ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 741–750
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 741–750
पृष्ठ 741
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: ६७९ पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् धातारं पुरस्ताद् यजति, तदासु सर्वासु मिथुनं दधाति ॥ १२ ॥
हिन्दी— ( लौकिक दृष्टान्त द्वारा मिथुन की सिद्धि को उपपादित कर रहे हैं— ) यदि ह वै अपि बहव्यः इव जायाः यद्यपि ( लोक में ) जिस प्रकार अनेक पत्नियाँ होती हैं तथापि पतिः वाव तासां मिथुनम् पति (अकेला होते हुए ) उन सभी (पत्नियों ) का मिथुन (बनाता है ) तत् तो यद् धातारं पुरस्ताद् यजति जो धाता का पहले यजन करता है तत् उससे आसु सर्वासु इन सभी ( देवपत्नियों ) में मिथुनं दधाति मिथुन ही बनाता है । सा० भा० --'यदि ह वा ' यद्यपि लोक 'जाया बह्वय इव' बहुसंख्याका एव तथाऽपि ‘पतिर्वाव’ पतिरेक एव सन् तासां मिथुनं संपादयति । तथा सति यदि ' आसाम्स्युः’, अनुमत्यादीनां पुरस्ताद् ‘ धातारं' सकृदेव यजति, तदानीम् ‘ आसु सर्वासु ’ अनुमत्यादिषु स एक एव धाता मिथुनं संपादयति। ' वक्ष्यमाणैर्हविर्भिः सांकर्यशङ्कां वारयितुमुक्तार्थं विविच्य निगमयति—- इति नु देविकानाम् ॥ १३ ॥
हिन्दी - इति नु देविकानाम् इस प्रकार देविका (नामक स्त्री देवताओं ) की (हवि
का विवेचन समाप्त हुआ) ।
सा ० भा ० – अनेनोक्तप्रकारेण देविकाभिधानां देवतानां हवींष्युक्तानीति शेषः ॥२
॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये तृतीयपञ्चिकायाः पञ्चमाध्याये ( पञ्चदशाध्याये ) तृतीयः खण्डः ॥३ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पञ्चदश अध्याय के तृतीय खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ चतुर्थः खण्डः सा० भा० — हविरन्तराणि प्रतिजानीते— ( देवीनां पञ्चहविषां निर्वपनविधानम्) अथ देवीनाम्॥१ ॥
( १ ) ( i ) देविका निर्वपेत्' – इत्यादि च तै ० सं० ३.४.९। ( ii ) पुरुषो बहुभार्योऽपि करोत्यासु हि मैथुनम् । तद्वद्धातानमृत्यादिचतुष्के मैथुनं चरेत् ॥ इति षड्गुरुशिष्यः । ( २ ) ' यद्यनुबन्ध्ये पशुरुरोडाशमनु देविका हवीषि निर्वपेयुः; – धाताऽनुमती राका सिनीवाली कुहूः’— इति आश्व० श्रौ० ६.१४.१५ । ' अनुमतिराकासिनीवालीकुहूभ्यश्चरवो धात्रे द्वा- दशकपाल: सर्वहुत: ’ — इति कात्या० श्रौ ० १८.६.२१ ।
पृष्ठ 742
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [:..६८० ऐतरेयब्राह्मणम् १५ ४ तृतीयपञ्चिकायां हिन्दी—( अब अन्य देवी नामक देवताओं के हविष को कह रहे हैं— ) अथ देवींनाम् अंब ( अन्य) देवी ( नामक देवताओं ) के (हविष् को कहा जा रहा है ) । सा ० भा ० —‘ अथ' अनन्तरं ' देवीनां ' देवीनामिकानां देवतानाम्, हवींषि निर्वपे-दिति शेषः ॥ तत्र प्रथमं हविर्विधत्ते— ( तत्र प्रथमहविर्विधानम्) सूर्याय पुरोळाशमेककपालम्-यः सूर्यः स धाता, स उ एव वषट्कारः' ॥ २ ॥
