ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 691–700

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 691–700

पृष्ठ 691

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 691 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

:: ]: तृतीयोऽध्यायःद्वितीयपादमनूद्यचतुर्दशव्याच्छे-खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६२ ९ ' ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान्' इति । देवयाना वै ज्योतिष्मन्तः पन्थानः । तानेवास्मा एतद् वितनोति ॥ ६ ॥

हिन्दी– (इस ऋचा के द्वितीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया कृतान् अर्थात् (हे प्रजापति)! यज्ञादि के अनुष्ठान की बुद्धि से सम्पादित) प्रकाशमान मार्गों के विघ्न को हटाते हुए रक्षा करो' – इति यह (ऋचा का द्वितीय पाद है ) । देवयानाः वै देवताओं के जाने का मार्ग ही ज्योतिष्मन्तः पन्थानः ज्योतिष्मान् मार्ग हैं । एतत् इस (पाद के शंसन) से अस्मै इस ( यजन करने वाले ) के लिए तान् उन ( ज्योतिष्मान् मार्गों) को वितनोति विशेष रूप से विस्तारित करता है । सा० भा ० — हे प्रजापते 'धिया कृतान्' यागाद्यनुष्ठानबुद्ध्या संपादितान् ‘ज्योति- ष्मतः ’ प्रकाशयुक्तान् ‘पथः ' स्वर्गमार्गान् 'रक्ष' विघ्नपरिहारेण पालय । अत्र 'ज्योति- ष्मत्पथि’ – शब्दाभ्यां देवगमनमार्गा विवक्षिता: देवा येषु मार्गेषु यान्ति गच्छन्ति, ते ' देव- यानाः’ । सर्वेषां देवानां तेजस्वित्वात् तन्मार्गेषु न कदाऽप्यन्धकारोऽस्ति । तस्मादेतत् पाद- पाठेन ‘ अस्मै ’ यजमानाय ' तान्' एव मार्गान् होता विस्तारयति॥ उत्तरार्धमनूद्य व्याचष्टे—

' अनुल्बणं वयत जोगुवामपो मनुर्भव जनया दैव्यं जनम्' इति ।

एवैनं तन्मनोः प्रजया संतनोति, प्रजात्यै ॥७ ॥

हिन्दी - (ऋचा के उत्तरार्ध को कहकर उसका व्याख्यन कर रहे हैं - ) (हे प्रजा- पति) जोगुवाम् अनुष्ठान शील ( हमारे पुत्रादियों ) के अपः ( सम्पाद्यमान इस) कर्म को अनुल्बणं वयत निर्दोष करते हुए निर्वाह करो, मनुः भव ( मनुष्यों को उत्पन्न करने के लिए) मनु होवो और दैव्यं जनं जनय देवता- सम्बन्धी कार्य करने वाले (पुत्रादि रूप ) मनुष्य को उत्पन्न करो '– इति यह (ऋचा का उत्तरार्ध है ) । तत् इस ( उत्तरार्ध के शंसन) से एनम् इस (यजमान ) को मनोः प्रजया मनु की (मनुष्य रूप) प्रजा से सन्तनोति युक्त करता है। प्रजात्यै ( यह शंसन) सन्तानोत्पति के लिए होता है। सा० भा० - पुनः पुनः कर्मसु गच्छन्ति प्रवर्तन्त इत्यनुष्ठानशीला 'जोगु' शब्देनो- च्यन्ते । तादृशानां ‘ जोगुवाम्’ अस्मत्संततावुत्पन्नानां पुत्रादीनाम् ‘ अपः’ अनुष्ठीयमान-मेतत्कर्मानुल्बणमनतिरिक्तं ‘वयत' हे प्रजापते, 'वय' निर्वह । बहुवचनं पूजार्थम्। ‘ मनुर्भव’ त्वमपि मनुष्योत्पादनार्थमनुरूपो भव। ततो ' दैव्यं' देवताराधनयोग्यं ‘ जनं' पुत्रादिरूपं मनुष्यं ‘ जनय’ उत्पादय । ‘ तत् तेनार्धपाठेन ‘ एनं’ यजमानं ‘मनोः ’ संबन्धिन्या ‘प्रजया' मनुष्यरूपया ‘ संतनोति' संयोजयति । तच्च 'प्रजात्यै' यजमानस्य प्रजोत्पादनाय संपद्यते॥ वेदनं प्रशंसति-

पृष्ठ 692

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 692 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [६३० ऐतरेयब्राह्मणम् १३.१४ तृतीयपञ्चिकायां प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एव वेद ॥८ ॥

हिन्दी— ( इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं- ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह प्रजया पशुभिः ( पुत्रादि ) सन्तान और पशुओं से प्रजायते समृद्ध होता है । ऋगन्तरेण शस्त्रसमाप्तिं विधत्ते— ( शस्त्रसमापनविधानम् ) 'एवा न इन्द्रो मघवा विरप्शी' इत्युत्तमया परिदधाति । इयं वा इन्द्रो मघवा विरप्शी ॥ ९ ॥

