ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 641–650
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 641–650
पृष्ठ 641
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: ५७ ९: ] तृतीयोऽध्यायः चतुर्थः (खण्डछन्दसामक्षरसंख्यानिरूपणार्थमाख्यायिकासायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्) ( तत्र गायत्र्या अष्टाक्षरत्वम्) ते वा इमे इतरे छन्दसी गायत्रीमभ्यवदेतां, -वित्तं नावक्षराण्य- नुपर्यागुरिति, नेत्यब्रवीद् गायत्री यथावित्तमेव न इति, ते देवेषु प्रश्नमैतां; ते देवा अब्रुवन् यथावित्तमेव व इति, तस्माद्धाप्येतर्हि वित्त्यां व्याहुर्यथावित्तमेव न इति, ततो वा अष्टाक्षरा गायत्र्यभवत्, त्र्यंक्षरा त्रिष्टुबेकाक्षरा जगती ॥१ ॥
हिन्दी— ( छन्दों के अक्षरों की संख्या के विषय में पूर्वोक्त आख्यायिका द्वारा प्राप्त विरोध का परिहार कर रहे हैं - ) ते वै इमे इतरे छन्दसी वे जो दोनों (गायत्री से) अन्य छन्दों ( त्रिष्टुप् और जगती ) ने ' गायत्रीम् अभ्यवदेताम् गायत्री से कहा कि नौ अक्षराणि वित्तम् ( हे गायत्री )! तुमने हम दोनों के (चार ) अक्षरों को प्राप्त किया है अतः अनुपर्यागुः (उन्हें ) हम लोगों के लिए लौटा दो । तब गायत्री नेति अब्रवीत् गायत्री ने कहा कि नहीं। यथावित्तम् जिस प्रकार ( ये हमें) प्राप्त हुए है ( ये ) हमारे हैं । ते उन दोनों ( त्रिष्टुप् और जगती ) ने देवेषु प्रश्नम् एताम् देवताओं से (इस ) प्रश्न को रखा । ते देवाः अब्रुवन् उन देवताओं ने कहा कि यथावित्तम् एव वः प्राप्ति के अनुसार ही यह तुम्हारा है । ( अर्थात् जिसको जो प्राप्त हुआ है, वह उसका है ) । तस्मात् इसी कारण ही एतर्हि इस समय (लोक में ) वित्त्याम् प्राप्त हो जाने पर व्याहुः दिप्रतिपन्न के प्रति ( न्यायज्ञाता ) कहते हैं कि यथावित्तमेव नः प्राप्ति के अनुसार ही हमारा है । ततः वै तब से गायत्री अष्टाक्षरा अभवत् गायत्री आठ अक्षरों वाली हो गयी । विमर्ण– ( १ ) आख्यायिका में कहा गया है कि पहले सभी छन्द चार-चार अक्षरों वाले थे । जगती सोमस्थान पर जाते समय आधे मार्ग में पहुँच कर श्रान्त हो जाने के कारण चार अक्षरों में से तीन अक्षरों को छोड़कर केवल एक ही अक्षर के साथ वापस लौटी । इसी प्रकार त्रिष्टुप् भी अपने चार अक्षरों में से एक अक्षर को छोड़कर केवल तीन अक्षरों के साथ वापस लौटी । इस प्रकार जगती छन्द केवल एक अक्षर वाली और त्रिष्टुप् छन्द केवल तीन अक्षरों वाली ही रह गयी। (२ ) उपर्युक्त आख्यायिका और श्रुतियों में विरोध दृष्टि गोचर होता. है; क्योंकि श्रुतियों में गायत्री छन्द आठ अक्षरों वाला त्रिष्टुप् छन्द ग्यारह अक्षरों वाला और जगती छन्द बारह अक्षरों वाला प्राप्त होता है और अनुष्ठान में भी इसी के अनुसार प्रयोग किया जाता है । इस प्रकार आख्यायिका और श्रुतियों के कथन में विरोध है। इसी विरोध का परिहार यहाँ किया गया है । ( ३ ) इस मन्त्र में गायत्री के आठ अक्षरों वाला होने की उपपत्ति दी गयी है । आगे
पृष्ठ 642
