ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 601–610
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 601–610
पृष्ठ 601
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: द्वितीयोऽध्यायः अष्टमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५३ ९ को जीत (प्राप्त ) लेता है । सा ० भा० – शक्तिनामकस्य महर्षेः कुले जातः शाक्त्यः, गौरिवीतिर्नाम महर्षिः । स तु स्वर्गत्य समीपं गत्वा प्रवेष्टुमशक्तः सन् तत्साधनत्वेनैतत् सूक्तं दृष्ट्वा तेन स्वर्गं प्राविशत्। तस्मादेतत् सूक्तं' महर्षिनाम्ना गौरिवीतमित्युच्यते। यथा महर्षिस्तथा यजमानाऽप्येतेन सूक्तेन स्वर्गं प्राप्नोति ॥ तस्मिन् सूक्त निवित्प्रक्षेपस्य स्थानं विधत्ते- सूक्ते निवित्प्रक्षेपस्य स्थानविधानम् ) तस्यार्थाः शस्त्वाऽर्धाः परिशिष्य मध्ये निविदं दधाति ॥५ ॥
हिन्दी –(इस सूक्त में निवित्-प्रक्षेप के स्थान का विधान कर रहे हैं - ) तस्य उस ( सूक्त ) के अर्धाः शस्त्वा आधे मन्त्रों का शंसन करके और अर्धाः परिशिष्य आधे मन्त्रों को छोड़कर मध्ये मध्य में निविदं दधाति ('इन्द्रो मरुत्वान्' ) निवित् को रखता है । सा० भा०-'-'तस्य' सूक्तस्य संबन्धिनीष्वृक्षु भागद्वयं कृत्वा, द्वयोर्भागयोर्मध्ये ‘ इन्द्रो मरुत्वान्' इत्येतां निविदं शंसेत्। नन्वस्मिन्नेकादशर्चे सूक्ते समभागो न संभवतीति चेत्, तर्हि प्रथमभागे कांचिदाधिकां शस्त्वा तत ऊर्ध्वं प्रक्षिपेत्। 'एकः भूयसी शस्त्वा ' इत्युक्तत्वात्' ॥ निविदं प्रशंसति- ( निवित्प्रशंसनम् ). स्वर्गस्य हैष लोकस्य रोहो यन्निवित् ॥६ ॥.
हिन्दी—( निवित् की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद् निवित् जो निवित् है एषः ह यह
स्वर्गस्य लोकस्य रोहः यह स्वर्ग लोक का आरोहण (सीढ़ी) है ।
सा० भा ० — रोह आरोहणहेतुरित्यर्थः ॥
तत्र स्वरविशेषं विधत्ते- ( तत्र स्वरविशेषविधानम् ) स्वर्गस्य हैतल्लोकस्याऽऽक्रमणं यन्निवित्, तामाक्रममाण इव शंसेद्, उपैव यजमानं निगृह्णीत योऽस्य प्रियः स्यादिति नु स्वर्गकामस्य ॥७ ॥
हिन्दी—( निवित् में स्वर- विशेष का विधान कर रहे हैं - ) यद् निवित् जो निवित् ( १ ) ऋ० १०.७३.१-११। (२ ) निवि० २.१ ( ३ ) 'जनिष्ठा उग्र' इति। एकभूयसीः शस्त्वा मरुत्वतीयां निविदं दध्यात् सर्वत्र' –इति आश्व० श्रौ० ५.१४.१ ९; २० । एकां भुयसीषु शस्त्वा' –इति वा पाठः ।
पृष्ठ 602
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ ५४० ऐतरेयब्राह्मणम् १२.८ तृतीयपञ्चिकायां एतत् स्वर्गस्य लोकस्य आक्रमणम् यह स्वर्ग लोक का सोपान -स्थानीय है। अत: ताम् उस ( निवित्) का आक्रममाणः इव सीड़ी पर चलते हुए क्रमशः आरोहण के समान ( स्वर करके ) शंसेत् शंसन करना चाहिए। यः यस्य प्रियः स्यात् जो इस ( यजमान) का प्रिय होता है वह यजमानम् उप एव निगृह्णीत यजमान को समीप से ही ग्रहण करे । स्वर्गकामस्य तु स्वर्ग की कामना करने वाले के लिए ( यही प्रयोग जानना चाहिए)। सा ० भा ० — येयं निविदस्ति, तदेतत् स्वर्गस्याऽऽक्रमणं सोपानस्थानीयम्,’ तस्माद् यथा लोके सोपानारोहणे श्रमेण पुनः पुनः श्वासं करोति, तदनुकारिणं स्वरं कृत्वा तथैव पठेत्। एवं पाठे सति ‘ अस्य' यजमानस्य यः पुमान् प्रियः स्यात् स पुमानेतं यजमानम् ‘ उपैव ' समीप एव ‘निगृह्णीत' स्वीकुर्यात्। 