ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 681–690

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 681–690

पृष्ठ 681

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 681 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:तृतीयोऽध्यायः त्रयोदशः खण्डः( देवपत्नीदेवताकर्द्वयविधानम्सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम्) ६१ ९ देवानां पत्नीः शंसति, अनूचीरग्निं गृहपतिं, तस्मादनुची पत्नी गार्हपत्यमास्ते ॥ १ ॥

हिन्दी—( अब 'देवानां पत्नीरुशन्ती अवन्तु न:' इन देवपत्नीदेवताक दो ऋचाओं का विधान कर रहे हैं— ) गृहपतिं अग्निम् अनूची: ( उन 'नोऽहिर्बुध्न' इत्यादि) गृहपति अग्नि का प्रतिपादन करने वाली ऋचाओं के बाद देवानां पत्नीः देवताओं की पत्नियों का सम्पादन करने वाली (' देवानां पत्नीरुशती अवन्तु न:' इन दों ऋचाओं का ) शंसति शंसन करता है । तस्मात् इसी कारण (यज्ञशाला में) पत्नी गार्हपत्यम् अनूची आस्ते पत्नी गार्हपत्य- अग्नि के पीछे रहती है । सा० भा० —-'देवानां पत्नी: ' इत्यनेन देवतावाचकेन शब्देन तत्प्रतिपादकमृग्द्वयं' विवक्षितम् । ततश्च देवानां पत्नीः 'गृहपतिमग्निमनूची: ' शंसेत्। गृहपतिग्निरित्येताभ्यां शब्दाभ्यां तत्प्रतिपादिका ‘उत नोऽहिर्बुध्न्यः' इति, ऋग्विवक्षिता । तदपेक्षया देवपत्नीनाम-कस्य मन्त्रजातस्य पश्चाद्भावित्वमन्वक्त्वम्। अतः पूर्वोक्ताया ऋचः पश्चाच्छंसेदित्यर्थः । यस्मादत्रैवं ‘ तस्माद्’ यज्ञशालायां पत्नी गार्हपत्यम् ' अनूची आस्ते ' पश्चादवतिष्ठत इत्यर्थः ॥ अत्र कंचित् पूर्वपक्षमुत्थापयति- ( देवपत्नीराकादेवताकयोः ऋचोः शंसने पूर्वापरविचार:) तदाहू राकां पूर्वां शंसेज्जाम्यै वै पूर्वपेयमिति ॥ २॥

हिन्दी — (इस विषय में पूर्वपक्ष को उपस्थापित कर रहे हैं— ) तदाहुः इस विषय में (कुछ याज्ञिक ) कहते हैं कि राकां पूर्वां शंसेत् ( देवपत्नियों से ) पहले ( पौर्णमासी के अभिमानित देवता) राका का प्रतिपादन करने वाली (ऋचा ) का शंसन करना चाहिए; क्योंकि जाम्यै वै पूर्वपेयम् भगिनी के लिए प्रथमतः पेय को प्रदान किया जाता है । सा० भा० - संपूर्णचन्द्रमण्डलयुक्ता पौर्णमासी राका। तदभिमानिदेवतायाः प्रति-पादिका ऋगपि ‘ राका ' इत्युच्यते। तां राका ' पूर्वां देवपत्नीभ्यः पूर्वभाविनीं शंसेत्। सेयं राका, देवानां ‘ जामि' नाम भगिनी; तस्मात् तस्या एव ' पूर्वपेयं' प्रथमतः सोमपानं युक्तमिति पूर्वपक्ष: ॥ तं निराकृत्य देवपत्नीनामेव पूर्वत्वं दर्शयति— ( तत्र देवपत्नीनां पूर्वभावित्वम् ) तत्तन्नादृत्यम्, देवानामेव पत्नीः पूर्वाः शंसेत्। एष ह वा एतत् ((२१ )) ऋ‘देवानां० ५.४६.७,८पत्नीरुशतीरवन्तु। न( ३ इति) राकायाःद्वे' –इतिशंसनविध्यादिकमनुपदंआश्व० श्री० ५ २०.६वक्ष्यति॥

पृष्ठ 682

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 682 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ६२० ऐतरेयब्राह्मणम् १३.१३ तृतीयपञ्चिकायां पत्नीषु रेतो दधाति, यदग्निर्गार्हपत्यः अग्निनैवासु तद्गार्हपत्येन पत्नीषु प्रत्यक्षाद् रेतो दधाति, प्रजाज्यै ॥ ३ ॥