हिन्दी– ( अन्य ऋचा द्वारा शस्त्र की समाप्ति का विधान कर रहे हैं - ) 'एवा न इन्द्रो मधवा विरप्शी' अर्थात् धनसम्पन्न और सर्वदा उद्युक्त रहने वाले इन्द्र हमारे लिए ( अभीष्ट प्रदान करे )– इति उत्तमया परिधाति इस अन्तिम (ऋचा) से शस्त्र का समापन करता है। इयं वै इन्द्रः यह इन्द्र ही मधवा विरप्शी धन- सम्पन्न और सर्वदा उद्युक्त रहने वाला है। सा ० भा ० — योऽयमिन्द्रोऽस्ति, सोऽयं 'न एवा' अस्मदर्थमेव, करत 'करोत्विति द्वितीयपादे वक्ष्यमाणेन संबन्धः । कीदृश इन्द्रः? ' मघवा' धनवान्। तथा ' विरप्शी' 'रभ राभस्ये ' इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नोऽयं शब्दः विशेषेण राभस्यवान् सर्वदोद्युत्त इत्यर्थः । अन- यर्चा' ' उत्तमया - शस्त्रापेक्षयाऽन्तिमया परिधानं कुर्यात्। उदाहृते प्रथमपाद इन्द्रादिशब्दैः

सर्वैरपि ' इयं वै ' भूमिरेवोपलक्ष्यते । अनया भूमिस्पर्शस्य विधास्यमानत्वात्॥

द्वितीयपादमनूद्य व्याचष्टे—

'करत् सत्या चर्षणीधृदनव' इति। इयं वै सत्या चर्षणीघृदनर्वा ॥ १० ॥

हिन्दी – (इस ऋचा के द्वितीय पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) 'चर्षणीधृत्' हे मनुष्यों के पालक (इन्द्र)! अनर्वा अश्व से रहित होकर सत्या करत् सत्कर्मों को सम्पादित करो’— इति यह (ऋचा का द्वितीय पाद है ) । इयं वै यह ( पृथिवी) ही सत्या चर्षणीधृद् अनर्वा सत्या, मनुष्यों की पालक तथा अश्वरहित (यज्ञ - भूमि) है। सा० भा ० —' चर्षणी' शब्दो मनुष्यवाची, तान् धारयति पोषयतीति ' चर्षणीधृत्’ इन्द्रः । सोऽयम् ‘ अनर्वा ’ हयं परित्यज्य यागभूमावुपविष्टत्वाद् अश्वरहितः । तादृशां सन् ‘ सत्या’ फलप्रदानस्यावश्यकत्वेन सत्यानि कर्माणि 'करत्' करोतु विघ्नपरिहारेण संपाद- यतु । अस्मिन्नपि पादे सत्यादिपदैः पूर्ववदियं भूमिरेवोपलक्षणीया॥ तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे— ' त्वं राजा जनुषां धेह्यस्मे' इति इयं वै राजा जनुषाम् ॥ ११ ॥

( १ ) ऋ० ४.१७.२० ।

पृष्ठ 693

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 693 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

:: ]: तृतीयोऽध्यायः चतुर्दश खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६३१ हिन्दी – ( तृतीय पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं — ) ' त्वं राजा जनुषां धेह्यस्मे' अर्थात् ( हे इन्द्र )! उत्पन्न हम (ऋत्विकों ) के राजा होकर हमारे लिए अभीष्ट प्रदान करो'— इति ( यह ऋचा का तृतीय पाद है) । इयं वै यह (पृथिवी ) ही जनुषां राजा जन्म लेने वालों की स्वामिनी है । ( सा ० भा ० - ' जनुषां' जातानाम् 'अस्मे' अस्माकमृत्विजां हे इन्द्र, त्वं राजा भूत्वा ‘ धेहि’ वक्ष्यमाणमभीष्टं संपादय। अस्मिन्नपि पादे राजा जनुषाम्' इति पदद्वयेन पूर्ववद् इयं भूमिरेवोपलक्षणीया॥ चतुर्थपादमनूद्य व्याचष्टे— 'अधि श्रवो माहिनं यज्जरित्रे' इति । इयं वै माहिनं यज्ञश्रवः । - यजमानो जरिता यजमानायैवैतामाशिषमाशास्ते ॥१२ ॥