'इति नु' एष एव प्रयोगः, स्वर्गकमस्यावगतव्यः । वक्ष्यमाणप्रयोगेण सांकर्यपरिहाराय स्वर्गकामस्येत्युक्तिः॥ अभिचारप्रयोगं विधत्ते— ( निविदः अभिचारप्रयोगः ) (तत्र क्षत्रियेण विशहनानार्थं प्रयोगः ) अथाभिचरतः -यः कामयेत क्षत्त्रेण विशं हन्यामिति, त्रिस्तर्हि निविदा सूक्तं विशंसेत्, क्षत्त्रं वै निविद्, विट् सूक्तं, क्षत्त्रेणैव तद् विशं हन्ति ॥८॥
हिन्दी - ( अब अभिचार प्रयोग का विधान कर रहे हैं - ) अथ अभिचरतः अब अभिचार की कामना करने वाला यः कामयेत जो कामना करे कि क्षत्रेण विशं हन्याम् क्षत्रिय से वैश्य का हनन करूं तर्हि त्रिः निविदा सूक्तं विशंसेत् ( होता को सूक्त के ) तीन बार ( आदि, मध्य और अन्त में ) निवित् ( पदों ) से विच्छेद करके सूक्त का शंसन करना चाहिए; क्योंकि क्षन्नं वै निवित् निवित् क्षत्रिय है और विटं सूक्तम् सूक्त वैश्य है। तत् इस (प्रयोग) से क्षत्रेणैव क्षत्रिय से ही विशं हन्ति वैश्य को विनष्ट कर देता है। सा ० भा ० — क्षत्रियजात्या वैश्यजातेर्वध कामयमानो यजमानो निविदा सूक्तं त्रिर्वि- शंसेत्। एतदुक्तं भवति -—- सूक्तस्याऽऽदौ मध्ये चान्ते च निविदं दध्यात्। तदिदं सूक्तवि- च्छेदपूर्वकं शंसनमिति । निविदः क्षत्रियजातित्वं सूक्तस्य वैश्यजातित्वं पूर्वमेवाऽऽम्नातम्।
अत उक्तशंसनेन क्षत्त्रियजात्या वैश्यजातिं हन्ति । सोऽयमेकोऽभिचारप्रकारः ॥
अथैतद् विपर्ययेणाभिचारं विधत्ते— ( १ ) ‘ आक्रममाण इव उपर्युपरि स्ववीर्येणाभिभवन्निव शंसेत्। यथा सोपानामाक्रममाणः प्रति- सोपानक्रमं प्रयत्नातिरेकं करोत्येवमुपर्युपरि निवित्पदान्युच्चैस्तरां शंसेत्’ – इति भट्ट- भास्करः । ( २ ) 'तदुक्तं सूक्तविच्छेदकं शंसनमिति' इति वा पाठः ।
पृष्ठ 603
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: द्वितीयोऽध्यायः अष्टमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५४१ ( विशा क्षत्रियहननार्थं प्रयोगः ) यः कामयेत विशा क्षत्त्रं हन्यामिति, त्रिस्तर्हि सूक्तेन निविदं विशंसेत्, क्षत्त्रं वै निविद् विट् सूक्तं, विशैव तत्क्षत्रं हन्ति ॥९ ॥
हिन्दी— ( अब इसके विपर्यय से अभिचार का विधान कर रहे हैं- ) यः कामयेत् जो कामना करे कि विशा क्षत्रं हन्याम् वैश्य के द्वारा क्षत्रिय को मारूं तर्हि तब निविदं त्रिः निवित् के ( आदि, मध्य और अन्त में) तीन बार सूक्तेन विशंसेत् सूक्त के साथ विच्छेद के रूप से शंसन करना चाहिए । क्षत्रं वै निवित् निवित् क्षत्रिय है और विट् सूक्तम् सूक्त वैश्य है तत् इस प्रकार ( शंसन ) से विशा एव क्षत्रं हन्ति वैश्य के द्वारा क्षत्रिय के विनष्ट कर देता है । सा० भा ० — निवित्पदानाम्' आदौ मध्ये चान्ते च सूक्तं पठेत् तदेतन्निविद्विच्छेदरूपं शंसनम्॥ प्रकारान्तरेणाभिचारं विधत्ते— ( आहावेणाभिचारप्रयोगः ) य उ कामयेतोभयत एनं विशः पर्यवच्छिनदानीत्युभयतस्तर्हि निविदं व्याह्वयीतोभयत एवैनं तद्विशः पर्यवच्छिनत्ति ॥ १० ॥