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [५८० ऐतरेयब्राह्मणम् १३.४ तृतीयपञ्चिकायां के मन्त्रों में त्रिष्टुप् के ग्यारह अक्षरों वाला और जगती के बारह अक्षरों वाला होने के विषय में उपपत्ति दी जाएगी। सा० भा ० — ये त्रिष्टुब्ज़गत्यौ पुरा स्वकीयान्यक्षराणि परित्यक्तवत्यौ, ते एव ' इमे ’ ‘ इतरे’ गायत्रीव्यतिरिक्ते छन्दसी गायत्रीमभिलक्ष्य समागत्यैवमुक्तवत्यौ, – हे गायत्रि, यत्त्वया ‘वित्तं' लब्धमधिकमक्षरचतुष्टयं, तदेतत् ' नौ' त्रिष्टुब्जगत्योरावयोः । तस्मात् तानि चत्वार्यक्षराणि ‘ अनुपर्यागुः ’ आवां त्रिष्टुब्जगत्यावनुलक्ष्य पर्यावृत्य आगच्छन्त्विति। गायत्री तयोर्वचनं नेति निराकृत्य तत्रैतामुपपत्तिमब्रवीत्,–'नः ' अस्माकं ' यथावित्तमेव' लब्धम-नतिक्रम्यैव स्वामित्वं युक्तम् । यद् वस्तु येन लब्धं तत्तस्यैवेति लौकिन्यायः, तं न्यायं निर्णेतुं ‘ते’ त्रिष्टुब्जगत्यौ देवेषु प्रश्नम् ' ऐतां' प्राप्नुताम् । हे देवाः । कथं न्याय:? इति तयोः प्रश्नः । ते च देवा उत्तरमेवमब्रुवन्, –'वः ' युष्माकं तिसृणां यथावित्तमेवाक्षरस्वीकारो युक्त इति । यस्माद्देवैरेवमुक्तं ‘ तस्माद्ध'’ तत एव कारणादिदानीमपि 'वित्त्यां' कस्यांचित्पुरुषस्य द्रव्य- लब्धौ सत्यां ‘ व्याहु ’ विप्रतिपन्नं प्रति न्यायाभिज्ञा एवमाहुः,–'नः' अस्माकं सर्वेषामपि लब्धमनतिक्रम्यैव वस्तुस्वीकारो युक्त इति। युद्धादौ जये सति परसेनायां प्रविश्य येन यल्लभ्यते, तेनैव तद्गृह्यत इति वक्तॄणामभिप्रायः । देवैर्न्याये निर्णीते सति तदूर्ध्वं गायत्री स्वकीयैः स्वभावसिद्धैश्चतुरक्षरैर्युद्धे लब्धैश्चतुरक्षरैरपि स्वयमष्टाक्षराऽभूत्। त्रिष्टुभः पूर्ववर्त- मानेषु चतुर्व्वेकाक्षरस्य गतत्वात्, त्र्यक्षरैव सा तथा जगत्याश्चतुरक्षरेष्वक्षरत्रयस्य गतत्वा- देकाक्षरैव साऽभवत् ॥ इदानीं त्रिष्टुभोऽक्षरत्रयादधिकानामक्षराणां प्रप्तिप्रकारं दर्शयति- ( त्रिष्टुभो एकादशाक्षरत्वम्) साऽष्टाक्षरा गायत्री प्रातः सवनमुदयच्छत्, नाशक्नोत् त्रिष्टुष्यक्षरा माध्यंदिनं सवनमुद्यन्तुं, तां गायत्र्यब्रवीदायान्यपि मेऽत्रास्त्विति, सा तथेत्पब्रवीत् त्रिष्टुप् तां वै मैतैरष्टाभिरक्षरैरुपसंधेहीति, तथेति, तामुपसमदधाद्, एतद्वै तद्गायत्र्यै मध्यंदिने यन्मरुत्वतीयस्योत्तरे प्रतिपदो यश्चानुचरः, सैकादशाक्षरा भूत्वा माध्यंदिनं सवनमुदयच्छत् ॥ २॥
हिन्दी—(त्रिष्टुप् के अवशिष्ट तीन अक्षरों के अतिरिक्त अन्य आठ अक्षरों की प्राप्ति का प्रकार दिखला रहे हैं— ) सा अष्टाक्षरा गायत्री वह आठ अक्षरों वाली गायत्री ने प्रातःसवनम् उदयच्छत् प्रात:सवन का निर्वहन किया किन्तु त्र्यक्षरा त्रिष्टुप् तीन अक्षरों वाले त्रिष्टुप् माध्यन्दिनं सवनम् उद्यन्तुं माध्यन्दिनसवन का निर्वाह करने के लिए नाशक्नोत् समर्थ नहीं हुआ । तब ताम् उस (त्रिष्टुप्) से गायत्री अब्रवीत् गायत्री ने कहा कि अत्र मे अपि अस्तु यदि इस (माध्यन्दिन सवन) में मेरा भी भाग लगे तो आयानि मैं ( तुम्हारी सहायता के लिए) आ सकती हूँ। तब सा त्रिष्टुप् तथा इति अब्रवीत् उस
पृष्ठ 643
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: तृतीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५८१ त्रिष्टुप् ने कहा कि ठीक है। एतैः अष्टाभिः अक्षरैः (अपने) इन आठ अक्षरों के साथ मा ताम् मेरे उन ( तीन अक्षरों) को उपसन्धेहि मिला लो। तथा इति (तब गायत्री ने कहा कि) ठीक है। ताम् उपसमद्धात् (गायत्री ) उन ( तीन अक्षरों वाले त्रिष्टुप्) से संयुक्त हो गयी । एतद् वै यही माध्यन्दिने माध्यन्दिनसवन में यद् मरुत्वतीयस्य उत्तरे जो मरुत्वतायशस्त्र ( के तृच ) के प्रारम्भ रूप अन्तिम दो प्रतिपद ऋचाएँ हैं और यः च अनुचरः रूप (तृच) है तद् गायत्र्यै वे गायत्री छन्द वाली हैं। इस प्रकार सः वह (त्रिष्टुप्जो) एका-अनुचर दशाक्षरा भूत्वा ग्यारह अक्षरों वाला होकर माध्यन्दिनं सवनम् माध्यन्दिन सवन का उदयच्छत्निर्वहन किया। सा० भा०--येयमष्टाक्षरा गायत्री सेयं प्रातः सवनम् उदयच्छत् उद्यमनं निर्वाहं तस्य प्रातःसवनस्याकरोत्। या तु त्रिष्टुप्त्र्यक्षराऽक्षरत्रयमात्रेण युक्ता सती माध्यंदिनसवनम् ' उद्यन्तुं ' निर्वोढुं नाशक्नोत् । तामशक्तां त्रिष्टुभं दृष्ट्वा गायत्र्येवमब्रवीत् । ‘ आयानि' त्वत्सहायार्थमहमा- गच्छानि ‘मे' ममाप्यत्रास्मिन् माध्यंदिने सवने भागोऽस्त्विति । तद्वचनमङ्गीकृत्य सा त्रिष्टुबेव- मब्रवीद् गायत्रीं तां वै मा तादृशीं त्र्यक्षरामेव मां स्वकीयैरेतैरष्टाभिरक्षरैरुपसंधेहि सामीप्येन संधानं कुरु प्रविशेत्यर्थः । तद्वचनमङ्गीकृत्य सा गायत्री तां त्रिष्टुभम् 'उपदधात्' स्वकीयैरष्टा- भिरक्षरैः प्राविशत् । कोऽसौ गायत्र्या लब्धो भाग इति, स उच्यते— ' मरुत्वतीयस्य' शस्त्र- स्योतरे' प्रतिपदौ ‘ आ त्वा रथम्' इत्यस्मिन् प्रारम्मरूपे तृचे प्रथमाया उत्तरे ये द्वे ऋचौ प्रतिपदौ प्रारम्भरूपे विद्येते, यश्च 'इदं वसो सुतम्' इत्यनुचररूपः तृचः तदेवैतदृक्पञ्चकं माध्यंदिनसवने गायत्र्यै त्रिष्टुभा दत्तं ताश्च पञ्चचें गायत्रीछन्दस्का: । ततो गायत्रीप्रवेशात् ' सा ’ त्रिष्टुबेकादशाक्षरा भूत्वा माध्यंदिनसवनप्रयोगम् ‘ उदयच्छत्’' निरवहत्॥ अथ जगत्याः स्वकीयादेकस्मादक्षरादधिकानामक्षराणां प्राप्तिप्रकारं दर्शयति--- नाशक्नोज्जगत्येकाक्षरा तृतीयसवनमुद्यन्तुं, तां गायत्र्यब्रवीदायान्यपि मेऽत्रास्त्विति, सा तथेत्यब्रवीज्जगती, तां वै मैतैरेकादशभिरक्षरैरुष- संधेहीति, तथेति, तामुपसमदधात्, एतद्वै तद् गायत्र्यै तृतीयसवने यद्वैश्वदेवस्योत्तरे प्रतिपदो यश्चानुचरः, सा द्वादशाक्षरा भूत्वा तृतीय- सवनमुदयच्छत् ॥ ३ ॥
हिन्दी— ( अब जगती के अवशिष्ट एक अक्षर के अतिरिक्त ग्यारह अक्षरों की प्राप्ति का प्रकार दिखला रहे हैं— ) एकाक्षरा जगती एक अक्षर वाली जगती तृतीयसवनम् उद्यन्तुम् तृतीयसवन का निर्वहन करने में न अशक्नोत् समर्थ नहीं हुई। ताम् उस ( जगती) से गायत्री अब्रवीत् गायत्री ने कहा कि मे अपि अत्र अस्तु यदि मेरा भी इस ( तृतीय- ( १ ) मरुत्वतीयशस्त्रविधिः द्वादशाध्याये ४ - ९ खण्डे आम्नातः । (२ ) ऋ० ८.६७.२, ३ इति द्वे; ८.२.१-३ इति तिस्रश्च = इति पञ्च।
पृष्ठ 644
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [५८२ ऐतरेयब्राह्मणम् १३.४ तृतीयपञ्चिकायां सवन) में ( भाग ) मिले तो आयानि तो मैं ( तुम्हारी सहायता के लिए) आऊँ। सा जगती तथा इति अब्रवीत् उस जगती ने कहा कि ठीक है। एतैः एकादशभिः अक्षरैः इन ग्यारह अक्षरों के साथ मा ताम् मेरे उस (एक अक्षर) से उपसन्थेहि मिल जाओ। तथेति ( तब गायत्री ने कहा कि) वैसा ही हो । ताम् उपसमदधात् ( तब वह) उससे संयुक्त हो गयी। एतद्वै यही तृतीयसवने तृतीयसवन में यद् वैश्वदेवस्य उतरे प्रतिपद् जो वैश्वदेव शस्त्र के तृच के प्रारम्भ रूप अन्तिम दो प्रतिपद ऋचाएँ है और यः च अनुचरः जो अनुचर रूप (तृच ) है तद् गायत्र्यै वै गायत्री छन्द वाली हैं। सा द्वादशाक्षरा भूत्या इस प्रकार वह (जगती ) बारह अक्षरों वाली होकर तृतीयसवनम् उदयच्छत् तृतीयसवन