हिन्दी –( चतुर्थ पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' अधिश्रवो माहिनं यज्जरित्रे ' अर्थात् स्तुति करने वाले ( यजमान) के लिए जो महान् कीर्ति है उसे अत्यधिक प्रदान करो' - इति यह (ऋचा का चतुर्थ पाद है ) । इयं वै माहिनं यज्ञश्रवः यह पृथिवी ही महान् यज्ञ और यज्ञ का यश है। यजमानः जरिता यजमान स्तुति करने वाला है। एताम् इस (ऋचा) से ( होता) यजमानाय यजमान के लिए आशिषम् आशास्ते आशीर्वचन को कहता है। सा० भा ० - ' जरित्रं' स्तोत्रे यजमानाय ' यत्' प्रसिद्धं ' माहिनं ' महत्त्वं ' श्रवः ' कीर्तिं च ‘ अधि’ धेहीति पूर्वेणान्वयः, हे इन्द्र, ममाधिक्येन संपादयेत्यर्थः । अस्मिन्नपि पादे ‘ माहिनम्' इत्यनेनेयं भूमिरेवोपलक्षणीया। यच्छब्दो न पुसंकलिङ्गो य इति पुंलिङ्गत्वेन विपरिणमयितव्यः । तेन यो 'यज्ञः' इति प्रसिद्धं यज्ञमाचष्टे । सोऽपीयं भूमिरेव । कीर्तिवाचिना ‘ श्रवः ’ शब्देनापि भूमिरेवोपलक्षणीया। यजमानो 'जरितृ' शब्देनाभिधेयः । एतत्पादचतुष्टय- पाठेन होता यजमानार्थमेव आशासनीयं सर्वं प्रार्थयते॥ परिधानकाले होतुर्भूमिस्पर्शनं विधत्ते— ( परिधानकाले होतुर्भूमिस्पर्शनविधानम् ) तदुपस्पृशन् भूमिं परिदध्यात् तद् यस्यामेव यज्ञं संभरति, तस्यामेवैनं तदन्ततः प्रतिष्ठपयति ॥ १३ ॥

हिन्दी - ( शस्त्र के समापन के समय होता द्वारा भूमि-स्पर्श का विधान कर रहे हैं— ) तदु उस समय भूमिम् उपस्पृशन् भूमि का स्पर्श करते हुए परिदध्यात्( होता शस्त्र का) समापन करे। तत् उस ( भूमि के स्पर्श) से यस्यामेव जिस ( भूमि) पर ही यज्ञं सम्भरति यज्ञ का समापन करता है, अन्ततः अन्त में तस्यामेव उसी ( भूमि ) पर एनं प्रतिष्ठापयति इस ( यजन करने वाले ) को प्रतिष्ठापित करता है।

पृष्ठ 694

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 694 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [६३२ ऐतरेयब्राह्मणम् १३.१४ तृतीयपञ्चिकायां सा ० भा ० – ‘ तत्’ तदा शस्त्रमसमाप्तिकाले भूमिं स्पृशन्नेव ' परिदध्यात् समापयेत्। ‘ तत्’ तेन स्पर्शेन यस्यामेव भूमौ यज्ञमनुष्ठातुं साधनं 'सम्भरति' संपादयति, तस्यामेव भूमौ ‘ एनं यज्ञं ‘तदन्ततः ’ तत्समाप्तिपर्यन्तं प्रतिष्ठापयति॥ अत्र शस्त्रयाज्यां विधत्ते- ' अग्ने मरुद्भिः शुभयद्भिर्ऋक्वभिः ' इत्याग्निमारुतमुक्थं शस्त्वा आग्निमारुत्या यजति, यथाभागं तद्देवताः प्रीणति, प्रीणाति ॥ १४ ॥

हिन्दी–( अब शस्त्र की याज्या का विधान कर रहे हैं - ) आग्निमारुतं उक्थं शस्त्वा आग्निमारुतशस्त्र का शंसन करके ( होता) ' अग्ने मरुद्भिः शुभयद्भिरृक्वभिः ' अर्थात् हे अग्ने! शोभयमान और पूज्यनीय मरुतों के साथ (सोमपान ) करो' – इति आग्निमारुत्या यजति इस अग्नि और मारुत (युगल देवता ) से सम्बन्धित (ऋचा ) से याज्या करता है । तत् इस (याज्या) से यथाभागम् भाग अनुसार देवताः प्रीणाति देवताओं को तृप्त करता है । सा० भा ० – अग्निर्मरुतश्च यस्य ' उक्थस्य' शस्त्रस्य देवता तत् 'आग्निमारुत-मुक्थं' पूर्वोक्तप्रकारेण शस्त्वा तत्ऊर्ध्वम् ' अग्ने मरुद्भिः ' इत्येतया ' आग्निमारुत्या' यजेत्। आग्निमारुती याज्यां' पठेदित्यर्थः । तथा सति तस्मिञ्शस्त्रे प्रतिपादिता यावत्यो देवताः

सन्ति ताः सर्वास्तत्तद्भागमनतिक्रम्य तर्पयति । अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥

॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये तृतीयपञ्चिकायाः तृतीयाध्याये (त्रयोदशाध्याये ) चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के त्रयोदश अध्याय के चतुर्दश खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।

पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधरमाधवा- चार्यादेशतो सायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश' -नामभाष्ये ऐतरेयब्राह्मणस्य तृतीयपञ्चिकायाः तृतीयोऽध्यायः (त्रयोदशोऽध्यायः ) समाप्त ॥ ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के त्रयोदश अध्याय की ' शशिप्रभा ' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) ऋ० ५.६०.८ ।

पृष्ठ 695

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 695 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथ तृतीयपञ्चिकायाम् चतुर्थोऽध्यायः [ अथ चतुर्दशोऽध्यायः ] प्रथमः खण्डः सायणभाष्यम्— त्रयोदशे सोमकथा प्रकीर्तिता राजक्रयार्था सवनान्विताऽपि च । स्याद् वैश्वदेवं च मरुत्वतीयं ततद्विशेषांउदिताः क्रमेण ॥१ ॥

अथ पूर्वाध्यायोक्तोऽग्निष्टोमः, सर्वयज्ञक्रतूनां प्रकृतित्वेन श्रूयते, तदर्थमुपाख्यानमाह— ( अग्निष्टोमस्य सर्वक्रतुप्रकृतित्वद्योतकमुपाख्यानम् ) देवा वा असुरैर्युद्धमुपप्रायन् विजयाय, तानग्निर्नान्वकामयतैतुम्, तं देवा अब्रुवन्, अपि त्वमेह्यस्माकं वै त्वमेकोऽसीति; स नास्तुतोऽ- न्वेष्यामीत्यब्रवीत्- स्तुत नु मेति, तथेति; तं ते समुत्क्रम्योपनि- • वृत्त्यास्तुवन्, तान् स्तुतोऽनु प्रैत् ॥ १ ॥

हिन्दी - ( अब अग्निष्टोम को सभी यज्ञक्रतुओं की प्रकृति होने के लिए उपाख्यान का कह रहे हैं— ) देवाः वै देवताओं ने विजयाय विजय के लिए असुरैः असुरों से युद्धम् उपप्रायन् युद्ध का उपक्रम किया। अग्निः अग्नि ने तान् उन ( देवताओं) को अन्वेतुम् अनुगमन करने के लिए न अकामयत इच्छा नहीं किया । तब देवाः तम् अब्रवीत् देवताओं ने उस (अग्नि) से कहा कि अपि एहि (हे अग्नि)! तुम भी आओ क्योंकि अस्माकं हि त्वम् एकः आसम् हम लोगों के मध्य में तुम भी एक हो । सः अब्रवीत् उस (अग्नि ) ने कहा कि अस्तुतः न अन्वेष्यामि बिना स्तुति किया गया मैं अनुगमन नहीं करूँगा। अतः स्तुत नु मा तुम लोग शीघ्र मेरी स्तुति करो । तथा इति ( तब देवताओं ने स्वीकार करते हुए कहा कि) वैसा ही हो । ते उन ( देवताओं) ने तम् समु-त्क्रम्य उस ( अग्नि ) के समीप जाकर और उपनिवृत्य (उसकी ओर मुख करके अस्तुवन् स्तुति किया । स्तुतः ( तब) स्तुति किया गया ( वह अग्नि ) तान् उन ( देवताओं ) का अनुप्रैत् ( युद्ध करने के लिए ) अनुगमन किया । सा ० भा ० — यदा देवा विजयार्थमसुरैः सह युद्धम् 'उप प्रायन्' उपक्रान्तवन्तः ऐ.ब्रा. पू- ४०

पृष्ठ 696

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 696 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ६३४ ऐतरेयब्राह्मणम् १४.१ तृतीयपञ्चिकायां तदानीमग्निः तान् देवान् ‘ अनु' पश्चाद् ' एतुम्' आगन्तुं नाकामयत । अग्निमिच्छारहितं देवा एवमब्रुवन् –हे अग्ने त्वमपि 'एहि' आगच्छास्माकमेव मध्ये ' त्वमेकोऽसि’, न त्वत्तोऽन्य इति । ततः सोऽग्निरेवमब्रवीद् युष्माभिरस्तुतः सन्नहं ' नान्वेष्यामि' युष्माकं पृष्ठतो न गमिष्यामि; तस्मान्नु क्षिप्रमेव ‘ मा ’ माम् ‘ स्तुत' स्तोत्रं कुरुतेति । देवास्तथेत्यङ्गीकृत्य ‘ समुत्क्रम्य’ उत्थाय ‘ उपनिवृत्त्य’ अग्नेरभिमुखत्वेन निवृत्तिं कृत्वा ‘ तम्’ अग्निमस्तुवन्। सोऽप्यग्निः स्तुतः सन् तान् देवान् अनुसृत्य ‘ प्रैत्’ युद्धार्थं प्रकर्षेणागच्छत्॥ अग्नेर्युद्धप्रकारं दर्शयति— ( अग्नेर्युद्धप्रकारकथनम् ) स त्रिश्रेणिर्भूत्वा त्र्यनीकोऽसुरान् युद्धमुपप्रायद् विजयाय, त्रिश्रेणिरिति च्छन्दांस्येव श्रेणीरकुरुत । त्र्यनीक इति सवनान्येवानीकानि । तान- संभाव्यं पराभावयत्, ततो वै देवा अभवन् पराऽसुराः ॥२ ॥