हिन्दी- (प्रकारान्तर से अभिचार का विधान कर रहे हैं- ) यः उ कामयेव जो (होता) कामना करे कि एनम् इस ( यजन करने वाले ) को उभयतः दोनों ( मातृपक्ष और पितृपक्ष) ओर की विशः (पुत्रादि रूप) प्रजा से पर्यवच्छिनदानि परिच्छिन्न (अलग) कर दूँ तर्हि निविदम् उभयतः तब निवित् के दोनों और व्यहवयीत आहाव ('शोंसावोम् मन्त्र) का शंसन करना चाहिए । तत् इस (प्रयोग ) से एनम् इस ( यजन करने वाले) को विशः पर्यवच्छिनत्ति प्रजा से अलग करता है। सा० भा ० — ' य उ' यस्तु होतैनं यजमानमुभयतः पूर्वोत्तरभागयोः संबन्धिनीर्विशः प्रजाः ‘ पर्यवच्छिनदानि ’ परितो विच्छिन्नाः करवाणीति कामयेत - स्वस्मात् पूर्वभाविन्यः, पितृपितृव्यमातुलादयो याः प्रजाः, स्वस्योत्तरभाविन्य: पुत्रजामात्रादयो याः प्रजाः, तासां सर्वासामवच्छेदं करवाणीत्यर्थः । यद्वा, 'उभयतः ' मातृपक्षे पितृपक्षे च विद्यमानानां प्रजानाम-वच्छेदं विरोधं करवाणीत्येवं यो होता यजमानं द्वेष्टि, स होता 'निविदमुभयतः ' निविद आदावन्ते च ‘ व्याह्वयीत’ विविधमाहावं कुर्यात्, – आदावपि ' शोंसावोम्' इत्येतमाहाव-मन्त्रं पठेत्। अन्तेऽपि तथा पठेदित्यर्थः । तथा सत्येनं यजमानं पूर्वापरभागयोर्मातृपक्षपितृ पक्षयोश्च प्रजाभिः सहावच्छिनत्ति ॥ ( १ ) निवि० २.१ २०
पृष्ठ 604
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ ५४२ ऐतरेयब्राह्मणम् १२.८ तृतीयपञ्चिकायां उक्तविधीनामसांकर्याय व्यवस्थया निगमयति- इति न्वभिचरतः, इतरथा त्वेव स्वर्गकामस्य ॥ ११ ॥.
हिन्दी— ( पूर्वोक्त विधियों की असाङ्कर्य के लिए व्यवस्था द्वारा निगमन कर रहे हैं - ) इति नु अभिचरतः ये विधान अभिचार करने वाले के लिए है। इतरथा तु अन्य प्रकार वाला ( पूर्वोक्त सूक्त के मध्य में निवित् का प्रयोग) तो स्वर्गकामस्य स्वर्ग की कामना करने वाले ( यजमान ) के लिए है। सा० भा ० - ' इति नु ' ' यः कामयेत क्षत्त्रेण' इत्यादुक्त एव प्रकारोऽभिचरतो द्रष्टव्यः । ‘ इतरथा त’ एव प्रकारान्तरं तु, पूर्वोक्तं सूक्तमध्ये निवित्प्रक्षेपरूपं, सोपानारोहणसदृश- स्वरोपेतं ‘ स्वर्गकामस्य' द्रष्टव्यम्॥ अन्तिमया सूक्तगतयर्चा ' समाप्तिं विधत्ते- ( कर्मसमापनविधानम् ) ' वयः सुपर्णा उपसेदुरिन्द्रम्' इत्युत्तमया परिदधाति ॥ १२ ॥
हिन्दी– ( अब उपर्युक्त सूक्त की अन्तिम ऋचा से कर्म के समापन का विधान कर रहे हैं— ) ‘वयः सुपर्णा उपसेदुरिन्द्रम्' अर्थात् सुन्दर पंखो वाले पक्षिरूप इन्द्र के पास (ऋषि गये ) ' इत्युत्तमया ( सूक्त की ) इस अन्तिम (ऋचा ) से परिदधाति कर्म की समाप्ति करता है। सा ० भा ० – वेतेर्धातोर्गत्यर्थस्य 'वयः ' इति रूपम्, गमनकुशला इत्यर्थः। अत एव सुपर्णाः पक्षिसदृशाः केचिदिन्द्रं स्वर्गवासिनम्– 'उपसेदुः ' प्राप्तवन्तः । इति तस्य पादस्यार्थः॥ द्वितीयपादं सुबोधत्वाभिप्रायेण पठति— 'प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः ' ॥ १३ ॥