का निर्वाह किया ।
सा० भा ० — वैश्वदेवशस्त्रस्य प्रतिपदनुचरावुपरिष्टादुदाहरिष्येते ॥
उक्तमर्थ निगमयति— ततो वा अष्टाक्षरा गायत्र्यभवदेकादशाक्षरा त्रिष्टुब्द्वादशाक्षरा जगती ॥४ ॥
हिन्दी— ( पूर्वोक्त अर्थ को निगमित कर रहे हैं — ) ततः वै तब से अष्टाक्षरा गायत्री गायत्री आठ अक्षरों वाली, एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् त्रिष्टुप् ग्यारह अक्षरों वाली और द्वादशाक्षरा जगती जगती बारह अक्षरों वाली अभवत् हुई । वेदनं प्रशंसति— सर्वैश्छन्दोभिः समावद्वीर्यै: समावज्जामिभी राध्नोति य एवं वेद ॥ ५ ॥
हिन्दी -(इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है वह समावद्वीर्यैः समान सामर्थ्य, समावज्जामिभिः समान बन्धुओं और सर्वैः छन्दोभिः सभी छन्दों द्वारा समृद्धि को प्राप्त करता है । गायत्रीं विशेषविशेषेण प्रशंसति-- एकं वै सत् तत् त्रेधाऽभवत्, तस्मादाहुर्दातव्यमेवं विदुष इत्येकं हि सत् तत् त्रेधाऽभवत् ॥६ ॥
हिन्दी— ( गायत्री की विशेष रूप से प्रशंसा कर रहे हैं ) एकं सत् एक होती हुई भी तत् वह ( गायत्री) त्रेधा भवति तीन प्रकार की होती है। तस्माद् आहुः इसीलिए (धर्मज्ञ लोग ) कहते हैं कि एवं विदुषः इस प्रकार (गायत्री को ) जानने वाले विद्वान् को दातव्यम् ( सुवर्ण इत्यादि) प्रदान करना चाहिए; क्योंकि इत्येकं सत् यह (गायत्री) एक होते हुए भी त्रेधा अभवत् तीन प्रकार की हो गयी। सा० भा० — तद् गायत्र्याः स्वरूपं पूर्वं चतुरक्षररूपेणैकमेव, तत्पश्चादधिकाक्षर- चतुष्टयत्वसंपादनेन स्वकीयानामष्टाक्षराणां त्रिष्टुब्जगत्योः प्रवेशेन च त्रेधाऽभवत्। यस्मात्
पृष्ठ 645
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: तृतीयोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५८३ ईदृशी गायत्र्या महिमा, तस्मात् ‘ एवंविदुषे' गायत्रीमहिमानं ज्ञातवते पुरुषाय लोके सुवर्णा- दिकं दातव्यम्, ‘ इति ’ एवं धर्मरहस्यविदः प्राहुः । यस्माद् गायत्रीस्वरूपमेकमेव सत्त्रेधाऽ- भूत् तस्मात् तद् विदे दानमुचितमेवेत्युपसंहारार्थे पुनर्वचनम्॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये तृतीयपञ्चिकायाः तृतीयाध्याये (त्रयोदशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के त्रयोदश अध्याय के चतुर्थ खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ पञ्चमः खण्डः सा० भा ० — एवं तावत् तृतीयसवनमवतारयितुं सोमाहरणकथा वर्णिता । अथ तृतीय- सवनमुच्येत,, —तत्र वैश्वदेवाग्निमारुतयोः क्लृप्तिः संगृह्यते—
“ स्याद्वैश्वदेवे सवितुः पुनस्तु द्यावापृथिव्यार्भववैश्वदेविका ।
वैश्वानरीयं मरुतां च शंसनं स्युर्जातवेदस्यामिहाऽऽग्निमारुते ” ॥
तृतीयसवनस्याऽऽदावादित्यग्रहं विधत्ते— ( तृतीयसवनस्यादा आदित्यग्रहविधानम् ) ते देवा अब्रुवन्नादित्यान्, - युष्माभिरिदं सवनमुद्यच्छामेति, तथेति, तस्माद् आदित्यारम्भणं तृतीयसवनमादित्यग्रहः पुरस्तात् तस्य ॥ १ ॥