हिन्दी— ( उनमें प्रथम हविष् का विधान कर रहे हैं— ) सूर्याय सूर्य के लिए एककपालं पुरोडाशम् एक कपाल वाले पुरोडाश को ( निर्वपित करना चाहिए) क्योंकि यः सूर्यः जो सूर्य है सः धाता वह धाता है और सः उ एव वषट्कारः वही वषट्कार है । सा० भा ० — 'एककपालं निर्वपेदिति शेषः । सूर्यस्य पूर्वोक्तं धातृस्वरूपत्वम्, तद्द्वारा वषट्काररूपत्वं चोपचर्यं तदीयश्रमापनयो द्रष्टव्यः ॥ उक्तानि चत्वारि हवींषि विधत्ते- ( हविश्चतुष्टयविधानम् ) दिवे चरुं,, -या द्यौः साऽनुमतिः, सो एव गायत्र्युषसे चरुं, योषाः सा राका, सो एव त्रिष्टुब्, गवे चरुं, --या गौः सा सिनीवाली, सो एव जगती; पृथिव्यै चरुं, - या पृथिवी सा कुहूः, सो एवानुष्टुप् ॥ ३ ॥
हिन्दी—( अब उक्त चार हविषों का विधान कर रहे हैं - ) दिवे चरुम् द्यौ के लिए चरु ( देना चाहिए ) क्योंकि या. द्यौ जो द्यौ है सा अनुमतिः वह अनुमति है और सः एव गायत्री वही गायत्री है। उषसे चरुम् उषा के लिए चरु (प्रदानं करना चाहिए) । क्योंकि या उषा जो उषा है, सा राका वह राका है और सः एव त्रिष्टुप् वही त्रिष्टुप् है। गवे चरुम् गो के लिए चरु ( देना चाहिए) क्योंकि या गौः जो गाय है, सा सिनीवाली वह सिनीवाली है और सः एव जगती वही जगती है। पृथिवी चरुम् पृथिवी के लिए चरु ( प्रदान करना चाहिए) क्योंकि या पृथिवी जो पृथिवी है, सा कुहूः वह कुहू है और सः
एव अनुष्टुप् वही अनुष्टुप् है।
सा० भा ० - प्रथमहविर्वद् व्याख्येयम्॥
( १ ) तथा च शत ०ब्रा०--'ता' वा एता देव्यो दिशो ह्येताश्छन्दांसि देव्योऽथ कः प्रजापतिस्तद्यद् देव्यश्च कश्च तस्माद् देविकाः ’ -— इति ९.५.१.३ ९ ।
पृष्ठ 743
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६८१ एतेषां हविषां प्रशंसार्थं पूर्वोक्तम् एव अर्थवादं पुनरपि पठति— एतानि वाव सर्वाणि च्छन्दांसि, -गायनं त्रैष्टुभं जागतमानुष्टुभमन्व- न्यान्येतानि हि यज्ञे प्रतमामिव क्रियन्ते; एतैर्ह वा अस्य च्छन्दोभिर्यजतः सर्वैश्छन्दोभिरिष्टं भवति य एवं वेदः तद्वै यदिदमाहुः, -सुधायां ह वै वाजी सुहितो दधातीति, च्छन्दासि वै तत्सुधायां ह वा एनं छन्दांसि दधत्यननुध्यायिनं लोकं जयति य एवं वेद; तब्बैक आहुः, - सूर्यमेव सर्वासां पुरस्तान् पुरस्तादाज्येन परियजेत्, तदासु सर्वासु मिथुनं दधातीति, तदु वा आहुः-जामि वा एतद् यज्ञे क्रियते, यत्र समानीभ्यामृग्भ्यां समानेऽ हन्- यजतीति, यदि ह वा अपि बह्व्य इव जायाः पतिर्वाव तासां मिथुनं तद् यदासां सूर्य पुरस्ताद् यजति, तदासु सर्वासु मिथुनं दधाति ॥ ४ ॥
हिन्दी— ( इन हविषों की प्रशंसा के लिए पूर्वोक्त अर्थवाद को पुन: कह रहे हैं- ) एतानि वाव सर्वाणि छन्दांसि इतने ही सभी छन्द है; क्योंकि अन्यानि एतानि हि जो ये अन्य छन्द है वे गायत्रं त्रैष्टुप् जागतम् आनुष्टुभम् अनु गायत्री, त्रिष्टुप, जगती और अनुष्टुप् का ही अनुगमन करते हैं, वे ( गायत्री इत्यादि) ही यज्ञे यज्ञं में प्रतमाम् इव क्रियन्ते प्रचुरता से प्रयोग किये जाते हैं । यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है उस एतैः ह छन्दोभिः यजतः अस्य इन छन्दों से ही यजन करते हुए इस ( यजन करने वाले ) का ( यज्ञ) सर्वैः छन्दोभिः इष्टं भवति सभी छन्दों द्वारा अनुष्ठित होता है। तद्वै यद् इदम् आहुः उस