हिन्दी —(' वयः सुपर्णी' इस ऋचा के द्वितीय पाद की सुबोधता के अभिप्राय से कह रहे हैं— ) ‘ प्रियमेधा ऋषयो नाधयाना: ' अर्थात् मेधा (ग्रन्थ के अवधारण की शक्ति) के प्रेमी ऋषि याचना करते हुए ( इन्द्र के समीप) गये– इति यह (ऋचा का द्वितीय पाद है )। सा ० भा० — ग्रन्थतदर्थावधारणशक्तिर्मेधा, सा प्रिया येषामृषीणां ते ‘ प्रियमेधाः’ ऋष-योऽतीन्द्रियार्थद्रष्टारो ‘ नाधमानाः ' किञ्चित्स्वकार्यं याचमानाः, इन्द्रमुपसेदुरिति पूर्वेणान्वयः ॥ तृतीयपादस्य पूर्वभागमनूद्य व्याचष्टे— 137 ' अप ध्वान्तमूर्णुहि' इति, येन तमसा प्रावृतो मन्येत, तन्मनसा गच्छेदप हैवास्मात् तल्लुप्यते ॥ १४ ॥
( १ ) ऋ० १०.७३.११ ।
पृष्ठ 605
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: द्वितीयोऽध्यायः अष्टमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५४३ हिन्दी– ( तृतीय पाद के पूर्व भाग को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं ) ' अप ध्वान्तमूर्णुहि' अर्थात् ( हे. इन्द्र) अन्धकार को दूर करो । येन तमसा आवृतः मन्येत् ( होता ) जिस अन्धकार से अपने को घिरा हुआ समझे, तद् मनसा गच्छेत् उसका मन से ध्यान करे । तस्मात् तत् लुप्यते इस प्रकार उस ( व्यक्ति ) से वह ( अन्धकार) विनष्ट हो जाता है। सा० भा० — हे इन्द्र, ' ध्वान्तं ' तमोऽपोर्णुहि अपसारय । एतस्मिन् भागे पठिते सति तमो लुप्यते होता येन तमसा प्रावृतश्छादितोऽहमिति मन्येत, ' तत्' तमो ' मनसा गच्छेत्' ध्यायेत्। तमो हि बहुविधम्— दृष्टिनिरोधकमेकं, मोहरूपं द्वितीयं, पापरूपं तृतीयम्। तेषां मध्ये येन स्वस्य बाधः, ' तत्' तम्, एतद्भागपाठकाले विनष्टमिति ध्यायेत्। तथा सति तत्तमोऽस्मात् पुरुषाद्विनश्यत्येव॥ तस्य पादस्योत्तरभागे किञ्चिदनुष्ठानं विधत्ते— ' पूर्धि चक्षुः ' इति चक्षुषी मरीमृज्येत् ॥ १५ ॥
हिन्दी – ( तृतीय पाद के उत्तरभाग में किसी अनुष्ठान का विधान कर रहे हैं - ) ' पूर्धि चक्षुः ' हे इन्द्र दृष्टि को पूर्ण करो' इति चक्षुषी मरीमृज्येत् इस ( भाग का शंसन करते ) समय नेत्रों को पुनः पुनः मलना चाहिए । सा० भा० - हे इन्द्र, 'चक्षुः पूर्धि' दृष्टि पूरय। एतं भागं पठन् स्वेन हस्तेन चक्षुषी ‘ मरीमृज्येत' पुनः पुनः शोधयेत्॥ वेदनं प्रशंसति- आजरसं ह चक्षुष्मान् भवति य एवं वेद ॥ १६ ॥
हिन्दी- (इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं- ) य एवं वेद जो इस प्रकार जानता
है, वह आजरसं ह चक्षुमान् भवति वृद्धावस्था तक दृष्टि से युक्त रहता है।
सा ० भा ० — आजरसं जरासमाप्तिपर्यन्तम्॥
चतुर्थपादमनूद्य व्याचष्टे— ‘ मुमुग्ध्यस्मान् निधयेव बद्धान्' इति, पाशा वै निधा; मुमुग्ध्यस्मान् पाशादिव बद्धान् इत्येव तदाह ॥ १७ ॥
हिन्दी—(ऋचा के चतुर्थ पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' मुमुग्ध्यस्मान् निधयेव बद्धान्' अर्थात् (हे इन्द्र ) ( अन्धकार रूप) पाश से बँधे हुए हम लोगों को मुक्त करो' इति यह ( ऋचा का चतुर्थ पाद है ) । पाशा वै निघाः निधा शब्द बन्धन के हेतुभूत पाश का वाचक है। यहाँ अस्मान् बद्धान् बन्धन में पड़े हुए हम लोगों को पाशाद् मुमुग्धि पाश से मुक्त करो इत्येव तदाह यही इस ( चतुर्थ पाद ) में कहा गया है ।
पृष्ठ 606
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ ५४४ ऐतरेयब्राह्मणम् १२.९ तृतीयपञ्चिकायां सा० भा० — हे इन्द्र, 'निधयेव ' पाशेनेव तमसा ' बद्धान्' अस्मान् मुमुग्धि ' मोचय। अस्मिन् पादे निधाशब्देन पाशा बन्धनहेतवो रज्जवो विवक्षिताः । अतो निधयेव बद्धानि- त्युक्त पाशादिव बद्धानित्युक्तं भवति॥१ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये तृतीयपञ्चिकायाः द्वितीयाध्याये ( द्वादशाध्याये ) अष्टमः खण्डः ॥ ८॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के द्वादश अध्याय के अष्टम खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ नवमः खण्डः सा ० भा ० — अथ मरुत्वतीयं शस्त्रं तदन्तपठनीयां याज्यां च प्रशंसितुमुपाख्यान- माह- ( मरुत्वतीयशस्त्रस्य तद्याज्यायाः च प्रशंसितुमुपाख्यानम्) इन्द्रो वै वृत्रं हनिष्यन् सर्वा देवता अब्रवीद्, अनु मोपतिष्ठध्वमुप मा ह्वयध्वमिति, तथेति, तं हनिष्यन् त आद्रवन्, सोऽवेन् मां वै हनिष्यन् त आद्रवन्ति, हन्तेमान् भीषया इति तानभिप्राश्वसीत्, तस्य श्वसथादीषमाणा विश्वे देवा अद्रवन्, मरुतो हैनं नाजहुः, प्रहर भगवो जहि वीरयस्वेत्येवैनमेतां वाचं वदन्त उपातिष्ठन्त ॥ १ ॥
हिन्दी –( अब मरुत्वतीय शस्त्र और उसके अन्त में शंसनीय याज्या की प्रशंसा के लिए उपाख्यान को कह रहे हैं- ) इन्द्रः वै वृत्रं हनिष्यन् इन्द्र ने वृत्र को मारते हुए सर्वाः देवताः अब्रवीत् सभी देवताओं से कहा कि मा अनु उपतिष्ठध्वम् तुम लोग मेरे अनुकूल अवस्थित रहो और मा ह्वयध्वम् मुझको बुलाओ । तथा ( तब उन देवताओं ने कहा कि ) ठीक है। ते वे (देवता) तं हनिष्यन् उसको मारने के लिए आद्रवन् दौड़ पड़े । सः वह (वृत्र ) अवेत् जान गया कि ते वे ( देवता) मां हनिष्यन् मुझको मारने के लिए आद्रवन्ति दौड़ रहे हैं । ( तब वृत्र ने ) इमान् भीषायै इन ( देवताओं ) को भयभीत करने के लिए तान् अभिप्राश्वीत् उन ( देवताओं) को अभिलक्षित करके प्रश्वास ( फुत्कार) किया । तस्य उसके श्वासथात् प्रश्वास से ईषमाणाः विश्वेदेवाः भयभीत हुए सम्पूर्ण देवता अद्रवन् पलायित हो गये किन्तु मरुतः ह मरुतों ने निश्चित रूप से एनम् इस (इन्द्र) को न अजहुः नहीं छोड़ा। ' भगवः हे भगवन्! प्रहर प्रहार करो, जहि मारो और ( १ ) 'निधा पाश्या भवति' - इत्यादि निरु ० ४.१.२ ।
पृष्ठ 607
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: द्वितीयोऽध्यायः नवमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५४५ वीरयस्व अपनी वीरता को प्रदर्शित करो - इति एतां वाचं वदन्तः इस प्रकार की वाणी बोलते हुए एनम् उपातिष्ठन्त इस इन्द्र के समीप खड़े रहे । सा० भा० -– पुरा कदाचिद् इन्द्रो वृत्रं हन्तुमुद्यतः सर्वा अपि देवताः प्रत्येवमब्रवीत् । अनु मोपतिष्ठध्वमानुकूल्येन मां सेवध्वम्। उप मा ह्वयध्वं वृत्रवधाय प्रवृत्तं मामुपह्वयध्व- मनुजानीध्वमीति। ततोऽङ्गीकृत्य सर्वे देवास्तं वृत्रं हन्तुमुद्यता आगच्छन्। तदा स वृत्रो मां हन्तुमुद्यता आद्रवन्तीत्यवेत् स्वमनसा ज्ञातवान्। तत इदं विचारयामास । हन्त सम्यग् जातं देवनिवारणोपायस्य प्रतिभातत्वात्। इमान् देवान् भीषयै, अहं भीतान् करवाणीति विचार्य