हिन्दी - ( तृतीयसवन के प्रारम्भ में आदित्य ग्रह का विधान कर रहे हैं— ) ते देवाः उन देवताओं ने आदित्यान् अब्रुवन् आदित्यों से कहा कि युष्माभिः तुम लोगों के साथ इदं सवनम् इस तृतीयसवन का उद्यच्छाम हम लोग निर्वहन करें। तथा इति (उन आदित्यों ने कहा कि ) वैसा ही किया जाय । तस्मात् इसी कारण तृतीयसवनम् तृतीयसवन आदित्यारम्भणम् आदित्यों से प्रारम्भ होने वाला होता है । तस्य पुरस्तात् इस ( तृतीयसवन ) के प्रराम्भ में ही आदित्यग्रहः आदित्यग्रह होता है । सा० भा०० - तृतीयसवनं निर्वहन्त्या जगत्या अक्षरसंपूर्तिमवगतवन्तः । ' ' ते देवा ’ ‘ आदित्यान्’ द्वादशसंख्याकान् प्रत्येवमब्रुवन्– हे आदित्या, युष्माभिः सहिता वयमिदं तृतीयसवनम् ‘ उद्यच्छाम ’ निर्वाहं करवामहा इति। आदित्याश्च तथेत्यङ्गीकृतवन्तः । यस्मा-दारम्भे देवैरादित्यसाहित्यं प्रार्थितं, ' तस्माद् आदित्यारम्भणं तृतीयसवनम्' आदित्यग्रह ' आरम्भणे' सर्वेषां ग्रहाणामादौ यस्य सवनस्य, तदिदमादित्यारम्भणं, स एवार्थ आदि- ( १ ) ‘ अक्षररूपां मूर्तिमवगतवन्तः’ –इति ऐशियाटिक सो० मुद्रितपाठः ।
पृष्ठ 646
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [५८४ ऐतरेयब्राह्मणम् १३.५ तृतीयपञ्चिकायां त्यग्रह इत्यादिना स्पष्टीक्रियते। 'तस्य' तृतीयसवनस्य ' पुरस्तात्' आदावादित्यदेवताको ग्रहः कर्तव्यः ॥ तस्य ग्रहस्य याज्यां विधत्ते— ( आदित्यग्रहस्य याज्याविधानम् ) यजत्यादित्यासी अदितिर्मादयन्तामिति मद्वत्या, रूपसमृद्धया, मद्वंद्वै तृतीयसवनस्य रूपम् ॥२ ॥
हिन्दी— (उस आदित्य ग्रह की याज्या का विधान कर रहे हैं— ) ' आदित्यासः अदितिर्मादयन्ताम्' अर्थात् अदिति के पुत्र ( आदित्यगण) और अदिति संन्तुष्ट होवे’— इति मद्वत्या यजति इस मद् शब्द से युक्त ( याज्या से) यजन करता है, रूपसमृद्धा अत: यह रूप से समृद्ध है; क्योंकि मद्वद् वै तृतीयसवनस्य रूपम् मत् ( हर्ष ) शब्द से युक्त ही तृतीयसवन का रूप है । सा ० भा ० — ‘ आदित्यासः ' अदितेः पुत्रा आदित्याः, ते च तन्माताऽदितिश्च ' माद- यन्तां’ ग्रहेणानेन तुष्यन्तु । ‘इति' एषा' याज्या मद्वती । ' मदी हर्षे' – इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नेन मच्छब्देन युक्त। तस्यामादित्यानामदितेश्च हर्षवर्णनाद् विक्षितदेवताविषयत्वेन रूप- समृद्धा । तृतीयसवनस्य स्वरूपमपि 'मद्वद्वै ' हर्षोपेतमेव, तत्समाप्तौ देवतानां यजमानाना- मृत्विजां हर्षोत्पत्तेः ॥ इतरग्रहवत्प्रसक्तावनुवषट्कारभक्षौ प्रतिषेधति— ( आदित्यग्रहे अनुवषट्कार भक्षयोर्निषेधः ) नानुवषट्करोति' न भक्षयति संस्था वा एषा यदनुवषट्कारः, संस्थाभक्षः, प्राणा आदित्या, नेत् प्राणान् संस्थापयानीति ॥ ३ ॥
हिन्दी– ( इस ग्रह में वषट्कार और ग्रहभक्षण का निषेष कर रहे हैं - ) न अनु- वषट्करोति ( याज्या के बाद ) न तो अनुवषट्कार करता है और न भक्षयति न तो ( ग्रहशेष' का ) भक्षण करता है; क्योंकि यद् अनुवषट्कारः जो अनुवषट्कार है एषा संस्था यह (कर्म का) समापन है तथा संस्थाभक्षः सोम का भक्षण करना भी ( कर्म का समापन ही) है। प्राणाः आदित्याः प्राण आदित्य प्राण रूप है अतः (अनुवषट्कार और सोमभक्षण करके इस यजमान के ) प्राणान् न संस्थापयानि प्राणों का समापन न करें। ( ) ( ) १ ऋ० ७.५१.२। २ आश्व० श्रौ ० ५.१७.३ । ( ३ ) 'ऋत्विग्यजमाना देवताश्चास्मिन् माद्यन्ति इति कृत्वा मद्वत् तृतीयसंवनस्य रूपम्' इति 'भट्टभास्करः । ( ४ ) ‘सर्वत्रानुवषट्कारो द्विदेवत्यर्तुग्रहादित्यसावित्रपालीवतवर्जम्' – इति—आप० श्रौ० १२.२४.२/
पृष्ठ 647
