूप से साधक दीर्घतन्तु के समान देवेषु आवतः देवताओं में विस्तृत है आहुतं तम् आहुत उस ( पुत्र) का ( न) नशीमहि हम विनाश न करें - इति यह ( द्वितीय ऋचा है ) । ( ) ( ) १ ऋ० १०.५७.१। २ ऋ० १०.४७.२ । ऐ.ब्रा.पू-३२

पृष्ठ 568

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 568 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [५०६ ऐतरेयब्राह्मणम् ११.११ तृतीयपञ्चिकायां सा० भा०— यः पुत्रो ' यज्ञस्य प्रसाधन: ' कुलपारम्पर्येण यज्ञस्य प्रकर्षेण साधकः । अत एव तन्तुर्देवेष्वाततो दीर्घतन्तुरिव देवेषु विस्तारितः । तं तथाविधं पुत्रमाहुतमाह्वानेन संपादितदेवतं नशीमहि । अत्र निषेधार्थः कश्चित्रकारोऽध्याहर्तव्यः, नैव नाशयाम इत्यर्थः। अस्माभिः प्रमादे कृतेऽप्यस्मत्पुत्रस्य देवेषु प्रचारात् स प्रमादः समाधीयत इत्यर्थः ॥ अत्र तन्तुशब्दस्य तात्पर्यं दर्शयति- प्रजा वै तन्तुः, प्रजामेवास्मा एतत्संतनोति ॥ १ ९ ॥ हिन्दी—(इस द्वितीयपाद में प्रयुक्त 'तन्तु ' शब्द का तात्पर्य दिखला रहे हैं — ) प्रजा वै तन्तुः (कुलाचार का विच्छेद न करने के कारण पुत्ररूप) प्रजा ही तन्तु है। एतत् इस (द्वितीयपाद के शंसन ) से अस्मै इस ( यजमान) के लिए प्रजामेव सन्तनोति प्रजा को ही विस्तृत ( अविच्छिन्न) करता है । सा० भा० — कुलाचाराद्यविच्छेदहेतुत्वात् पुत्ररूपा प्रजा तन्तुशब्देनोच्यते '। तथा सत्येतत्पाठेन ‘ प्रजामेव' पुत्रादिरूपामेव ' अस्मै' यजमानाय संतनोत्यविच्छिन्नां करोति ॥ तृतीयस्या' ऋचः पूर्वार्धमनुवदति— ' मनो न्वा हुवामहें नाराशंसेन सोमेन' इति ॥ २० ॥

हिन्दी— ( अब तृतीय ऋचा के पूर्वार्ध को कह रहे हैं— ) 'मनो न्वा हुवामहे नाराशंसेन सोमेन' अर्थात् नाराशंस सम्बन्धी सोम के द्वारा हम ( अपने ) मन को आहूत कर रहे हैं — इति यह तृतीय ऋचा का पूर्वार्ध है । सा ० भा० – आप्यायिताश्चमसा नाराशंसाः, तत्सम्बन्धिना सोमेन तु क्षिप्रमेव ' मनः' अस्मदीयमाहुवामह आह्वयामि॥ अस्यार्धस्य तात्पर्यं दर्शयति- मनसा वै यज्ञस्तायते मनसा क्रियते ॥ २१ ॥

हिन्दी - (तृतीय ऋचा के पूर्वार्ध का तात्पर्य दिखला रहे हैं - ) मनसा वै यज्ञः तायते मन से ही यज्ञ विस्तारित किया जाता है और मनसा क्रियते मन द्वारा ही सम्पादित किया जाता है । सा० भा० — सर्वो यज्ञो मनसैव तायते विस्तार्यते; मन: पूर्वकत्वादितरेन्द्रियप्रवृत्तेः । तस्मिंश्च प्रसारिते यज्ञे यो यः कर्तव्यविशेषोऽस्ति स सर्वोऽपि मनसा क्रियते। तस्मान् मनस आह्वानं यागे ज्ञाने वा युक्तम्॥ ( ) अस्य' सूक्तस्य' प्रथमतः पाठे प्रयोजनं( दर्शयति—) १ विविक्षिता इति वा पाठः । २ ऋ० १०.५७.३ ।

पृष्ठ 569

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 569 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