हिन्दी— (उस राका की ऋचा के पहले शंसन करने का निराकरण कर रहे हैं- ) तत् तद् न आदृंत्यम् तो वह ( राका के मन्त्र के पहले शंसन करने का मत) आदरणीय नहीं है। देवानां पत्नीः एव देवपत्नियों का ही पूर्वाः शंसेत् पहले शंसन करना चाहिए। यद् गार्हपत्यः अग्निः जो गार्हपत्य अग्नि है एषः ह वै यह (गार्हपत्याग्नि ही एतत् पत्नीषु इन ( देव ) पत्नियों में रेतः दधाति वीर्यसेचन करता है। तत् इस देव -पत्नियों की ऋचा का पहले शंसन करने ) से अग्निना एव अग्नि के द्वारा ही आसु पत्नीषु इन देवपत्नियों में प्रत्यक्षात् प्रत्यक्षरूप से रेतः दधाति वीर्य को प्रतिष्ठापित करता है। प्रजात्यै ( यह यजन करने वाले के ) सन्तानोंत्पत्ति के लिए होता है। सा० भा० — राकायाः पूर्वत्वमनादरणीयम्, देवपत्नीनामेव पूर्वत्वं युक्तम्; गार्ह- पत्योऽग्निः पत्नीष्वेव रेतः स्थापयति, न तु भगिन्याम्। तस्मान् पत्नीनां पूर्वशंसनेन प्रत्यक्ष-मेव पत्नीषु गार्हपत्यमुखेन रेतः स्थापयति । तच्च: 'प्रजाज्यै ' संपद्यते ॥ वेदनं प्रशंसति— प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥४ ॥

हिन्दी - ( इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह प्रजया पशुभिः सन्तान और पशुओं के साथ समृद्ध हो जाता है । सा ० भा ० — लौकिकोदाहरणेन पत्नीनां पूर्वभावित्वं भगिन्याः पश्चाद्भावित्वं चोपपादयति— तस्मात् समानोदर्या स्वसाऽन्योदर्यायै जायाया अनुजीविनी जीवति ॥५ ॥

हिन्दी— ( अब लौकिक उदाहारण द्वारा पत्नी के पूर्व में होने और भगिनी के बाद में होने का उपपादित कर रहे हैं — ) तस्मात् इसी कारण ( लोक में ) समानोदर्या स्वसा सहोदरा भगिनी अन्योदर्यायै जायायै अन्य (माता के ) उदर से उत्पन्न पत्नी की अनुजीविनी जीवति ‘ अनुजीविनी ( आश्रय में ) होकर रहने वाली होती है । सा० भा० -– पुरुषाणामेकोदरजाऽपि भगिनी परस्मै दीयते । भिन्नोदरजाऽपि जाया स्वार्थं स्वीक्रियते। तथा सति परस्मै दत्ता भगिनी यदा कदाचिद् भ्रातृगृहमागत्य जाया-मनुसृत्य तद्दत्तान्नपानाभ्यां जीवन्ती सती ' जीवति' कंचित्कालमवतिष्ठति॥ ' राकमहम्'- इति ऋग्द्वयं विधत्ते— ( राकायाः ऋग्द्वयविधानम्) राकां शंसति, राका ह वा एतां पुरुषस्य सेवनीं सीव्यति, यैषा

पृष्ठ 683

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 683 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

] ·: तृतीयोऽध्यायः त्रयोदशः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६२१ शिश्नेऽधि' ॥ ६ ॥

हिन्दी— ( अब ‘ राकाहम्’ इन दो ऋचाओं के शंसन का विधान कर रहे हैं— ) राकां शंसति राका- विषयक (ऋचा ) का शंसन करता है। राका वै राका ही पुरुषस्य पुरुष की या एता शिश्ने अधिसेवनी जो शिश्न के ऊपर विद्यमान गुदा पर्यन्त सेवनी (नामक उपस्थ शिरा ) है उसको सीव्यति सिल देती है। सा० भा० — देवतावाचिराकाशब्देन तदभिधायिनी ऋगभिधीयते ' तां शंसेत्। पुरुष- स्य ‘शिश्नेऽधि' शिश्नस्योपरि स्थिता, गुदवलयपर्यन्तं व्याप्ता यैषा ' सेवनी', एतच्छब्दा- भिधेया उपस्थशिराऽस्ति, ‘ एतां' शिरां राकाख्या देवता 'सीव्यति' दृढबद्धां करोति । तस्मात् तदीयामृचं शंसेत् ॥ * वेदनं प्रशंसति— पुमांसोऽस्य पुत्रा जायन्ते य एवं वेद ॥७ ॥

हिन्दी—(इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं- ) य एवं वेद जो इस प्रकार जानता है अस्य इस (ज्ञाता) के पुमांसः पुत्राः जायन्ते पुरुष पुत्र ही उत्पन्न होते हैं। ‘ पावीरवी कन्या’ – इत्येतामृच' विधत्ते— ( पावीरवीनामर्चः शंसनविधानम्) पावीरवीं शंसति, वाग्वै सरस्वती पावीरवी । वाच्येव तद् वाचं दधाति ॥८ ॥