विषय में कुछ लोग यह कहते हैं कि सुहितः अच्छी प्रकार से सम्पादित वाजी अन्न से सम्पन्न ( ज्योतिष्टोम) सुधायां वै दधाति अमरलोक (स्वर्ग) में ही प्रतिष्ठित करता है । छन्दांसि वै तत् वह छन्दों को (लक्षित करके कहा गया है ) । यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है। एनम् इस (जानने वाले ) को तत् छन्दांसि वे छन्द सुधायां दधि स्वर्गलोक में स्थापित करते हैं और वह अननुध्यायिनं लोकं जयति मन से भी अचिन्त्य लोक को प्राप्त करता है । तद् ह एके आहुः इस विषय में कुछ लोग कहते हैं कि सर्वासां पुरस्तात् पुरस्तात् सभी (द्यौ इत्यादि) के पूर्व- पूर्व सूर्यमेव आज्येन परियजेत् ( पुरुष देवता रूप) सूर्य को ही घृत से आहुति देना चाहिए। तत् उससे आसु सर्वासु इस सभी (स्त्री देवताओं ) का मिथुनं दधाति मिथुन बनाता है। तदु वै आहुः उस विषय में अन्य लोग कहते हैं कि यज्ञे एतद् जामि क्रियते यज्ञ में यह आलस्य ही किया जाता है । यत्र जिस ( यज्ञ) में समाने अहन् एक ही दिन में समानीभ्याम्ऋग्भ्याम् ऋचाओं के समान युगल (याज्या और अनुवाक़्या) द्वारा यजति यजन करता है । यदि ह वै अपि यद्यपि ( लोक में) बह्वयः इव जायाः बहुत सी पत्नियाँ होती है तथापि पतिः तासां मिथुनम् दद्याति ऐ.ब्रा.पू- ४३
पृष्ठ 744
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ ६८२ ऐतरेयब्राह्मणम् १५.४ तृतीयपञ्चिकायां पति उन ( सभी ) का मिथुन बनाता है। तत् तो आसां पुरस्तात् इन (द्यौ इत्यादि सभी ) के पहले सूर्य यजति सूर्य को आहुति देता है तत् उससे आसु सर्वासु इन ( द्यौ इत्यादि) सभी का मिथुनं दधाति मिथुन बनाता है । सा ० भा ० — धातारमित्येतस्य स्थाने सूर्यमित्येतावानेव विशेषः । अन्यत् सर्वं पूर्ववत्॥ देविकानाम्नां देवीनाम्नां च हविषां तुल्यं सामर्थ्यमभिप्रेत्य विकल्पं दर्शयति— ता या इमास्ता अमूर्या अमूस्ता इमा'अन्यतराभिर्वाव तं काममाप्नोति य एतासूभीषु ॥ ५ ॥
हिन्दी— (देविका नाम वाली और देवी नाम वाली हविषों के समान सामर्थ्य को जानकर विकल्य को दिखला रहे हैं - ) ताः याः इमाः वे ( देवी नाम से कहे गये) जो ये हैं ताः अमूः वे ( पूर्वोक्त) ये ( धाता इत्यादि देविका ) है और याः अम् वे जो ( पूर्वोक्त देविका ) है ताः इमाः वे ये ( देवियाँ ) है । अन्यतराभिः वाव (इस प्रकार दोनों में एकत्व होने के कारण) किसी एक से ही तं कामम् आप्नोति उस कामना को प्राप्त करता है, यः एतासु उभयीषु जो इन दोनों से (प्राप्त होता है ) । सा ० भा० –‘ताः ' देवीनाम्ना प्रसिद्धाः ' इमा: ' इदानीमुक्ताः ' सूर्याय पुरोडाशम्' इत्यादायो याः सन्ति, ‘ताः अमू:' प्राक्तनग्रन्थेनोक्ताः ' धात्रे पुरोडाशम्' इत्यादयो देविकाः । एवं देवीरुद्दिश्य देविकातादात्म्यमुक्तम्। अथ देविका उद्दिश्य देवीतादात्म्यमुच्यते-- या ' अमू: ' पूर्वत्रोक्ता देविकाः सन्ति, ताः ' इमा:' इदानीमुक्ता देव्यः । एवमन्योन्यतादात्म्ये सति यः काम एतासूभयविधासु लभ्यते, ' तं' कामम् ‘ अन्यतराभिर्वाव' एकविधाभिरेव प्राप्नोति। तस्माद् विकल्पेन प्रयोग इत्यर्थः । अथ नैमित्तिकं समुच्चयं विधत्ते— ( प्रजाकामस्य समुच्चयविधानम् ) ता उभयीर्गतश्रियः प्रजातिकामस्य संनिर्वपेत् ॥ ६ ॥