हिन्दी–( अब अग्नि के युद्ध- प्रकार को दिखला रहे हैं - ) सः वह (अग्नि) त्रिश्रेणि भूत्वा ( छन्दों की ) तीन पंक्तियों से युक्त होकर और त्र्यनीकः तीन प्रकार से ( सवनरूपी ) सेनाधिपतियों वाला होकर असुरान् विजयाय असुरों को पराजित करने के लिए युद्धम् उपप्रायत् युद्ध में गया। वस्तुतः त्रिश्रेणिः इति ( मन्त्र में जो ) त्रिश्रेणी कहा गया है उससे छन्दांसि एव तीन छन्दों (गायत्री, त्रिष्टुप् और जगती) को ही श्रेणीः अकुरुत श्रेणियों में बनाया और त्र्यनीकः इति जो त्र्यनीक कहा गया उससे सवनानि एव अनीकानि ( तीनों प्रातः, माध्यन्दिन और तृतीय) सवन ही तीन अनीक ( सेनापति) हैं। तब तान् असंभ्माव्य उन ( असुरों ) को अवशिष्ट न छोड़ कर ( अर्थात् सभी असुरों को) पराभावयत् पराजित कर दिया । ततो वै देवाः तभी से देवता अभवन् विजय को प्राप्त किये और असुराः परा असुर लोग ( पराभूत हो गये ) । सा ० भा ० — ‘ सः’ अग्निर्विजयाय 'त्रिश्रेणि' सोमपानपङ्क्तित्रययुक्तः, ‘ त्र्यनीक: ’ त्रि-भिरनीकैः सेनापतिरूपैः सेनामुख्यैर्युक्तः ' असुरान्' प्रति ' युद्धमुपप्रायत्' तत्समीपं प्रकर्षेण गतवान्। त्रिश्रेणिरिति यदुक्तं तत्र गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीरूपाणि च्छान्दांस्येव तिस्रः श्रेणीर-कुरुत। त्र्यनीक इति यदुक्तं, तत्र प्रातः सवन- माध्यंदिन-तृतीयसवनान्येव त्रीण्यनीकानि सेनामुखान्यकुरुत । ततस्तान् असुरान् पुनः शत्रुशेषो यथा न संभाव्यते ' तथा ‘ पराभावयत्’ पराभूतानकरोत्। ततो युद्धाद्देवा विजयिनोऽभवन्, असुराः पराभूताः ॥ वेदनं प्रशंसति- भवत्यात्मना पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यों भवति य एवं वेद॥ ३ ॥

( १ ) असंभाव्य पुनरुज्जीवनसम्भावनापि यथा न भवति तथा । यद्वा, अन्यत्राननुभूतपराक्रमम् -इति भट्टभास्करः ।

पृष्ठ 697

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 697 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:चतुर्थोऽध्यायः प्रथमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६३५ हिन्दी- ( उस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है वह आत्मना भवति वह स्वयं समृद्धि को प्राप्त करता है और अस्य इस ( यजमान ) के द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यः द्वेष करने वाले पापी शत्रु परा पराभूत हो जाते हैं । सा० भा०-– एवमग्निश्छन्दस्त्रयसवनत्रययुक्तोऽग्निष्टोमरूपोऽभवदित्येकेन प्रकारेणाग्निष्टोमं स्तुत्वा पुनरपि प्रकारान्तरेण स्तौति— ( अग्निष्टोमप्रशंसनम् ) सा वा एषा गायत्र्येव यदग्निष्टोम, चतुर्विंशत्यक्षरा वै गायत्री चतुर्विंशतिरग्निष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि ॥४ ॥