हिन्दी – ( अब ' पावीरवी कन्या' इस ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) पावीरवीं शंसति पावीरवी से सम्बन्धित ऋचा का शंसन करता है । वाग्वै सरस्वती पावीरवी वाणी की अधिष्ठातृ देवता सरस्वती ही (पवित्र = शोधन करने के कारण) पावीरवी है। तत् इस ( शंसन) से वाचि एव वाणी (की देवता सरस्वती ) में वाचं दधाति ( मंन्त्र रूप) वाणी को धारण कराता है । सा० भा०— येयं वागभिमानिनी ' सरस्वती' देवता, सैव 'पावस्य' शोधनस्य हेतुत्वात् ' पावीरवी’ । तत्पाठेन ‘ वाच्येव' देवतायां मन्त्ररूपायां 'वाचं' स्थापयति ॥ ( १ ) ‘शिश्न्येऽधि’— इति वा पाठः । किन्तु 'शिश्नेऽधि' इति सायणसम्मतः । ( २) ऋ० २.३२.४ । ( ३ ) ‘ गुदबिलपर्यन्तम्' इति वा पाठः । (४ ) आश्वलायनेन तु ऋग्द्वयं विहितम् 'राका महमिति द्वे' –इति (५.२०.६ ); इहापि उपक्रमभाष्ये उक्तं ‘ राकामहमिति ऋग्द्वयं विधत्ते'- इति तदेतद् विचार्यं विद्वद्भिः । (५) ऋ० ६.४९.७।

पृष्ठ 684

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 684 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [६२२ ऐतरेयब्राह्मणम् १३.१३ तृतीयपञ्चिकायां अत्र विचारमवतारयति— ( यामीपित्र्योः शंसने पूर्वापरविचार: ) तदाहुर्यामीं पूर्वा शंसे ३ त्, पित्र्या ३ मिति ॥९ ॥

'हिन्दी—(इस विषय में विचार की अवतारण कर रहे हैं - ) तदाहुः इस विषय में कुछ याज्ञिक पूछते हैं— ) यामीं पूर्वां शंसेत् यम देवता से सम्बन्धित (‘ इमं यम प्रस्तरम्' इस ऋचा ) का पहले शंसन करना चाहिए अथवा पित्राम् पितरों से सम्बन्धित ('उदीर-तामवर' इस ऋचा) का ( शंसन करना चाहिए ) । सा ० भा ० — ' इमं यम प्रस्तरम्' इत्येषा यमदेवताकत्वाद् ‘ यामी ', ‘ उदीरतामवरः ’ इत्येषा पितृदेवताकत्वात् ‘ पित्र्या' । उभयोः पौर्वापर्यकारणस्यानिश्चयाद् विचारः, तदर्था प्लुतिः। तत्र निर्णयं दर्शयति- यामीमेव पूर्वां शंसेत् ' इमं यम प्रस्तरमा हि सीद' 'इति राज्ञो वै पूर्वपेयं तस्माद् यामीमेव पूर्वां शंसेत् ॥ १० ॥

हिन्दी-(इस विषय में उत्तर का निर्णय कर रहे हैं - ) 'इमं यम प्रस्तरमा हि सीद' अर्थात् हे यम! इस प्रस्तर पर बैठो' -– इति यामीं पूर्वा शंसेत् इस यम सम्बन्धी (ऋचा) का पहले शंसन करना चाहिए; क्योंकि राज्ञः एव पूर्वपेयम् राजा को ही पहले सोमपान उपयुक्त है। तस्मात् इसी कारण यामीम् एव पूर्वं शंसेत् यम सम्बन्धी (ऋचा) का ही पहले शंसन करना चाहिए । सा० भा० — यमो हि राजा। ' यमः पितॄणां राजा' - इति श्रुत्यन्तरात्' । ' राज्ञश्च प्रथम- पानं युक्तम्॥ पूर्वोक्तयाम्याः अन्यां यामीं विधत्ते— ‘ मातली कव्यैर्यमो अङ्गिरोभिरिति' काव्यानामनूचीं शंसति । अवरे- णैव वै देवान् काव्याः परेणैव पितॄन्, तस्मात् काव्यानामनूचीं शंसति ॥ ११ ॥

हिन्दी –( पूर्वोक्त यम-विषयक ऋचा से अन्य यम- सम्बन्धी ऋचा का विधान कर रहे हैं— ) ‘ मातली कव्यैर्यमो अङ्गिरोभिः ' अर्थात् मातली कव्यों (देवताओं के अधम जाति- विशेष वाला स्तोता) के साथ और यम अङ्गिराओं के साथ- इति काव्यानाम् अनूर्ची ( १ ) ऋ० १०.१४.४ । ( २ ) तै ० सं ० २.६.६ । द्र ० 'यावन्तो वै मृत्युबन्धवस्तेषां यम आधिपत्यं परीयाय' — इर्ति तै० सं० ५.१.८.२ ।