हिन्दी— ( अब नैमित्तिक समुच्चय का विधान कर रहे हैं - ) गतश्रियः प्रजाति-कामस्य गतश्री वाले ( यजन कर्त्ता ) की सन्तानोत्पत्ति की कामना होने पर सा उभयी उस दोनों ( देविका और देवी हविषों ) का संनिर्वपेत् निर्वाप करना चाहिए । सा० भा ० — अनूचानादीनां मध्ये कश्चिद्' गतश्रीः '। तथा च श्रुत्यन्तरे श्रूयते— 'त्रयो वै गतश्रियः, शुश्रुवान्, ग्रामणीः, राजन्यः ' इति। तादृशो गतश्रीर्यदि 'प्रजाति' प्रजोत्पादनसामर्थ्यं ( १ ) तै ० सं ० २.५.४.४ । ( i ) 'शुश्रुवान्— वेदतदर्थयोः श्रुतवान् ग्रामणीः — वैश्य परिवृढः, राजन्यः — श्रोत्रियः ’ —इति, 'गता प्राप्ता श्रीर्येन स गातश्रीः '—इत्यादि चाह रुद्रदत्तः (आप० श्रौ० १.१४.९ ) द्र० वृत्तिः ।
पृष्ठ 745
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: पञ्चमोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६८३ कामयते, तदानीं तस्य ‘ ताः' देविका देवीश्च ‘उभयी: ' ‘ संनिर्वपेत् समुच्चित्य निर्वपेत्॥ धनकामस्य समुच्चयं निषेधति— ·( धनकामस्य समुच्चयनिषेधः ) न त्वेषिष्यमाणस्य ॥७॥
हिन्दी–( धन की कामना वाले के लिए दोनों के निर्वापों का निषेध कर रहे हैं- ) न तु एषिष्यमाणस्य धन की कामना करने वाले ( यजमान ) के लिए ( दोनों का निर्वाप नहीं करना चाहिए) । सा ० भा ० — धनमपेक्षमाणस्य' तु नैव संनिवपेत्। उभयविधानां समुच्चित्य निर्वापो न कार्यः ॥ विपक्षे बाधकं दर्शयति— यदेना एषिष्यमाणस्य संनिर्वपेद् ईश्वरो हास्य वित्ते देवा अरन्तोर्यद्वा अयमात्मनेऽलममंस्तेति ॥८ ॥
हिन्दी— (विपक्ष में बाधा को दिखला रहे हैं ) एविष्यमाणस्य धन की इच्छा करने वाले के लिए यंद् एना संनिर्वपेत् यदि इन दोनों ( देविका और देवी हविषों ) का निर्वाप करे तो अस्य वित्ते इसके धन के प्रति देवाः अरन्तोः ईश्वरः देवता रमणं करने में समर्थ नहीं होते, यद्वै क्योंकि अयम् यह ( यजमान ) आत्मने अपने लिए ही अलम् अमंस्त सम्पूर्ण धन की कामना करता है। सा ० भा ० — वित्तमेषिष्यमाणस्य यदि 'एनाः ' उभयोः समुच्चित्य निर्वपेत् तदानीम् ‘ अस्य ' धनकामस्य वित्ते देवाः सर्वेऽस्ति ' अरन्तो:' ईश्वर:, ' अरन्तुम्' ' अक्रीडितुं समर्था भवन्ति; एतदपेक्षितं वित्तं द्विषन्तीत्यर्थः । तत्र हेतुरुच्यते, – ' यद्वै' यस्मादेव कारणादयं धनार्थी ‘ आत्मने ’ स्वार्थमेव ‘ अलममंस्त' संपूर्ण वित्तं मनसा ध्यातवान्, धनलोभेन यागादिषु प्रवृत्तत्वात्; एतदपेक्षिते धने देवानां द्वेषों युज्यते॥ धनकामस्य समुच्चयं निषिध्य प्रजाकामस्य पूर्वत्र विहितं समुच्चयमर्थवादेन प्रशंसति— ( ii ) 'गता प्राप्ता श्रीर्येनासौ गतां श्रीर्यमिति वा' -इति च याज्ञिकदेवः (कात्या ०श्री० ४.१३.५ ) द्र० वृत्तिः । द्र० शाङ्खा० श्रौ० २.६.५। ( iii ) ' साङ्गोपाङ्गचतुर्वेदयुक्तो विप्रस्तु शुश्रुवान्। वृत्तवान् कोटिसारश्च ग्रामणीर्वैश्य- जातिकः ॥ नृपोऽभिषिक्तो निर्लोभो राजन्य इति ते त्रयः '—इति षड्गुरुशिष्यः । ( १ ) ' एषिष्यमाणः संतोषरहितो धनवानपि। इषेर्लट्। शतुश्शानच् मुक्। स्य इट्। गुणः --इति षड्गुरुशिष्यः । ( २ ) वित्ते धने। अरन्तोः रतिम् अकर्तुम्। ' ईश्वरे तोसुन्' ( पा० सू० ३.४.१२ )– इति षड्गुरुशिष्यः ।