तान् देवानभिलक्ष्य प्राश्वसीत्प्रश्वासमकरोत्। तस्य वृत्रस्य श्वसथात् प्रश्वासादीषमाणा विधूताः सर्वे देवाः पलायनमकुर्वन्। वृत्रो हि स्वजन्मानन्तरं सर्वासु दिक्षु शरपातमात्रदेशं प्राप्य वृद्धिं गतवान्। तथा चान्यत्र श्रूयते- ' स इषुमात्रमिषुमात्रं विष्वङ्ङवर्धत, स इमाँल्लोकान- वृणोद्यत् इमाँल्लोकानवृणोत् तद्वृत्रस्य वृत्रत्वम् इति। तादृशस्य प्रौढशरीरस्य प्रश्वास: प्रलयकालीनवायुसमानः, अतस्तदीयश्वासेन देवाः परमाणव इव दूरेऽपसारिताः । तदानीं मरुत एवैनमिन्द्रं नाजहुर्न परित्यक्तवन्तः । हे इन्द्र भगवन्, वृत्रं वज्रेण प्रहर तेन प्रहारेण जहि मारय, ततो वीरयस्व स्वकीयं वीरत्वं प्रकटया इत्यनेनैव प्रकारेणैनमिन्द्रं प्रत्येतां वाचं वदन्तो मरुतस्तमिन्द्रमसेवन्त ॥ उक्तमर्थं मन्त्रसंवादेन द्रढयति— तदेतदृषिः पश्यन्नभ्यनुवाच- ' वृत्रस्य त्वा श्वसथादीषमाणा विश्वे देवा अजहुर्ये सखायः । मरुद्भिरिन्द्र सख्यं ते अस्त्वथेमा विश्वाः पृतनां जयासीति' ॥ २ ॥
हिन्दी— ( पूर्वोक्त अर्थ को मन्त्र द्वारा दृढ़ कर रहे हैं— ) तद् एतत् उस सभी को देखतो हुए ऋषि ने अनूवाच कहा है–(हे इन्द्र ) श्वसथाद् वृत्रस्य इषमाणाः वृत्र के प्रश्वास (फुत्कार) से भयभीत हुए सखायः तुम्हारे मित्र विश्वेदेवाः सम्पूर्ण देवताओं ने त्वा आजहुः तुमको छोड़ दिया। अतः इन्द्रः (हे इन्द्र)! मरुद्भिः मरुतों के साथ ते सख्यम् अस्तु तुम्हारी मित्रता होवे। अथ इसके बाद इमा विश्वा पृतना इन सम्पूर्ण सेनाओं को जयासि तुम जीत लोगे। सा० भा ० – कश्चिदृषिर्दिव्यज्ञानेन तदेतद् देवपलायनं पश्यन् ' वृत्रस्य' ' इत्यादि- मंत्रेण प्रकटीचकार । हे इन्द्र, तव सखायो विश्वे देवा ये सन्ति ते सर्वे वृत्रस्य श्वसथात् पलायमानास्त्वां परित्यक्तवन्तः, तस्मादिदानीं ते तव मरुद्भिः सह सख्यमस्तु। अथानन्त-रमिमाः सर्वा वृत्रसंबन्धिनी: सेना जेष्यसीति ॥ ( ) ( ) / १ तै ० सं ० २.४.१२.२ । २ ऋ० ८.९ ६.७
पृष्ठ 608
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ ५४६ ऐतरेयब्राह्मणम् १२.९ तृतीयपञ्चिकायां अथ मरुतामिन्द्रकृतमुपकार दर्शयति— ( मरुतामिन्द्रकृतोपकारप्रदर्शनम् ) सोऽवेदिमे वै किल मे सचिवा, इमे माऽकामयन्त, हन्तेमानस्मिन्नुक्थ आभजा इति, तानेतस्मिन्नुक्थ आभजदथ हैते तर्ह्यभे एव निष्केवल्ये उक्थे आसतुः ॥३ ॥
हिन्दी– ( मरुतों के प्रति इन्द्र द्वारा किये गये उपकार को दिखला रहे हैं— ) सः अवेत् उस ( इन्द्र ) ने विचार किया कि इमे वै किल ये ( मरुद्गण ) ही निश्चित रूप से मे सचिवाः मेरे सखा हैं; क्योंकि इमे एव मा अकामयत इन्होंने ही मेरी कामना किया है । अत: इमान् इन ( मरुतों ) को अस्मिन् उक्थे इस ( माध्यन्दिगतशस्त्र ) में आभजै मैं भागीदार बना लूँ। ( तब उस इन्द्र ने ) तान् उन ( मरुतों ) को एतस्मिन् उक्थे निष्केवल्य- शस्त्र में आसतुः भागीदार बना लिया । अथ इसके बाद एते उभे ये दोनों ही निष्केवल्ये शस्त्रे निष्केवल्यशस्त्र में आसतुः भागीदार हुए । सा० भा ० — स इन्द्रः स्वमनस्यवेद् विचारितवान् । कथमिति, तदुच्यते— ‘इमे वै किल' पुरतः स्थिता मरुत एव मे मम सचिवाः