पृष्ठ 685

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 685 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

:: ]:तृतीयोऽध्यायः त्रयोदश खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६२३ शंसति इस कव्य से सम्बन्धित (ऋचा) का ( पूर्वोक्त ऋचा ' इमं यम प्रस्तरमासीद' के ) बाद में शंसन करता है । काव्याः काव्य देवान् अवरेण देवताओं से अवर और पितृन् परेण एवं पितरों से ऊँचे होते है। तस्मात् इसी कारण काव्यानां अनूचीं शंसति ( यम के देवता होने से ) काव्यों की ( ऋचा ) का (यम से ) बाद में शंसन करता है । सा ० भा० –' कव्यैः ' इति श्रुतत्वाद् इयं काव्यानामृक्, सार च पूर्वोक्तामृचमनु पश्चाद् गच्छतीति ‘ अनूची’, तां तथैव शंसेत्। 'काव्याः' देवानां स्तोतारः केचिदधमजाति-विशेषाः, पितृभ्योऽप्युत्तमजातीयाः । तदेव 'देवानवरेण' पितॄन् ' परेण' - इत्युच्यते । अत एव पूर्वमुक्ताया याम्याः, वक्ष्यमाणायाः पित्र्याश्च मध्ये तच्छंसनं युक्तम्॥ अथ तिस्रः पितृदेवताका ऋचो विधत्ते— ( पितृदेवताकर्वत्रयविधानम् ) ' उदीरतामवर उत्परासः ' इति पित्र्याः शंसति ॥ १२ ॥

हिन्दी - ( अब पितरों से सम्बन्धित तीन ऋचाओं का विधान कर रहे हैं - ) ‘उदीरतामवर उत्परासः ' इति पित्र्याः शंसति (इन तीन ) पितृ-देवताओं वाली (ऋचाओं) का शंसन करता है । पादद्वयं व्याचष्टे— ये चैवावमा, ये च परमा, ये च मध्यमास्तान् सर्वाननन्तरायं प्रीणाति ॥ १४ ॥

हिन्दी- ( दोनों पादों का व्याख्यान कर रहे हैं - ) ये च एव अवमाः जो अधम (पितृगण) हैं ये च परमा जो उत्तम (पितृगण ) हैं और ये च मध्यमाः जो मध्यम पितृगण हैं, तान् सर्वान् उन सभी को अनन्तरायं प्रीणाति अनन्तर प्रसन्न करता है । सा० भा०-–'' अवरे ' निकृष्टाः पितरः 'उदीरताम्' उत्कर्षेण गच्छन्तु । ‘ परासः ’ उत्कृष्टाः पितर उदीरताम्। तथा ' मध्यमाः ' निकृष्टोत्कृष्टमध्यवर्तिनः पितर उदीरताम्। ते त्रिविधाः पितरः ‘ सोम्यासः ’ सोमयोग्याः 'इाते' एतस्य पादद्वस्य पाठेन त्रिविधानपि पितॄन् ‘ अनन्तरायं’ कस्याप्यन्तरायो यथा न भवति तथा तर्पयति ॥ विहितासु तिसृष्वृक्षु प्रथमाया उदाहृतत्वादनन्तरभाविनी द्वितीयामृचं दर्शयति— ' आहं पितॄन्त्सुविदत्राँ अवित्सि' ' इति द्वितीयां शंसति ॥१५ ॥

हिन्दी—( पितृ - सम्बन्धी प्रथमऋचा को कह कर द्वितीय ऋचा को कह रहे हैं— ) ‘ आहं पितृन्त्सुविदत्राँ अवित्सि' अर्थात् अच्छी प्रकार से परिचित पितरों को हमने प्राप्त किया है ’ — इति द्वितीयां शंसति इस द्वितीय ऋचा का शंसन करता है । ( ) ( ) ( ) १ ऋ० १०.१४.३ । २ ऋ० १०.१५.१। ३ ऋ० १०.१५.३।

पृष्ठ 686

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 686 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [६२४ ऐतरेयब्राह्मणम् १३.१३ तृतीयपञ्चिकायां तस्या ऋचस्तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे- ' बर्हिषदो ये स्वधया सुतस्य' इत्येतद्ध वा एषां प्रियं धामः, यद्वर्हिषद इति, प्रियेणैवेनांस्तद्धाम्ना समर्धयति ॥ १६ ॥