पृष्ठ 746
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [६८४ ऐतरेयब्राह्मणम् १५.४ तृतीयपञ्चिकायां ॥ ता ह शुचिवृक्षो गौपालायनो वृद्धद्युम्नस्याभिप्रतारिणस्योभयीर्यज्ञे संनिरुवाप; तस्य ह रथगृत्सं गाहमानं दृष्ट्वोवाचेत्थमहमस्य राजन्यस्य देविकाश्च देवीश्चोभयीर्यज्ञे सममादयं; यदस्येत्थं रथगृत्सो गाहत इति चतुःषष्टि कवचिनः शश्वद्धास्य ते पुत्रनप्तार आसुः ॥९ ॥
हिन्दी—( धन की कामना वाले के लिए दोनों निर्वार्पों का निषेध करके सन्तोत्पादन के लिए दोनों के निर्वाप के समुच्चय की अर्थवाद द्वारा प्रशंसा कर रहे हैं— ) शुचिवृक्षः गौपालायनः ( समीचीन पुष्प और फलों से सम्पन्न आश्रम वाले ) शुचिवृक्ष ( गायों का पालन करने वाले ) गोपालायन के पुत्र गौपालायन ने वृद्धद्युम्नस्य आभिप्रतारिणस्य वृद्धद्युम्न आभिप्रतारिण ( नामक रजा ) के यज्ञे यज्ञ में ता उभयी सन्निरुवाप उस दोनों ( देविका और देवी हविषों के लिए पुरोडाश) का निर्वाप किया । तस्य उस (वृद्धद्युम्न नामक राजा) के ( पुत्र ) रथगृत्सम् रथगृत्स को गाहमानं दृष्ट्वा (जल में) तैरते हुए देखकर उवाच (ऋषि गौपालायन ने कहा कि इत्थम् ऐसा इसलिए है कि अहम् मैंने अस्य राजन्यस्य जो इस ( वृद्धद्युम्न नामक ) राजा के यज्ञ में देविकाः च देवीः च उभयी देविका और देवी दोनों ( हविषों ) को सममादयम् सम्पादन करके प्रसन्न किया था यद् जिस के अनुग्रह से इत्थम् इस प्रकार रथगृप्सः यह रथंगृप्स गाहते जल में तैर रहा है। अस्य इस ( वृद्धद्युम्न) के चतुःषष्टि पुत्रनप्तारः कवचिनः चौंसठ कवचधारी पुत्र और पौत्र थे, ते कवचिनः वे कवच धारण किये हुए शश्वद् आसुः निरन्तर ( युद्ध करने के लिए उद्यत रहते थे। सा० भा०--'"शुचयः ' शुद्धाः समीचीनपुष्पफला वृक्षाः यस्य महर्षेराश्रमे सन्ति, सोऽयं शुचिवृक्षनामकः । सम्यक्कृणोदकप्रदानेन गोशुश्रूषां करोतीति गोपालायननामा कश्चि- दृषिः, तस्यापत्यं ‘ गौपालायनः ' पूर्वोक्तनामकः शुचिवृक्षः । ' वृद्ध' प्रभूतं 'द्युम्नं ' धनं यस्य राज्ञः सोऽयं ‘ वृद्धद्युम्नः ’ अभितः शत्रून् प्रकर्षेण ' तरति' निराकरोतीति ‘ अभिप्रतारी’ कश्चि- द्राजा, तस्य पुत्र ‘ आभिप्रतारिणः ' पूर्वोक्तो वृद्धद्युम्नः । तस्य राज्ञो यज्ञे देविका देवीश्चोभयीः ‘ इत्थम्’ अनेन शस्त्रोक्तप्रकारेण ‘सममादयम्' समुच्चित्य मादितवानस्मि, समुच्चयानुष्ठानेन तत्तद्देवता हर्षितवानस्मि। तत्प्रसादादयं 'रथगृत्सः ' राजपुत्रः क्रीडार्थं जले गाहते, इति । न केवलं शुचिवृक्षेण दृष्टो रथगृत्स एवैकः, किन्तु चतुःषटिसंख्याकाः ‘शश्वत्कवचिनः ’ सर्वदा युद्धार्थमुद्यताः शूराः । ‘ अस्य' वृद्धद्युम्नस्य राज्ञः 'ते' तथावयस्का एव पुत्राः पौत्राश्च आसुः॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये तृतीयपञ्चिकायाः पञ्चमाध्याये ( पञ्चदशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥४॥
|| इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के पञ्चदश अध्याय के चतुर्थ खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥
पृष्ठ 747
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]: पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६८५ अथ पञ्चमः खण्डः सा० भा०-– ज्योतिष्टोमस्तावत् ' सप्तसंस्थः ' समाप्तिभेदात् सप्तविधः, "अग्नि- ष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्याम इति सप्त संस्थाः ” –इति आश्वलायनेन अभिहित्वात्। तत्राग्निष्टोमसाम्ना यज्ञायज्ञीयाख्येन यत्र समाप्तिः, सोऽयं प्रथमरूपोऽग्निष्टोमः । स सर्वोऽपि पूर्वत्रोक्तः । अथोक्थ्यसंस्थारूपो ज्योतिष्टोमो वक्तव्यः; तदर्थमाख्यायिकामाह—: ( उक्थसंस्थारूपस्याग्निष्टोमस्य विधातुमाख्यायिका ).. अग्निष्टोमं वै देवा अश्रयन्तोक्थान्यसुरास्ते समावद्वीर्या एवासन् न, ... व्यावर्तन्त, तान् भरद्वाज ऋषीणामपश्यदिमे वा असुरा:उक्थेषु श्रितास्तानेषां न कश्चन पश्यतीति सोऽग्निमुदह्वयत् ॥ १ ॥
हिन्दी– (उक्थ संस्थारूप अग्निष्टोम के कथन के लिए आख्यायिका को कह रहे हैं- ) अग्निष्टोमं देवाः अग्निष्टोम का देवताओं ने और उक्थानि असुराः उक्थों ( स्तोत्र और शस्त्रों) का असुरों ने.अश्रयन्त आश्रय लिया। ते समावद् वीर्याः एव आसन् वे ( देवता और असुर ) समान बल वाले ही थे, अतः न व्यावर्तन्त वे अलग नहीं किये जा सके। तान् उन (दोनों ) को ऋषीणां भरद्वाजः अपश्यत् ऋषियों में भारद्वाज (ऋषि) ने देखा कि इमे वै असुराः ये असुर लोग निश्चित रूप से उक्थेषु श्रिताः उक्थों में आश्रित और तान् उन ( असुरों ) को एषाम् इन ( देवो और ऋषियों) में से कश्चन न पश्यति कोई भी नहीं देख पा रहां है। सः अग्निम् उदह्वयत् तब उस (ऋषि भारद्वाजं ) ने ( असुरों के निराकरण के लिए) अग्नि को उच्च ध्वनि से आहूत किया। सा ० भा ० — यदा देवा अग्निष्टोममाश्रितवन्तः, तदानीमसुरा अप्युक्थंनामकानि स्तो- त्राणि शस्त्राणि चााश्रित्यावस्थिताः । ततश्च 'ते' देवाश्चासुराश्च यज्ञे तुल्यवीर्या एवासन्, न तु देवाः शौर्याधिक्येन व्यावृत्तिं प्राप्ताः । तदानीमृषीणां मध्ये सूक्ष्मदर्शी भरद्वाजः ' तान्' असुरान् रहस्युक्थपरानपश्यत्। दृष्ट्वा चैवमुवाच - ' इमे' रहस्यवस्थिता ' असुरा उक्थेषु ' स्तोत्रशस्त्रे- ष्वाश्रिताः; ‘ तान्’ असुरान् 'एषां' देवानामृषीणां च मध्ये न कोऽपि पश्यतीति। तथोक्तं स भरद्वाजोऽसुरनिराकरणार्थं केनचिन्मन्त्रेणाग्निम् ‘ उदह्वयद्' उच्चध्वनिनाह्वानं कृतवान्॥ तमिमं मन्त्रं दर्शयति--: 'एह्यू षु ब्रवाणि तेऽग्न इत्येतरा गिरः' -इति ॥ २ । हिन्दी— ( उस आह्वान करने वाले मन्त्र को दिखला रहे हैं - ) अग्ने हे अग्ने! एहि ( १ ) आश्व ०श्री ० ६.११.१। 1
पृष्ठ 748
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [६८६ ऐतरेयब्राह्मणम् १५.५ तृतीयपञ्चिकायांयहाँ आओ । ते सु ब्रवाणि तुम्हारे शोमन कर्मों को मैं कह रहा हूँ इतराः गिरः (उन देवों से) अन्य वाणी ( असुरों की वाणी) इत्था इस प्रकार है । · सा० भा ० — हेऽग्न! एह्यू' आगच्छैव 'ते' तव 'सु ब्रवाणि' शोभनं कार्यं कथयानि। ‘ इतराः’ देववाक्यार्थव्यतिरिक्ताः ‘ गिरः' असुरावाच: ' इत्या' इत्थमनेन प्रकारेण, श्रुत्यन्त- रादिति शेषः । अस्मिन् मन्त्रे' इतराशब्दार्थं दर्शयति- असुर्या ह वा इतरा गिरः ॥३ ॥