सखायः । यस्मादिमे मरुतो माऽकाग्रमन्त C मामपेक्षितवन्तो न तु मां परित्यज्य गताः, तस्मादस्मत् सखित्वं हन्त सम्यगेभिः कृतमि- त्यहं दृष्टवानस्मि; तत इमान् मरुतोऽस्मिन्नुक्थे माध्यंदिनगतशस्त्र ‘ आभजै ’ भागिन: कर- वाणीति मनस्येवं विचार्य तथैवाकरोत्। अथानन्तरं तर्हि तदा प्रभृति, 'एते ह' मरुत एव शस्त्रभागिनोऽभूवन्निति शेषः । ततः पूर्वं तु माध्यदिनसवने निष्केवल्यनामके शस्त्रे केवले- न्द्रदेवताके उभे आसतुः । न तु तत्र मरुतां प्रवेश आसीत् । तस्माद् इदानीं प्रवेश इन्द्रकृत उपकारः ॥ इन्द्रेण दत्तान् मरुतां भागान् प्रदर्शयति— ( इन्द्रेण मरुतां प्रदत्तभागप्रदर्शनम् ) मरुत्वतीयं ग्रहं गृह्णाति, मरुत्वतीयं प्रगाथं शंसति, मरुत्वतीयं सूक्तं शंसति, मरुत्वतीयां निविदं दधाति, मरुतां सा भक्तिः ॥४ ॥
हिन्दी - (इन्द्र द्वारा दिये गये मरुतों के भाग को कह रहे हैं - ) मरुत्वतीयं ग्रहं गृह्णति ( अध्वर्यु) मरुत्वतीय ग्रह को लेता है, मरुत्वतीयं प्रगाथं शंसति (होता) मरुत्वतीय प्रगाथ का शंसन करता है, मरुत्वतीयं सूक्तं शंसति मरुत्वतीय सूक्त का शंसन करता है और मरुत्वतीयां निविदं दधाति मरुत्वतीय निवित् को ( सूक्त ) में रखता है – सा मरुतां भक्तिः वह (इन्द्र द्वारा दिया गया ) मरुतों का भाग है । सा ० भा ० — मरुतोऽस्य सन्तीति तैः सहितो मरुत्वांस्तदीयं ग्रहमध्वर्युगृह्णाति । होता
पृष्ठ 609
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: द्वितीयोऽध्यायः नवमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५४७ 'प्र व इन्द्राय बृहते' ' इत्येतं मरुत्वतीयं प्रग़ाथं शंसति 'जनिष्ठा उग्रः २ इत्यादिकं मरु- त्वतीयं शंसति ‘ इन्द्रो ’ मरुत्वान् इत्यादिकां मरुत्वतीयां निविदं सूक्ते प्रक्षिपति। ग्रह- ग्रहणादिसूक्तशंसनान्ते मरुत्संबद्धा सा मरुतां भक्तिर्भागः ' ॥ . अथ शस्त्रयाज्यां विधत्ते- ( मरुत्वतीयशस्त्रस्य याज्याविधानम् ) , प्रीणातिमरुत्वतीयमुक्थं॥५ ॥ शस्त्वा मरुत्वतीययामर यजति यथाभागं तद्देवताः
हिन्दी – ( अब शस्त्र की याज्या का विधान कर रहें हैं - ) मरुत्वतीयम् उक्थं शस्त्वा (होता ) मरुत्वतीयशस्त्र का शंसन करके मरुत्वतीयया यजति मरुद्देवता वाली ( याज्या ) से शंसन करता है। तत् इससे देवताः देवताओं को यथाभागम् अपने भाग के अनुसार प्रीणाति प्रसन्न करता है । सा ० भा ० -– उक्थं शस्त्रं तच्छंसनादूर्ध्वं मरुत्वद्देवताकां शस्त्रयाज्यां पठेत्। तेन स्वस्वभागमनतिक्रम्य देवतास्तर्पयति ॥ तां मरुत्वतीयां याज्यां दर्शयति- ' ये त्वाऽहिहत्ये मघवन्नवर्धन् ये शाम्बरे हरिवो ये गविष्टौ । ये त्वा नूनमनुमदन्ति विप्राः पिबेन्द्र सोमं सगणो मरुद्भिः इति' ॥६ ॥