हिन्दी— ( ‘ आहं पितॄन्’ ऋचा के तृतीयपाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘ बर्हिषदो ये स्वधया सुतस्य' अर्थात् जो कुशों पर बैठे हुए पितर हव्य के साथ सोम का पान करते हैं— इति यद् बर्हिषदः जो बर्हिषद कहा गया है, एतद् ह वै एषां प्रियं धाम यह (कुश) ही इन ( पितरों ) का प्रिय स्थान है। तत् इस ( शंसन ) से एनान् इन (पितरों ) को प्रियेण धाम्ना इसके प्रिय स्थान से समर्धयति समृद्ध करता है । सा ० भा ० — बर्हिषि दर्भे सीदन्त्युपविशन्तीति 'बर्हिषदः ’ पितरः । अत्र ‘बर्हिषदः’ इति यदुच्यते ‘ एतद्ध वै’ एतदेव बर्हिः 'एषां पितॄणां प्रियं स्थानम्, तस्माद् एतत्पाठेन ‘एनाम्' पितॄन् प्रियेणैव ‘ धाम्ना' स्थानेन समृद्धान् करोति ॥ वेदनं प्रशंसति— प्रियेण धाम्ना समृध्यते य एवं वेद ॥ १७ ॥

हिन्दी– ( इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं- ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह प्रियेण धाम्ना समृध्यते अपने प्रियस्थान से समृद्ध होता है । तृतीयामृचं दर्शयति— 'इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य' इति नमस्कारवतीमन्ततः शंसति; तस्मादन्ततः पितृभ्यो नमस्क्रियते ॥ १८ ॥

हिन्दी—( पितर से सम्बन्धित तृतीय ऋचा को दिखला रहे हैं— ) इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य' अर्थात् आज यह पितरों के लिए नमस्कार है'- इति अन्ततः नमस्कारवतीं शंसति अन्त में नमस्कार' शब्द से युक्त (ऋचा ) का शंसन करता है । तस्मात् इस ( शंसन ) से अन्ततः पितृभ्यः नमस्क्रियते अन्त में पितरों के लिए नमस्कार किया जाता है । सा० भा०– अस्यामृचि ' नमो अस्तु' इति श्रूयमाणत्वात् इयं ‘ नमस्कारवती ” तामेतां तिसृणां पित्र्याणामन्ते शंसेत्। यस्मादेवं तस्माच्छ्राद्धस्यान्ते ‘ नमो वाः पितरः’ इत्यादिना' पितृभ्यो नमस्कारः क्रियते ॥ एतासु पित्र्यासु कंचिद् विशेषं विचार्य निर्णयं दर्शयति— ( तत्र विशेषविचारः ) तदाहुर्व्याहावं पित्र्याः शंसे३ त् । अव्याहावाँ ३ इति । व्याहावमेव शंसेत्, ( ) ( ) १ ऋ० १०.१५.२ । २ वाज ० सं ० २०.३२ ।

पृष्ठ 687

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 687 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: तृतीयोऽध्यायः चतुर्दशः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६२५ असंस्थितं वै पितृयज्ञस्य साधु । असंस्थितं वा एष पितृयज्ञं संस्थापयति यो व्याहावं शंसति, तस्माद् व्याहावमेव शंस्तव्यम्॥ १ ९ ॥ हिन्दी—(इन पितरों से सम्बन्धित ऋचाओं के विषय में कुछ विचार करके उसके निर्णय को दिखला रहे हैं— ) (प्रश्न ) तदाहुः इस (पितृ से सम्बन्धित ऋचाओं) के विषय में (कुछ याज्ञिक ) पूछते हैं कि पित्र्याः व्याहाव शंसेत् पितरों से सम्बन्धित इन ऋचाओं का (‘ शोंसावोम्' इस आहाव से पृथक् करके शंसन करना चाहिए अथवा अव्याहावान् आहावरहित ( शंसन करना चाहिए ) । ( उत्तर— ) व्याहावम् एव शंसेत् विशेषरूप से पृथक्- पृथक् आहाव के सहित शंसन करना चाहिए । पितृयज्ञस्य असंस्थितम् पितृयज्ञ के असमाप्त ( कर्म ) को साधु समाप्त करता है। यः व्याहावं शंसति जो अगल- अगल आहाव को करके शंसन करता है, एषः यह असंस्थितं पितृयज्ञाम् समाप्त न हुए पितृयज्ञ को संस्थापयति समाप्त करता है। तस्मात् इसी कारण व्याहावमेव शंस्तव्यम् अलग- अलग आहाव करके ही शंसन करना चाहिए। सा० भा०-- ' शोंसावोम्' -इति मन्त्र आहावः । अनेन मन्त्रेण प्रत्यृचं ' व्याहावं' विशेषेणाहूयाहूय किं तिस्रः पित्र्याः शंसेत्? आहोस्विद् ‘ अव्याहावं' पृथक्पृथगाहावमन्त्रं विना शंसेदिति विचारं ब्रह्मवादिन आहुः । अत्र 'पित्र्याः शंसति' -इत्येकनैव विधिना विहित-त्वात् पृथक्पृथगाहावे नास्तीति पक्षः प्रतिभाति । पुनरपि 'द्वितीयां शंसति नमस्कारवतीं शंसति' इति पृथग्विधिदर्शनात् प्रत्येकमाहावः कर्तव्य इत्यपि प्रतिभाति । विचारार्थं प्लुति-द्वयम्। तत्र पृथक्पृथगाहाव एव सिद्धान्तः । तत्रेयमुपपत्तिः– पितृयज्ञस्य संबन्धि यदङ्गम् ‘ असंस्थितम् एव वर्तते, असमाप्तं तिष्ठति; तदङ्गं 'साधु' समाप्तं कर्तव्यम्। ' यो' होता पृथगाहावं कृत्वा शंसति, ‘एष: ' होता पूर्वम् ' असंस्थितम्' असमाप्तं पितृयज्ञं संस्थापयति । तस्मात् पृथक्पृथगाहावमन्त्रं पठित्वैव शंस्तव्यम्॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये तृतीयपञ्चिकायाः तृतीयाध्याये (त्रयोदशाध्याये ) त्रयोदशः खण्डः ॥१३ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के त्रयोदश अध्याय के त्रयोदश खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ चतुर्दशः खण्डः सा० भा० — अथ चतस्र ऋचो विधत्ते- ( अनुपायनीयचतसृणामृचां शंसनविधानम् ) । ' स्वादुष्किलायं मधुमाँ उतायम्' इतीन्द्रस्यैन्द्रीरनुपानीयाः शंसति,