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:तृतीयोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५८५ सा० भा०-—अनुवषट्कारभक्षयोर्ग्रहसमाप्तिरूपत्वादात्यिानां च प्राणरूपत्वादादित्य- ग्रहं समापयन्नहं प्राणानेव समापितवान् भविष्यामीति भीत्या तत्समाप्तिरूपावनुवषट्कार-भक्षौ न कुर्यात्। ‘ नेत्’ इति परिभवद्योतनार्थों निपातः ॥ अथ सावित्रग्रहं वैश्वदेवशस्त्रस्य प्रतिपदं च विधत्ते— ( सावित्रग्रहस्य वैश्वदेवशस्त्रप्रतिपदः च विधानम् ) आदित्या अब्रुवन् सवितारं त्वयेदं सह सवनमुद्यच्छामेति, तथेति, तस्मात् सावित्री प्रतिपद्भवति वैश्वदेवस्य, सावित्रग्रहः पुरस्तात् तस्य, यजति 'दमूना देवः सविता वरेण्य' इति मद्वत्या रूपसमृद्धया, मद्वद्वै तृतीयसवनस्य रूपं, नानुवषट्करोति, न भक्षयति, संस्था वा एषा यदनुवषट्कारः, संस्था भक्षः, प्राणः सविता, नेत् प्राणं संस्थापयानीति ॥४ ॥
हिन्दी— ( आदित्यग्रह और वैश्वदेवशस्त्र के प्रतिपद् का विधान कर रहे हैं— ) ते आदित्याः उन आदित्यों ने सवितारम् अब्रुवन् सविता से कहा कि त्वया सह तुम्हारे साथ इदं सवनम् उद्यच्छाम इस ( तृतीय) सवन का हम लोग निर्वहन करें। तथा इति ( सविता ने कहा कि ) वैसा ही करें । तस्मात् इसी कारण सावित्री वैश्वदेवस्य (' तत्सवितु-र्वृणीमहे ' यह) सविता देवता वाली (ऋचा) वैश्वदेवशस्त्र का प्रतिपद् भवति प्रतिपद् (प्रारम्भ वाली ऋचा) होती है और तस्य पुरस्तात् उस (वैश्वदेवशस्त्र) के पहले सावित्र-ग्रहः सावित्रग्रह होता है । ‘ वसूनां देव सविता वरेण्यः ' अर्थात् गृह के देवता सविता वरण करने योग्य हैं — इति म़द्वत्या रूपसमृद्ध्या इस मद शब्द से युक्त और रूप से समृद्ध (ऋचा ) से यजति याज्या करता है । मद्वद् वै ( हर्ष वाचक) मद शब्द युक्त तृतीयसवनस्य रूपम् तृतीयसवन का रूप है। न अनुवषट् करोति वह न तो अनुवषट्कार करता है और न भक्षयति न तो (ग्रहशेष का ) भक्षण करता है; क्योंकि यद् अनुवषट्कारः जो अनुवषट्कार है एषा संस्था वै यह यज्ञ का समापन ही है और संस्था भक्षः (हविशेष का ) भक्षण भी कर्म का समापन है। प्राणः सविता प्राण सवितारूप है । अत: न इत् प्राणं संस्थापयानि प्राण का समापन न करें। सा० भा० - वैश्वदेवशस्त्रस्य 'तत्सवितुर्वृणीमहे' ' इत्येषा सवितृदेवताका ‘प्रतिपत्’ प्रारम्भरूपा कर्तव्या । ‘ दमूना देवः ' इत्यादिका ग्रहस्य याज्या । सा व संहितायामनाम्नात-त्वात् सूत्रकारेण पठिता । ' तस्यां च, ' अमदन्नेन मिष्टयः ' इति मदिधातुः प्रयुक्तः; तस्मादियं मद्वती। अन्यत् सर्वमादित्यग्रहवद् व्याख्येयम्॥ ( १ ) ऋ० ५.८२.१ । ( २ ) आश्व०श्रौ० ५.१८.५। (३ ) आश्व० श्रौ० ५.१८.२ । ऐ.ब्रा.पू- ३७
पृष्ठ 648
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [५८६ ऐतरेयब्राह्मणम् १३.५ तृतीयपञ्चिकायां अथ निवित्पदद्वारा सावित्रग्रहं प्रशंसति— ( निवित्पदद्वारा सावित्रग्रहप्रशंसनम् ) उभे वा एष एते सवने विपिबति यत्सविता, -प्रातः सवनं च तृतीय- सवनं च, तद् यत् पिबवत् सावित्र्यै निविदः एदं पुरस्तात् भवति, मद्वदुपरिष्टात् उभयोरेवैनं तत्सवनयोराभजति, प्रातः सवने च तृतीय- सवने च ॥५ ॥