:: ]:प्रथमोऽध्यायः एकादश खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५०७ सैव तत्र प्रायश्चित्तिः, प्रायश्चित्तिः ॥ २२ ॥

हिन्दी–( इस सूक्त के प्रथमतः पाठ करने का प्रयोजन दिखला रहे हैं - ) सा एव तत्र प्रायश्चितिः उस (निवित् के अतिक्रमण के निवारण के ) विषय में वह (' मा प्रगाम' इस सूक्त का शंसन ) प्रायश्चित्त है। सा ० भा ० — मा प्र गामेत्यादिसूक्तस्योक्तिरेव निविदतिक्रमरूपप्रत्यवास्य प्रायश्चितिः । अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्य विरचिते माधवीये ' वेदार्थ प्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्ये तृतीयपञ्चिकायां प्रथमाध्याये एकादशः खण्डः ॥११ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के एकादश अध्याय के एकादश खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्छं निवारयन् ।

पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कंभूपालसाम्राज्यधुरंधरमाधवा- चार्यादेशतो सायणाचार्येणविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाश' -नामभाष्ये - ऐतरेयब्राह्मणस्य तृतीयपञ्चिकाया; प्रथमोऽध्यायः ( एकादशोऽध्यायः ) समाप्त ॥ .-" । इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के एकादश अध्याय की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

पृष्ठ 570

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 570 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथ तृतीयपञ्चिकायाम् द्वितीयोऽध्यायः S [ अथ द्वादशोऽध्यायः ] प्रथमः खण्डः

सायणभाष्यम्— एकादशेऽथ प्रउगप्रशंसा ततो वषट्कारमनुस्तुतिं च ।

तत्कर्तुरात्मन्यनुमन्त्रणंं च ततो निवित्प्रैषविशेषमाहुः ॥१ ॥

अथाऽऽहावप्रतिगरादयो वक्तव्याः, तत्र प्रातः सवने होतुराहाववचनमध्वर्योः प्रतिगरं च विधत्ते— ( मरुत्वतीयशस्त्रविधानम्) ( तत्र प्रातः सवने आहावप्रतिगरयोविधानम् ) देवविशः कल्पयितव्या इत्याहुश्छन्दश्छन्दसि प्रतिष्ठाप्यमिति शोंसा- • वोमित्याह्वयते प्रातः सवने त्र्यक्षरेण, शंसाऽऽमोदैवोमित्यध्वर्युः प्रतिगृणाति पञ्चाक्षरेण, तदष्टाक्षरं संपद्यते, अष्टाक्षरा वै गायत्री, गायत्रीमेव तत् पुरस्तात् प्रातः सवनेऽचीक्लृपताम् ॥ १ ॥

हिन्दी – ( अब आहाव, प्रतिगर इत्यादि के कथन के लिए पहले प्रातःसवन में होता के आहाव वचन और अध्वर्यु प्रतिगर का विधान कर रहे हैं- ) देवविशः कल्पयितव्याः देवताओं की ( सेनारूपी) प्रजा को सम्पादित करना चाहिए' – इत्याहुः ऐसा याज्ञिक कहते हैं। छन्दः छन्दसि प्रतिष्ठाप्यम् एक छन्द को दूसरे छन्द में प्रति- ष्ठापित करना चाहिए। प्रातः सवने प्रातः सवन में 'शोंसवोम्' अर्थात् हे अध्वर्यु हम दोनों स्तुति करे' – इति त्र्यक्षरेण इस तीन अक्षर से होता ( आहाव करता है ) । तब अध्वर्युः अध्वर्यु ( नामक ऋत्विक्) शंसाऽऽमोदं वोम् अर्थात् (हे होता)! तुम शंसन करो । यह हम लोगों के हर्ष का विषय है' – इति पञ्चाक्षरेण इन पाँच अक्षरों से (अध्वर्यु) प्रतिगृणाति प्रतिगर (प्रत्युत्तर) करता है। तद् अष्टाक्षरं सम्पद्यते वे दोनों ( मिलकर ) आठ अक्षर वाले हो जाते हैं। अष्टाक्षरा वै गायत्री गायत्री (एक पाद में ) आठ अक्षरों वाली होती है। तत् इससे गायत्रीमेव गायत्री को ही प्रातःसवने प्रातः- सवन में पुरस्ताद् अचीक्लपताम् प्रारम्भ में (दोनों ने ) कल्पित करें।