पृष्ठ 688

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 688 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [६२६ ऐतरेयब्राह्मणम् १३.१४ तृतीयपञ्चिकायां एताभिर्वा इन्द्रस्तृतीयसवनमन्वपिबत्, तदनुपानीयानामनुपानीया- त्वम् ॥ १ ॥

हिन्दी—( अब चार ऋचाओं का विधान कर रहे हैं - ) 'स्वादुष्किलायं मधुमाँ उतायम्' अर्थात् यह ( सवन किया गया सोम) स्वादिष्ट, मधुर और तीव्र रस से सम्पन्न है’— इति ऐन्द्रीम् इस इन्द्र से सम्बन्धित और इन्द्रस्य अनुपानीया इन्द्र के अनुपान ( भोजन के बाद सोमपान) वाली ( चार ऋचाओं का) शंसति शंसन करता है। एताभिः एव इन्हीं (ऋचाओं ) द्वारा इन्द्रः इन्द्र ने तृतीयसवनम् अनु तृतीयसवन के बाद अपिबत् (सोम का ) पान किया था। तद् अनुपानीयानाम् अनुपानीयत्वम् यही अनुपानीय (ऋचाओं ) का अनुपानीय नाम वाला होना है। सा० भा० - ' स्वादुष्किलायम्' - इत्यादिका ऋच' 'ऐन्द्र्य' इन्द्रदेवताकत्वात् ‘ पपिवांसमिन्द्रम्’ इतीन्द्रः तृतीयपादे श्रूयते । ताश्चेन्द्रस्यानुपानीयाः भोजनादूर्ध्वं यत्पानं, तत्पश्चाद्भावित्वाद् अनुपानं, तत्स्थानीया एता ऋचः । ताः शंसेत्। कथमिवासामनुपानीय-त्वम्? इति तदुच्यते— अयम् इन्द्रस्तृतीयसवनम् ' अनु' पश्चाद्ं'एताभि: ' ऋग्भिः शस्यमानः सन् सोमम् अपिबत् तस्मादनुपानीयेति नाम संपन्नम्। एतच्छंसनकालेऽध्वर्योः प्रतिगरमन्त्रे विशेषं विधत्ते— ( अनुपानीयर्कशंसनकाले प्रतिगरमन्त्रे विशेषः ) 'माद्यन्तीव वै तर्हि देवता यदेता होता शंसति, तस्मादेतासु मद्वत् प्रतिगीर्यम् ॥ २ ॥

हिन्दी — ( अनुपायनीय ऋचाओं के शंसन के समय अध्वर्यु के प्रतिगरमन्त्र में कुछ विशेष विधान कर रहे हैं— ) यद् होता एताः शंसति जब होता इन ( ऋचाओं) का शंसन करता है तर्हि देवताः माद्यन्तीव तब देवता सर्वथा मस्त होते हैं । तस्मात् इसी कारण एतासु इन (ऋचाओं ) में मद्वत् प्रतिगीर्यम् मद् ( धातु से निष्पन्न शब्द) से युक्तं प्रतिगरमन्त्र कहना चाहिए । सा० भा० – तस्मिन्ननुपानीयानामृचां शंसनकाले होतुः शंसनं श्रुत्वा देवताः सर्वाः ‘ माद्यन्तीव वै ’ सर्वथा हृष्यन्त्येव। 'तस्मात्' कारणाद् 'एतासु' ऋक्षु शस्यमानास्वध्वर्युणा ‘ मद्वत्प्रतिगीर्यं’ मदिधातुयुक्तं प्रतिगरणं पठनीयम्। ' मदामो दैव' इत्ययं मदिधातुयुक्तः प्रतिगरणमन्त्रः ॥ ऋगन्तरं विधत्ते- ( १ ) ऋ० ६.४७.१-४ । ( २ ) स्वादुष्किलायमिति चतस्रो मध्ये चाह्नानं मदा मोदव मोदा मोदैवोमित्यासां प्रतिगरौ ——इति आश्व०श्री००.५.२०.६।