हिन्दी – ( मरुत् देवता वाली याज्या को दिखला रहे हैं - ) मघवन् हे इन्द्र! अहिहत्ये वृत्र वध के समय ये जिन ( मरुतों ) ने त्वा अवर्धन् तुम्हारा ( अनुसरण करके ) वर्धन किया, ये शाम्बरे जिन ( मरुतों ) ने शम्बर के वध के समय, ये गविष्टौ जिन्होंने (बल द्वारा अपहृत की गयीं गांयों ) के खोजने में (तुम्हारा सहयोग किया ) और ये 'विप्राः जो (ऋत्विक् रूप) ब्राह्मण ( आज भी ) त्वा नूनम् अनुमदन्ति तुमको निश्चित रूप से (स्तोत्रों द्वारा) प्रसन्न करते हैं, इन्द्रः हे इन्द्र! मरुद्भिः सगणः मरुतों के साथ गण- सम्पन्न होकर सोपं पिब तुम सोम का पान करो। सा० भा० — हे इन्द्र, अहिहत्ये वृत्रवधे ये मरुतस्त्वामवर्धन् वर्धितवन्तः । अहि- शब्दो वृत्रवाची। ‘ अहिमाचक्षते वृत्रम्' इति वररुचिवचनात्। ' शम्बरः कश्चिदसुरः, तत्संबन्धी वधः शाम्बरः । तस्मिन् ये मरुतस्त्वामवर्धन् वर्धितवन्तः इत्यन्वयः । गवामिष्टिरन्वेषणं गविष्टिः । वलो नाम कश्चिदसुरो गुहायामासीत्। 'इन्द्रश्च तस्य बिलमपोणत्' इति श्रुत्य-( ) ( ) १ ऋ० ८.८ ९.३ । २ ऋ० १०.७३.१।( ३ ) ' भक्तिः प्रसादलाभ: ' -इति षड्गुरुशिष्यः । ' भजनप्रकार: ' इति भट्टभास्करः ।( ) ( )४ ऋ० ३.४७.४। ५ निघ० १.१०.२१ । निरु० २.१६,१७,१०,४३ ।
पृष्ठ 610
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ ५४८ ऐतरेयब्राह्मणम् १२.१० तृतीयपञ्चिकायां न्तरात्। ' तेन वलेन गावोऽपहृताः । तासां गवामन्वेषणमिन्द्रसहिता मरुतः कृतवन्तः । ‘देवा वै वले गाः पर्यपश्यन्' इति श्रुत्यन्तरात्। तासां गवामन्वेषणे ये मरुतस्त्वाम् अवर्धयन्। तथा ये मरुतो नूनमद्यापि विप्रा ऋत्विगुरूपा भूत्वा त्वामनुमदन्ति स्तोत्रैरनुदिनं हर्षयन्ति; हे इन्द्र तैर्मरुद्भिः सहितस्त्वं सगणो भूत्वा सोमं पिबेति याज्यामन्त्रार्थः ॥ एतां याज्यां प्रशंसति— ( याज्यायाः प्रशंसनम् ) यत्र यत्रैवैभिर्व्यजयत यत्र वीर्यमकरोत् तदेवैतत् समनुवेद्येन्द्रेणैनान् ससोमपीथान् करोति ॥७ ॥
हिन्दी—( इस याज्या की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यत्र यत्र जिस जिस ( वृत्र हननादि) में एभिः इन ( मरुतों) के साथ व्यजयत ( इन्द्र ने ) विजय प्राप्त किया, यत्र वीर्यम् अकरोत् जिस जिस ( युद्धादि ) में शौर्य दिखलाया, तद् एव एतत् वह यह सभी को समनुवेद्य ( इन्द्र के लिए) सम्यक् रूप से विज्ञापित करके इन्द्रेण इन्द्र के साथ एनाम् सोमपीथान् इन ( मरुतों ) को सोमपान करने वाला करोति करता ( बनाता ) है। सा० भा०--'यत्र यत्रैव' यस्मिन् यस्मिन् वृत्रवधादिके स इन्द्र एभिर्मरुद्भिर्विजयं प्राप्तः । प्राप्य च ‘ यत्र यत्र' यस्मिन् यस्मिन्नपि युद्धादौ वीर्यं शौर्यमकरोत् तदेवैतदखिलमिन्द्राय ‘ समनुवेद्य' सम्यगनुक्रमेण विज्ञाप्येन्द्रेण सहैनाम् मरुतः सोमपानसहितान् करोति॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये तृतीयपञ्चिकायाः द्वितीयाध्याये (द्वादशाध्याये ) नवमः खण्डः ॥९॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के द्वादश अध्याय के नवम खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ दशमः खण्डः सा ० भा० - अथ निष्केवल्याख्यं शस्त्रं निधातव्यं तस्य चायं संग्रहश्लोकः—
“ स्तोत्रे यो योऽनुरूपश्च धाय्या प्रागाथिकं तथा ।
निविद्धानीयसूक्तं च निष्केवल्ये प्रकीर्तितम् ” इति ॥
( १ ) तै० सं ० २.१.५.१। ( २ ) ‘ ये च गविष्टौ बृहस्पतेर्गोषु बलेनापहृतासु देवशुन्या सरमयेन्द्रप्रषितया बलपुरे दृष्टासु त्वया तदन्वेषणे क्रियमाणे त्वामवर्धयन्' – इति षड्गुरुशिष्यः ।