हिन्दी— ( अब निवित्पद द्वारा सावित्रग्रह की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यत्सविता जो सविता है एषः यह यत् प्रातः सवनं च तृतीयसवनं च प्रातः सवन और तृतीयसवन है, एते उभे सवने इन दोनों सवनों का विपिबति विशेषरूप से पान करता है। तत् तो यत् पिबवत् सवित्र्यै निविदः पदम् जो ' पिब्' शब्द से युक्त सविता देवता वाला निवित् पद पुरस्तात् पहले और मद्वद् उपरिष्टात् मद शब्द से युक्त बाद में भवति होता है। तत् उससें एनम् इस ( सविता ) को प्रातःसवने च तृतीयसवने च प्रातःसवन और तृतीय सवन-उभयोः एव सवनयोः दोनों सवनों में ही आभजति भागी बनाता है । सा० भा० – ग्रहस्य देवता यः सविताऽस्ति, एष देवः प्रातः सवनं च तृतीयसवनं चेत्येते उभे अपि सवने ' विपिबति' विलक्षणत्वेन पिबति। तत्कथमिति? तदेवोच्यते— वैश्वदेवशस्त्रे ‘ सावित्र्यै' सवितृदेवताकाया निविदः पदं 'पिबवत्' पिबेतिधातुयुक्तं ' पुरस्तात्’ आदौ भवति ‘ मद्वत्पदं’ ” इत्येतां निविद आदौ प्रयुज्यमानं पदं 'पिबवत्पदम्' । तथाऽन्ते प्रयुज्यमानं ‘ सविता देव इह श्रवदिह सोमस्य मत्सत्' - इति' ' मद्वत्पदम्' अप्युदाहरणीयम्। तयोरूभयोः पदयोः सवनद्वयरूपयोर्विलक्षणत्वात् सवितुः पानमिति विलक्षणमिति च द्रष्टव्यम्। एवंविधसवितृदेवताकत्वात् प्रशस्तोऽयं ग्रह इत्यभिप्रायः । अथवा निवित्पदविधा-नार्थमिदं वाक्यं द्रष्टव्यम्॥ अथ तस्मिन् वैश्वदेवशस्त्रे ‘एकाया च दशभिश्च स्वभूते' इत्येतां॰ वायुदेवताकामृचं विधत्ते- ( वैश्वदेवशस्त्रे वायुदेवताकर्चविधानम्) बह्व्यः प्रातर्वायव्याः शस्यन्त, एका तृतीयसवने, तस्मादूर्ध्वाः पुरुषस्य भूयांसः प्राणा यच्चावाञ्चः ॥६ ॥
हिन्दी—(उस वैश्वदेवशस्त्र में वायुदेवता वाले ऋचा का विधान कर रहे हैं- ) प्रातः प्रातःसवन में बह्व्यः वायव्याः बहुत से वायु देवता वाले मन्त्र शस्यन्ते शंसित ( १ ) आश्व० श्रौ० ५.१८.२। ( २ ) निवि० ४.१ । ( ३ ) निवि० ४.१५ । ( ४ ) सा च संहितायामनाम्नातेति सूत्रकारेण पठिता । द्र० आश्व०श्री० ५.१८.५ ।
पृष्ठ 649
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:तृतीयोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ५८७ किये जाते हैं किन्तु तृतीयसवने एका तृतीयसवन में केवल एक (ऋचा ) । तस्मात् इसी कारण पुरुषस्य ऊर्ध्वं पुरुष के ऊपरी भाग (शिर ) में यत् च अवाञ्चः जो निचले भाग की अपेक्षा भूयांसः प्राणाः ( मुख, दो नाक, दो कान और दो नेत्र इस प्रकार सात संख्या में) अधिक प्राण होते हैं । सा ० भा ० –‘ वायुरग्रेगाः’ इत्याद्याः' वायव्या ऋचो 'बह्वयः ’ प्रातःसवने शस्यन्ते । तृतीयसवने तु एकैव पूर्वोदाहृता । तस्मात् प्रातः सवने वायुदेवताकायां भूयस्त्वात् पुरुष-स्यापि प्रातःसवनीयस्थानीये मुखे वर्तमानत्वाद् 'ऊर्ध्वाः ' चक्षुर्प्राणादयः 'प्राणा:' भूयांसः । ‘ यच्च’ ये केचिद् ‘ अवाञ्च: ' नाभेरर्वाचीने देशे वर्तमाना पायुगुह्यादयोऽवाञ्चः प्राणाः, अल्पीयांस इति शेषः ॥ तस्मिन्नेव वैश्वदेवशस्त्रे द्यावापृथिवीदेवताकं सूक्तं विधत्ते— ( वैश्वदेवशस्त्रे द्यावापृथिवीदेवताकसूक्तम् ) द्यावापृथिवीयं शंसति, द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे, इयमेवेह प्रति- ष्ठाऽसावमुत्र, तद्यद् द्यावामृथिवीयं शंसति, प्रतिष्ठयोरेवैनं तत्प्रति- ष्ठापयति ॥७ ॥