हिन्दी—( प्रकारान्तर से अग्निष्टोम की प्रशंसा कर रहे हैं — ) यद् अग्निष्टोमः जो अग्निष्टोम है, सः एषा गायत्री एव वह यह गायत्री ही है; क्योंकि चतुर्विंशत्यक्षरा वै गायत्री गायत्री ही चौबीस अक्षरों वाली होती है और अग्निष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि अग्निष्टोम के स्तुतशस्त्र भी चतुर्विंशतिः चौबीस होते हैं । विमर्श- ( १ ) अग्निष्टोम में उद्गाता के बारह स्तोत्र और होता के बारह शस्त्र मिलकर चौबीस हो जाते हैं और गायत्री में चौबीस अक्षर होते हैं। इस प्रकार संख्या की दृष्टि से समानता होने के कारण अग्निष्टोम को गायत्री कहा गया है। ( २ ) बहिष्पवमान, माध्यन्दिनपवमान, आर्भवपवमान - ये तीन पवमानस्तोत्र, चार आज्यस्तोत्र, चार पृष्ठस्तोत्र और एक यज्ञायज्ञीयस्तोत्र इस प्रकार बारह स्तोत्र हैं । प्रातःसवन में आज्या, प्रउग, मैत्रावरुण, ब्राह्मणाच्छंशी, और अच्छावाक्- ये पाँच शस्त्र होते हैं; मध्यन्दिनसवन में मरुत्वतीय, निष्केवल्य, मैत्रावरुण, ब्राह्मणाच्छंशी और अच्छावाक ये पाँच शस्त्र होते हैं तथा तृतीयसवन में वैश्वदेव और आग्निमारुत ये दो शस्त्र होते हैं। इस प्रकार तीनों सवनों में मिलाकर बारह शस्त्र होते हैं । सा० भा ० — योऽयं पूर्वोक्तोऽग्निष्टोमोऽस्ति, 'सा वा एषा गायत्र्येव' । अग्निष्टोम- गायत्र्योः संख्यासाम्यात्– गायत्रीगतेष्वक्षरेषु या संख्या, सैवाग्निष्टोमगतेषु स्तोत्रशस्त्रेषु । तथा हि — बहिष्पवमानः, माध्यंदिनपवमानः, आर्भवः पवमान इति त्रीणि पवमानस्तोत्राणि, चत्वार्याज्यस्तोत्राणि, चत्वारि पृष्ठस्तोत्राणि; एकं यज्ञायज्ञीयं स्तोत्रम्; एवमेतानि द्वादश संपन्नानि। शस्त्राण्यपि तावन्त्येव, आज्यप्रउगे, निष्केवल्ये, मरुत्वतीये, वैश्वदेवाग्निमारुते इति होतुः शस्त्राणि षट्; तथा होत्रकाणामपि षट्। एवं स्तोत्रशस्त्रसंख्ययाऽग्निष्टोमस्य गायत्रीरूपत्वम्॥ • प्रकारान्तरेण गायत्रीसाम्यं संपाद्य प्रशंसति— ( १ ) अहोतारी मैत्रावरुणादयः तथाहि- ' तदिमं मानुषं होतारं प्रवृणीतेऽहोता हैष पुराथैतर्हि होता' - इति शत० ब्रा० १.५.१.१३ ।

पृष्ठ 698

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 698 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ६३६ ऐतरेयब्राह्मणम् १४.१ तृतीयपञ्चिकायां तद्वै यदिदमाहुः - सुधायां ह वै वाजो सुहितो दधातीति । गायत्री वै तत्, न ह वै गायत्री क्षमा रमते। ऊर्ध्वा ह वा एषा यजमानमादाय