पृष्ठ 689

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 689 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: तृतीयोऽध्यायः चतुर्दशः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६२७ ( वैष्णुवारुण्यृग्विधानम् ) ' ययोरोजसा स्कभिता रजांसीति' वैष्णुवारुणीमृचं शंसति, विष्णुर्वै यज्ञस्य दुरिष्टं पाति वरुणः स्विष्टम्। तयोरुभयोरेव शान्त्यै ॥ ३ ॥- हिन्दी– ( अब ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) 'ययोरोजसा स्कभिता रजांसि’

अर्थात् जिन दोनों के बल से ( तीनों ) लोक अवस्थित है' - इति वैष्णुवारुणीम् ऋचं शंसति विष्णु और वरुण युगल देवता वाली ऋचा का शंसन करता है; क्योंकि विष्णुः वै यज्ञस्य दुरिष्टम् विष्णु ही यज्ञ के दुरिष्ट ( अङ्गवैकल्य) और वरुणः स्विष्टम् वरुण स्विष्ट (फल प्रतिबन्ध ) का पाति निवारण करता है। तयोः उभयोः एवं शान्त्यै उन दोनों की शान्ति के लिए ( यह ऋचा है ) । सा० भा० -— विष्णुर्वरुणश्च मिलित्वा देवता यस्या ऋचः, सा 'वैष्णुवारुणी'; तां शंसेदित्यर्थः । तस्याश्चतुर्थपादे 'विष्णुरगंन्वरुणा' -इति श्रवणाद् वैष्णुवारुणीत्वम्। सा च आश्वलायनेन पठिता '। ‘ दुरिष्टम्' अङ्गविकलं यदनुष्ठितं तद्विष्णुः 'पाति' वैकल्यं निवारयतीत्यर्थः । ‘ स्विष्टं ' साकल्येन यदङ्गमनुष्ठितं, तद्वरुणः ' पाति' तस्य फलप्रतिबन्धं निवारयतीत्यर्थः । तस्मादियमृक् ‘ तयोरुभयोः ’ विष्णुवरुणयोरेव ' शान्त्यै' प्रीत्यै संपद्यते॥ ऋगन्तरं विधत्ते- ( वैष्णवी-ऋग्विधानम् ) ' 'विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्र वोचम्' इति वैष्णवीं शंसति, यथा वै सत्यमेवं यज्ञस्य विष्णुः । तद्यथा दुष्कृष्टं दुर्मतीकृतं सुकृष्टं सुमतीकृतं कुर्वन्नियादेवमेवैतद् यज्ञस्य दुष्टुतं दुःशस्तं सुष्टुतं सुशस्तं कुर्वनेति, यदेतां होता शंसति ॥ ४ ॥

हिन्दी– ( अन्य वैष्णवी ऋचा का विधान कर रहे हैं— ) 'विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचम्' अर्थात् अब विष्णु के पराक्रम को कहूँगा' – इति वैष्णवीं शंसति इस विष्णु से सम्बन्धित (ऋचा ) का शंसन करता है। यथा वै मत्यम् जिस प्रकार बुद्धि से सम्यक् रूप से कार्य होता है एवं यज्ञस्य विष्णुः उस प्रकार विष्णु यज्ञ का बुद्धि- स्थानीय है। तद् यथा जैसे कि ( लोक में ) दुष्कृष्टं सुकृष्टम् कृषकों द्वारा तृणादि के स्थान पर जुताई करके सुन्दर बना देता है और दुर्मतिकृतं सुमतीकृतं कुर्वन् दुर्बुद्धि मन्त्री के द्वारा किये गये दुर्मतियुक्तं कार्य को बुद्धिमान् मन्त्री सुन्दर बनाते हुए इयात् चलता है, एवमेव एतत् इस प्रकार यह होता होता नामक ऋत्विक् यदेतां शंसति जो इस ( वैष्णवी ऋचा) का शंसन करता है, यह यज्ञस्य यज्ञ के दुष्टुतं सुष्टुतं दुस्स्तुति को सुस्तुति करता हुआ तथा ( १ ) ययोरोजसा स्कभिता रजांसि वीर्येभिर्वीरतमा शविष्ठा । या पत्येते अग्रतीता सहोभिर्विष्णुरगन् वरुणा पूर्वहूतौ ॥ -इति आश्व० श्रौ० ५.२०.६ ।