हिन्दी -(उस वैश्वदेवशस्त्र में द्यावापृथिवी देवता से सम्बन्धित सूक्त का विधान कर रहे हैं - ) द्यावापृथिवीयं शंसति द्यावापृथिवी देवता वाले ( सूक्त) का शंसन करता है। द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे द्युलोक और पृथिवीलोक दो ही आधार है। इयमेव इह यह ( पृथिवी ) ही इस ( मनुष्यजन्म) में और असौ अमुत्र वह (द्युलोक ) उस (जन्मान्तर) में ( आधार है ) । तत् तो यद् द्यावापृथिवीयं शंसति द्यु और पृथिवी देवता वाले ( सूक्त ) का शंसन करता है तत् उस ( शंसन ) से एनम् इस (यजन करने वाले ) को प्रतिष्ठयोः एव दोनों आधारों में ही प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापित करता है । सा० भा ० — ‘ इह' मनुष्यजन्मनि ' इयमेव' भूमिः ' प्रतिष्ठा' आश्रयः । ' अमुत्र' जन्मान्तरे ' असावेव' द्युलोकः प्रतिष्ठा' आश्रयः । एवं द्यावापृथिव्यावेव प्रतिष्ठे यस्मात्, तस्मात् तदीयसूक्तशंसनेन ‘ एनं’ जयमानं प्रतिष्ठारूपयोर्द्यावापृथिव्योरेवावस्थापयति ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये तृतीयपञ्चिकायाः तृतीयाध्याये ( त्रयोदशाध्याये ) पञ्चमः खण्डः ॥५॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के त्रयोदश अध्याय के पञ्चम खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) आश्व० श्रौ० ५.५.३ । (वाज ० सं ० २७.३१ )।
पृष्ठ 650
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१३.६ तृतीयपञ्चिकायां: [५८८ ऐतरेयब्राह्मणम् अथ षष्ठः खण्डः ‘प्र द्यावा यज्ञैः पृथिवीं ऋतावृधा' – इत्येतद् द्यावापृथिवीयं सूक्तं विधाय, 'तक्षन् रथं सुवृतम् ' इत्येतत् आर्भवं सूक्तं विधत्ते— ( वैश्वदेवशस्त्र आर्भवसूक्तविधानम् ) आर्भवं शंसति ॥ १ ॥
हिन्दी— ( ' प्र द्यावा यज्ञैः पृथिवी' इस द्यावापृथिवी देवताक सूक्त का विधान करके अब ‘ तक्षन् रथं सुवृतम्' इस ऋभुदैवताक सूक्त का विधान कर रहे हैं- ) आर्भवं शंसति ऋभु देवता वाले ( सूक्त ) का शंसन करता है। ' आर्भवः ’ तस्य सूक्तस्य सा ० भा ० — ऋभुनामका देवा यस्मिन् सूक्ते सन्ति, तदिदम् प्रथमायामृचि तृतीयपादे ‘तक्षन् पितृभ्यामृभवो युवद्वय' इति तद्दैवताकत्वं प्रतीयते ॥ अथ धाय्ये विधातुमाख्यायिकामाह— ( तत्र धाय्याः विधातुमाख्यानम्) ऋभवो वै देवेषु तपसा सोमपीथमभ्यजयंस्तेभ्यः प्रातःसवने वाचि कल्पयिषंस्तानग्निर्वसुभिः प्रातः सवनादनुदत, तेभ्यो माध्यंदिने सवने वाचि कल्पयिषंस्तानिन्द्रो रुद्रर्माध्यंदिनात् सवनादनुदत, तेभ्यस्तृतीय- सवने वाचि कल्पयिषंस्तान् विश्वे देवा अनोनुद्यन्त, नेह पास्यन्ति नेहेति स प्रजापतिरब्रवीत् सवितारं - तव वा इमेऽन्तेवासास्त्व- मेवैभिः संपिबस्वेति, स तथेत्यब्रवीत् सविता; -तान् वै त्वमुभयतः परिपिबेति, तान् प्रजापतिरुभयतः पर्यपिबत् ॥ २ ॥
हिन्दी— ( अब धाय्या का विधान करने के लिए आख्यायिका का विधान कर रहे हैं— ) देवेषु देवताओं के मध्य ऋभवः ऋभु देवों ने तपसा ( अपनी) तपस्या से सोमपीथम् अजयन् सोमपान को जीत लिया । तेभ्यः उन (ऋभुओं ) के लिए प्रातः सवने प्रात: सवन में ( देवताओं ) ने वाचि कल्पयिषन् ( सोमपान के लिए) स्थान देने की इच्छा किया । तान् उन (ऋभुओं) को वसुभिः अग्निः वसुओं के साथ अग्नि ने प्रातः सवनाद् अनुदत प्रात:सवन से निराकृत कर दिया । ( तब देवताओं ने ) तेभ्यः उन (ऋभुओं) के लिए माध्यन्दिने सवने माध्यन्दिसवन में वाचि कल्पयिषन् वाणी स्थान देने की इच्छा किया। तान् उन ( ऋभुओं) को रुद्रैः इन्द्रः रुद्रों के साथ इन्द्र ने माध्यन्दिनात् सवनात् माध्यन्दिनसवन से अनुदत निराकृत कर दिया । (तब देवताओं ने ) तेभ्यः उन (ऋभुओं) के लिए तृतीयसवने तृतीयसवन में वाचि कल्पयिषन् स्थान देने की इच्छा किया । तान् ( ) ( ) १ ऋ० १.१५ ९.१। २ ऋ० १.१११.१।