स्वरेतीति, अग्निष्टोमो वै तत् न ह वा अग्निष्टोमः क्षमा रमते।

ऊर्ध्वा ह वा एष यजमानमादाय स्वरेति ॥ ५ ॥

हिन्दी—(प्रकारान्तर से गायत्री से समानता को दिखलाकर प्रशंसा कर रहे हैं— ) तद् वै यद् इदम् आहुः तो जो यह कहा गया है कि वाजी (सोमरूप) अन्न से युक्त सुहितः सुष्ठु रूप से सम्पादित (अग्निष्टोम) सुधायां ह द्युलोक में ही दधाति (यजन करने वाले को) प्रतिष्ठापित करता है' तत् गायत्री वै वह (प्रतिष्ठापित करने वाला ) गायत्री ही है; क्योंकि गायत्री क्षमा न वै रमते गायत्री पृथिवी पर रमण नहीं करती। एषा यजमानम् आदाय यह ( गायत्री ) यजमान को लेकर स्वः एति स्वर्ग लोक को चली जाती है। अग्निष्टोमः वै तत् वह अग्निष्टोम ही है क्योंकि अग्निष्टोमः क्षमा न वै रमते अग्निष्टोम पृथिवी पर ( रमण नहीं करता ) । एषः यह ( अग्निष्टोम) यजमानम् आदाय यजमान को लेकर स्वः एति स्वर्ग लोक को जाता है । सा० भा०-'-'तद्वै' तत्रैव यज्ञसमायां वेदवादिनो ' यदिदं वचनमाहुः । किं वचन-मिति? तदुच्यते— सुष्ठु धीयन्ते सुकृतिनोऽस्यां दिवि, सा द्यौः ' सुधा ' तस्यामेव ' वाजो ’ वाजोऽन्नं सोमरूपं यस्मिन्नस्तीत्यग्निष्टोम उच्यते। स च ' सुहितः ' साद्गुण्येनानुष्ठितः ‘ दधाति’ सुधाशब्दवाच्यायां दिवि यजमानं स्थापयति 'इति' यद्वेदवादिनां वचनं, तद्'गायत्री वै' गायत्रीसाम्यमभिप्रेत्यैवोक्तमित्यर्थः । ' न ह वै’— इत्यादिना तदेव स्पष्टीक्रियते। क्षमेति सप्तम्यर्थो विवक्षितः । क्षमायां भूमौ गायत्र्याख्या देवता 'न ह वै रमते ' नैव क्रीडति किंत्वेषा गायत्री ‘ऊर्ध्वा ह वै' ऊर्ध्वगामिन्येव भूत्वाऽनुष्ठितवन्तं यजमानमादाय ‘स्वरेति' स्वर्गं प्राप्नोति। ‘ इति’ एवं प्रकारेण येयं गायत्री वर्णिता, ‘तद्' गायत्रीरूपोऽग्निष्टोम एव, तयोः समत्वात्। अग्निष्टोमोऽपि क्षमायां न रमते, किं त्वनुष्ठित ऊर्ध्वगामी सन्नेष यजमानमादाय स्वर्गमाप्नोति॥ • इत्थं गायत्रीसाम्येन स्तुत्वा संवत्सरसाम्येत स्तौति--- स वा एष संवत्सर एव यदग्निष्टोमः, चतुर्विंशत्यर्धमासो वै संवत्सरः । चतुर्विंशतिरग्निष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि ॥ ६ ॥

हिन्दी - ( अब संवत्सर की समानता से अग्निष्टोम की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद् अग्निष्टोमः जो अग्निष्टोम हैं सः एषः संवत्सरः एव वह (अग्निष्टोम) यह संवत्सर रूप ही है; क्योंकि चतुर्विंशत्यर्धमासो वै संवत्सरः संवत्सर चौबीस अर्ध मासों वाला होता है और अग्निष्टोमस्य चतुर्विंशति स्तुतशस्त्राणि अग्निष्टोम के चौबीस स्तुति-शस्त्र होते हैं।

पृष्ठ 699

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 699 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

. ]: चतुर्थोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६३७ सा० भा०-– योऽयमग्निष्टोमः, स एष संवत्सर एव । अर्धमाससंख्यायाः स्तोत्र- शस्त्रसंख्यायाश्च समानत्वात्। समुद्रसाम्येन प्रशंसति— तं यथा समुद्रं स्रोत्या एवं सर्वे यज्ञक्रतवोऽपि यन्ति ॥७ ॥

हिन्दी -( अब समुद्र की समानता से प्रशंसा कर रहे हैं - ) यथा जिस प्रकार तं समुद्रम् उस समुद्र में स्त्रोत्याः अनेक बहती हुई नदियाँ (मिलती है ) एवम् इसी प्रकार (प्रकृतिरूप इस अग्निष्टोम में) सर्वे यज्ञक्रतवः अपि यन्ति सभी (उक्थ्य, षोडशी, अतिरात्र, इत्यादि विकृत) क्रतु सम्मिलित होते हैं । सा० भा ० – ‘ स्रोत्याः ' प्रवाहरूपा नद्यो लोके यथा समुद्रं प्राप्नुवन्ति, तथैवोक्थ्य- षोडश्यतिरात्राहीनसत्ररूपाः सर्वे क्रतवो विकृतिरूपा: प्रकृतिरूपं तमग्निष्टोमम् ' अपि यन्ति' प्राप्नुवन्ति । अग्निष्टोमात् प्राचीना इष्टिपशुबन्धादयोऽपि तमग्निष्टोमं प्राप्नुवन्ति। तथा सति सर्वशब्दो मुख्यार्थः संपद्यते, न तु संकोचः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये तृतीयपञ्चिकायाः चतुर्थाध्याये (चतुर्दशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥१ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के चतुर्दश अध्याय के प्रथम खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ द्वितीयः खण्डः सा० भा ० – अग्निष्टोमादपि प्राचीनानां यज्ञानामग्निष्टोमप्राप्तिं दर्शयति---- ( अग्निष्टोमात्प्राचीनानां यज्ञानामग्निष्टोमप्राप्तिः ) दीक्षणीयेष्टिस्तायते । तामेवानु याः काश्चेष्टयस्ताः सर्वा अग्निष्टोम- मपि यन्ति ॥ १ ॥