हिन्दी—( मन्त्र में प्रयुक्त इतरा शब्द के अर्थ को दिखला रहे हैं— ) असुर्या: ह वै इतरा गिरः इतरा वाणी असुरों की है । सा ० भा ० — असुरेभ्यो हिता ' असुर्याः ', ताश्च गिरः देववाक्यादितराः, देवविरो- धिन्यः —इत्यर्थः । तथाऽग्निवाक्यं दर्शयति- ( अग्निवाक्यकथनम्) सोऽग्निरुपोत्तिष्ठन्नब्रवीत् किंस्विदेव मह्यं कृशो दीर्घः पलितो वक्ष्यतीति ॥ ४ ॥
हिन्दी–( अब अग्नि के कथन को दिखला रहे हैं- ) सः अग्निः उपतिष्ठन् अब्रवीत् उस अग्नि ने उठते हुए कहा कि मह्यम् मेरे लिए कृशः दीर्घः पलितः कृशकाय, लम्बे और भूरे बालों वाले (ऋषि ) किंस्विद् वक्ष्यति क्या कहना चाह रहे है? सा० भा०--भरद्वाजोनाहूतो योऽयमग्निः ‘ सोऽग्निः' तत्समीपं प्रत्यागन्तुमुत्तिष्ठन्ने- वमब्रवीतम्– मह्यम्' अग्नये स ऋषिः 'किंस्विदेव' किंनाम वक्ष्यतीति। ' कृशो दीर्घः पलितः इत्यृषिविशेषणानि॥ तानि च स्पष्टीकरोति— ( भरद्वाजर्षेः स्वरूपवर्णनम्) भरद्वाजो ह वै कृशो दीर्घः पलित आस ॥५ ॥
हिन्दी– ( पूर्वोक्त कथन को स्पष्ट कर रहे हैं— ) भारद्वाजः वै भारद्वाज ही कृशः
दीर्घः पलितः आस कृशंकाय, लम्बे और भूरे बालों वाले थे ।
सा० भा ० — स्पष्टोऽर्थः ॥
किंस्वित् पलितो वक्ष्यतीत्यग्निना पृष्ठस्य भरद्वाजस्योत्तरं दर्शयति— ( १ ) ऋ० ६.१६.१।
पृष्ठ 749
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ६८७ ( भरद्वाजस्योत्तरकथनम् ) सोऽब्रवीदिमे वा असुरा उक्थेषु श्रितास्तान् वो न कश्चन पश्यतीति ॥ ६ ॥
हिन्दी-(अग्नि द्वारा पूछे जाने पर भारद्वाज द्वारा दिये गये उत्तर को दिखला रहे हैं— ) सः अब्रवीत् उस ( भारद्वाज ) ने ( अग्नि से कहा कि इमे असुराः ये असुर लोग उक्थेषु श्रिताः उक्थों में आश्रय लिये हुए हैं। तान् उन (असुरों ) को वः कश्चन तुम ( देवताओं ) से कोई भी न पश्यति नहीं देख रहा है। सा ० भा ० —' सः ' भरद्वाजोऽग्निं प्रत्येवमब्रवीत्- 'इमे वा ' इत्यादि पूर्ववद् व्याख्येयम्॥ अथोक्थस्तोत्रस्य साधनभूतं ' साकमश्व' नामकं साम यदस्ति, तदयं नाम निर्वक्ति— ( साकमश्वनामसाम्नो निर्वचनम्) तानग्निरश्वो भूत्वाऽभ्यत्यद्रवत्, यदग्निरश्वो भूत्वाऽभ्यत्यद्रवत्, तत्साकमश्वं सामाभवत्, तत्साकमश्वस्य साकमश्वत्वम् ॥७ ॥
हिन्दी— ( अब उक्थस्तोत्र के साधनभूत 'साकमश्व' नामक साम के नाम का निर्वचन कह रहे हैं— ) तब अग्निः अश्वः भूत्वा अग्नि अश्व होकर तान् अभि उन ( असुरों ) को अभिलक्षित करके अत्यद्रवत् (उनके पीछे ) तेजी से दौड़े। यद् अग्निः अश्वः भूत्वा जो अग्नि अश्व होकर अभि अत्यद्रवत् असुरों को लक्ष्य करके उनके पीछे तेजी से दौड़े, तत् साकमश्वम् वह साकमश्व (नामक ) साम अभवत् साम हो गया है। तत् साकमश्वस्य वह साकमश्व (नामक साम) का साकमश्वत्वम् साकमश्वत्व ( साकमश्व नाम वाला होना ) है । सा ० भा ० - सोऽग्निर्भरद्वाजस्योत्तरं श्रुत्वा तत ऊर्ध्वं स्वयमश्वाकारो भूत्वा ' तान्' असुरान् ‘ अभि’ लक्ष्य अत्यद्रवद् अतिशयेनागच्छत्। असुराणामुपरि वेगवन्तमात्मरूपमश्वं प्रवर्त्यासुरान् मारितवान् इत्यर्थः । यस्मान् स्वयमश्वाकारो भूत्वा तैरसुरैः साकं युद्धं कृत्वा जितवान्, तस्मादेतद् वृत्तान्तसूचनाय प्रवृत्तायाम् 'एह्यू षु ब्रवाणि ते' - इत्यादिकायामृचि' उत्पन्नस्य साम्नःर साकमश्वमिति नाम संपन्नम् । तस्य साम्न उक्थस्तोत्रनिष्पादकत्वं विधत्ते— ( साकमश्वनामसाम्न उक्थस्तोत्रनिष्पादकत्वविधानम् ) तदाहुः साकमश्वेनोक्थानि प्रणयेदप्रणीतानि वाव तान्युक्थानि यान्यन्यत्र साकमश्वादिति ॥८ ॥
( ) ( ) १ छ०आ० १.१.१.७/ २ गे० गा० १.१.१४। ( ३ ) नामविधिः आर्षेय ब्रा० १.२१ ।
पृष्ठ 750
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ ६८८ ऐतरेयब्राह्मणम् १५.५ तृतीयपञ्चिकायां हिन्दी—(उस साकमश्व नामक साम की उक्थस्तोत्रता का विधान कर रहे हैं- ) तदाहुः इस विषय में (कुछ लोग) कहते हैं कि साकमश्वेन उक्थानि प्रणयेत्साकमश्व ( नामके साम) से उक्थों का प्रारम्भ करना चाहिए। यानि साकमश्चाद् अन्यत्र जो साकमश्व ( नामक साम ) से अन्य से ( प्रारम्भ किये गये ) उक्थानि उक्थ हैं तानि अप्रणीतानि वाव वे प्रणयन (प्रारम्भ ) नही किये गये ही होते हैं । सा ० भा ० — ‘तत्’ तत्र साकमश्वविषये प्रयोगाभिज्ञा एवम् आहुः – साकमश्वनामकेन साम्ना स्तोत्राण्युक्थनामकानि प्रणयेत्' साकमयश्वाद् अन्यत्र सामान्तरेण यान्युक्थानि स्तोत्राणि
प्रणीयन्ते, तान्यप्रणीतान्येव भवन्ति । तस्मादिदमेव सामोक्थस्तोत्रनिष्पादकम्॥
पक्षान्तरं विधत्ते—.. ( तत्र पक्षान्तरविधानम्) प्र मंहिष्ठीयेन प्रणयेदित्याहुः, प्र मंहिष्ठीयेन वै देवा असुरानुक्थेभ्यः प्राणुदन्त ॥९ ॥
हिन्दी - (इस विषय में अन्य पक्ष को कह रहे हैं - ) प्र मंहिष्ठीयेन प्रणयेत् प्र मंहिष्ठीय (‘ प्र मंहिष्ठाय गायत' इस ऋचा में साम) से आरम्भ करना चाहिए - इत्याहुः ऐसा कुछ लोग कहते हैं; क्योंकि प्र मंहिष्ठीयेन देवाः देवताओं ने 'प्र मंहिष्ठीय' के द्वारा उक्थेभ्यः असुरान् प्राणुदन्त उक्थों से असुरों को निराकृत कर दिया था। सा० भा० -'प्र मंहिष्ठाय गायत' इत्यस्यामृचि उत्पन्नं साम ' प्र मंहिष्ठीयम् " तेन साम्नोक्थस्तोत्राणि— निष्पादयेत् । उक्थेष्वाश्रितानसुरान् देवा एतेन साम्ना उक्थेभ्यो निरा-कृतवन्तः ॥ उभयोः साम्नोरैच्छिकं विकल्पं दर्शयति- ( उभयोः साम्नोरेच्छिकत्वविकल्पः ) ·तत्प्राहैव प्रमंहिष्ठीयेन नयेत् प्र साकमश्वेन ॥ १० ॥
हिन्दी –( दोनों सामों के विषय में ऐच्छिक विकल्प को दिखला रहे हैं - ) तत् प्राह इस विषय में ( ऐतरेय ऋषि ) कहते हैं कि प्र मंहिष्ठीयेन नयेत् प्रमंहिष्ठीय से प्रारम्भ करे अथवा साकमश्वेन साकमश्व (नामक साम ) से (ये दोनों पक्ष हैं ) । ( १ ) उ०आ० १.१.२१.१-३ । ऊ ० गा०. १.१.१५ । ( २ ) ‘ तस्मात् साकमश्वेनोक्थानि प्रणयन्ति' – इत्यादि विधायकं ब्राह्मणम्, ( ता० ब्रा० ८.८ )।( ) ( ) ३ छ०आ ० २.१.२.१ । ४ गे ० गा० ३.१.२६ ।.( ५ ) उ० आ ० २.२.१७.१,२ । ऊ० गा० २.२.५ । नामविधिः आ०ब्रा ० १.१३ । विधायक ब्राह्मणम्- ता० ब्रा० १२.६ ।