पृष्ठ 690

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 690 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [६२८ ऐतरेयब्राह्मणम् १३.१४ तृतीयपञ्चिकायां दुःशंस्तं सुशस्तं कुर्वन् दुःशंसन को सुशंसन करता हुआ एति चलता है । सा० भा०--‘विष्णोः ' इति श्रुयमाणत्वाद् इयं ' वैष्णवी ' ' । मतौ बुद्धौ सम्यक्त्वेन प्रतिभातं कार्यं ‘ मत्यम्’ । अयं दृष्टान्तः । विष्णुर्दाष्टन्तिकः । यथा मत्यं कार्यं लोके फलपर्य-वसायि भवति, तथा विष्णुरपि फलपर्यवसायीत्यर्थः । उक्तयोर्दृष्टान्तदाष्टन्तिकोः तात्पर्यं तद्यथेत्यादिना प्रपञ्च्यते । यथा लोके 'दुष्कृष्टं ' कर्षकैः सस्यस्थाने दोषयुक्तं यथा भवति तथा कर्षणं कृतम्। यत्किञ्चिद् राजकार्यममात्यैः 'दुर्मतीकृतं' दुष्टं मतमन्यथा चिन्तितं, पूर्वं तत्कार्यमदुर्मतं सत्पश्चाद् बुद्धिप्रमादाद् दुर्मतं संपादितं तत्र कश्चिद् बुद्धिमान् कर्षकः कृष्ट-स्थाने दुष्टस्य तृणादेरपनयनेन ' सुकृष्टं कुर्वन्नियात्' कर्षकस्य पृष्ठतो गच्छेत् । राजकार्यमपि दुर्बुद्धिनाऽमात्येन 'दुर्मतीकृतं' कश्चित्सुबुद्धिरमात्यः सुमती कुर्वन् गच्छेत्। यथैतदुभयं लोके एवमेवास्मिन् कर्मणि यज्ञसंबन्धि यत्स्तोत्रमकुशलैरुद्गातृभिर्दोषसहितं कृतं, यद्यपि होतृभिः शस्त्रं दोषसहितं पठित, तदुभयमपि विष्णुःक्रमेण सुष्टुतं सुशस्तं कुर्वन् 'एति ’ गच्छति, तत्रत्यदोषं परिहरतीत्यर्थः । 'यद्' यदा वैष्णवीमेता होता शंसति, तदा तदुभयसमा- धानमिति द्रष्टव्यम्॥ ऋगन्तरं विधत्ते— ( प्राजापत्यविधानम् ) ' तन्तुं तन्वन् रजसो भानुमन्विहि' इति प्राजापत्यां शंसति, प्रजा वै तन्तुः । प्रजामेवास्मा एतत् संतनोति ॥५ ॥

हिन्दी— ( अन्य ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) ' तन्तुं तन्वन् रजसो भानुमन्विहि' अर्थात् (हे प्रजापति! ) हमारी सन्तान का विस्तार करते हुए रञ्जनात्मक (जगत्) को भासित करने वाले सूर्य का अनुगमन करो' - इति प्राजापत्यां शंसति इस प्राजापति देवता वाली ( ऋचा) का शंसन करता है । प्रजा वै तन्तुः प्रजा ही तन्तु है । एतत् इस ( शंसन ) से अस्मै इस ( यजन करने वाले ) के लिए प्रजामेव सन्तनोति प्रजा का ही विस्तार करता है । सा ० भा ० — अस्यामृचि काचिदपि देवता साक्षाद् वाचकशब्देन नोक्ता तस्माद् इयम्' अनिरुक्ता। तादृश्याश्च प्रजापतिर्देवता, तद्देवताकत्वं पूर्वमेव निरूपितम्, तामेतां ‘ प्राजापत्यां ’ शंसेत्। हे प्रजापते, ' तन्तुं तन्वन् पुत्रपौत्रादिसंतति विस्तारयन् ‘ रजसः’ रञ्जना- त्मकस्य जगतो ‘ भानुं ’ भासकमादित्यम् ' अन्विहि' अनुगच्छ। आदित्यो हि पुनः पुनः संचरन्नहोरात्रनिष्पत्तिं करोति, तत्कालानुसारेणैव त्वमपि संतानवृद्धिं कुर्वित्यर्थः । अस्मिन् पादे ‘ तन्तु ’ शब्देन पुत्रपौत्रादिप्रजा विवक्षिता; तन्तुवद् विस्तार्यमाणत्वात् तस्मादेतत् पाठेन ‘ अस्मै’ यजमानाय प्रजामेव ' संतनोति',, अविच्छिन्नां करोति॥ ( ) ( ) १ ऋ० १.१५४.१। २ ऋ० १०.५३.६।