हिन्दी – ( अब प्राचीनयज्ञों के अग्निष्टोम प्राप्ति को दिखला रहे हैं— ) दीक्षणीयेष्टिः तायते ( अग्निष्टोम के प्रारम्भ में ) दीक्षणीया इष्टि सम्पादित की जाती है, ताम् एव अनु उस ( दीक्षणीया) के समान याः काः च इष्टयः (उसकी समानता वाली ) जो कुछ भी इष्टियाँ हैं, ताः सर्वाः वे सभी (इष्टियाँ ) अग्निष्टोमम् अपि अग्निष्टोम को ही यन्ति प्राप्त होती हैं। सा० भा ० —अग्निष्टोमस्य प्रारम्भे येयं दीक्षणीयेष्टिः ' तायते ' विस्तार्यते, 'तामनु ' तत्सादृश्येन वेदोक्ताः सर्वा अपीष्टयः ' अग्निष्टोमं' प्राप्नुवन्ति। अत्र विकृतिरूपा एवेष्टयो

पृष्ठ 700

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 700 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ६३८ ऐतरेयब्राह्मणम् १४.२ तृतीयपञ्चिकायां विवक्षिताः, प्रकृतिरूपयोर्दर्शपूर्णमासयोर्वक्ष्यमाणत्वात्॥ दीक्षणीयेष्टिगतचोकदप्राप्तेङोपाह्वानसादृश्येन पाकयज्ञानामग्निष्टोमप्राप्ति दर्शयति— ( पाकयज्ञानामग्निष्टोमप्प्राप्तिः ) इळामुपह्वपये । इळाविधा वै पाकयज्ञाः । इळामेवानु ये के पाकयज्ञाः, ते सर्वेऽग्निष्टोममपि यन्ति ॥२ ॥

हिन्दी— ( अब इडा के उपाह्वान की समानता से पाकयज्ञों के अग्निष्टोम- प्राप्ति को दिखला रहे हैं— ) इडाम् उपह्वयते इडा का उपाह्वान किया जाता है। इडाविधाः वै पाकयज्ञाः पाकयज्ञ इडा के समान ही होते हैं । अतः इडामेव अनु इडा के ही समान ये के च पाकयज्ञाः जो कोई भी पाकयज्ञ हैं ते सर्वे वे सभी अग्निष्टोमम् अपि यन्ति अग्निष्टोम को ही प्राप्त करते हैं । सा ० भा ० — पाकयज्ञाश्च सप्तसंख्याकाः,-हुतः, प्रहुतः, आहुतः, शूलगवः, बलिहरणम्, प्रत्यवरोहरणम्, अष्टकाहोम इति। सोऽयं सूत्रान्तरकारस्य पक्षः । आश्वलायनस्तु हुतादींस्त्रीनेव पाकयज्ञानाह' । ते च पाकयज्ञा ' इळाविधा: ' इळासदृशाः । 'इळा खलु वैषा पाकयज्ञः' इति श्रुत्यन्तरात् । ततो दीक्षणीयेष्टौ इडोपाह्वानेन तत्सदृशाः पाकयज्ञाः सर्वेऽ- प्यग्निष्टोमं प्राप्नुवन्ति॥ अग्निहोत्रस्य तत्प्राप्तिं दर्शयति- सायंप्रातरग्निहोत्रं जुह्वति, सायंप्रातर्व्रतं प्रयच्छन्ति, स्वाहाकारेणाग्नि- होत्रं जुह्वति, स्वाहाकारेण व्रतं प्र यच्छन्ति, स्वाहाकारमेवान्वग्निहोत्र- मग्निष्टोममप्येति ॥ ३ ॥

हिन्दी— ( अग्निहोत्र के अग्निष्टोम प्राप्ति को दिखला रहे हैं - ) जैसे सायं प्रातः अग्निहोत्रं जुह्वति सायंकाल और प्रातःकाल होम करता है वैसे ही सायं प्रातः व्रतं प्र यच्छति सायं और प्रात: ( यजन करने वाले दीक्षित व्यक्ति को दुग्धपानरूप) व्रत को देता है। जैसे स्वाहाकारेण जुह्वति जैसे स्वाहाकार के साथ होम करता है वैसे ही स्वाहाकारेण व्रतं प्रयच्छति स्वाहाकार के साथ व्रत को प्रदान करता है। स्वाहाकारम् अनु (व्रतगत) स्वाहाकार का अनुसरण करके अग्निहोत्रम् आग्नहोत्र अग्निष्टोमम् अप्येति अग्निष्टोम की प्राप्त करता है। सा० भा ० — यथा प्रतिदिनं कालद्वयेऽग्निहोत्रहोम:, तथा दीक्षितस्य कालद्वये क्षीर- ( १ ) त्रयः पाकयज्ञाः, -हुता अग्नौ हूयमाना अनग्नौ प्रहुता ब्राह्मणभोजन ब्रह्मणिहुता: ' -इति । आश्व ०गृ० १.१.२.३ । तु ० मनु २.६ । . ( २ ) तै ० सं० १.७.३ १ ।