ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 801–810

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 801–810

पृष्ठ 801

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 801 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: ]:द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७३ ९ अत्र ज्योतिःशब्दस्यादित्यपरत्वात् प्रगाथस्यैन्द्रत्वेऽपि सूर्यमतिक्रम्य शंसने न भविष्य- तीत्येतद् दर्शयति— असौ वाव ज्योतिस्तेन सूर्यं नातिशंसति ॥ ४ ॥

हिन्दी— असौ वाव ज्योतिः यह सूर्य ही ज्योति है। तेन उस ( शंसन) से सूर्यं न अतिशंसति सूर्य का उलङ्घन न करके शंसन करता है। सा ० भा ० – अस्मिन् प्रगाथे पूर्वस्या ऋचः षट्त्रिंशदक्षरत्वात् पादचतुष्टयोपेत- त्वाच्च सा स्वभावत एव बृहती, पुनरपि तस्याश्चतुर्थपादष्टाक्षरं द्विरावर्त्य इतरस्या ऋच: प्रथमार्धेन विंशत्यक्षरेण सह प्रमथ्य षट्त्रिंशदक्षरा द्वितीया बृहती संपादनीया; तत्राप्यन्तिमं पादमष्टाक्षरं द्विरावर्त्य उत्तरार्धेन विंशत्यक्षरेण सह प्रग्रथ्य तृतीया बृहती संपादनीया; एवं सति बृहत्या अतिक्रमो न भवति॥ अत्रोत्तरस्या ऋचो विष्टारपङ्कितत्वेऽपि प्रग्रथनेन बृहतीत्वसंपादनाद् बृहतीमतिलङ्घ्य शंसनं न भविष्यतीत्येतद् दर्शयति- यदु बार्हतः प्रगाथस्तेन बृहतीं नातिशंसति ॥ ५ ॥

हिन्दी - यदु बार्हतः प्रगाथः जो यह बृहती ( छन्द) वाला प्रगाथ है, तेन बृहतीं न अतिशंसति उस ( शंसन ) से बृहती का उलङ्घन न करके शंसन करता । प्रगाथान्तरं विधत्ते— ( आश्विन्प्रगाथविधानम् ) ' अभि त्वा शूर नोनुम' ' इति राथंतरीं योनिं शंसति; राथंतरेण वै संधिनाश्विनाय स्तुवते; तद् यद् राथंतरीं योनिं शंसति रथंतरस्यैव सयोनित्वाय ॥ ६ ॥

हिन्दी – ( अन्य अश्विन् प्रगाथ का विधान कर रहे हैं - ) ' अभित्वा शूर नोनुम' इति राथन्तरी योनिम् इस रथन्तर ( साम ) में उत्पन्न (प्रगाथ ) का शंसति शंसन करता है। रथन्तरेण वै सन्धिना रथन्तर (नामक साम ) की सन्धि से आश्विनाय स्तुवते अश्विन ( शस्त्र) के लिए स्तुवते स्तुति की जाती है। तद् यद् रथन्तरी योनिं शंसति तो जो रथन्तरी योनि का शंसन करता है वह रथन्तरस्य एव सयोनित्वाय रथन्तर के ही समान स्थानत्वं के लिए ( सम्पादित करता है )। सा० भा०- - रथंतराख्यं साम ' अभि त्वा शूर' इत्यत्रोत्पन्न' तस्माद् रथंतरयोनि- त्वम्। उद्गातारो ह्यतिरात्रे रथंतरसामसाध्येनान्तिमेन संधिना स्तोत्रेण आश्विनशस्त्रप्रदर्श- ( १ ) ऋ० ७.६६.२२ । ( २ ) छ०आ ० ३.१.५.१ । आर० गा० २.१.२१ । आर्षेय ब्रा० ३.१३ ।

पृष्ठ 802

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 802 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [७४० ऐतरेयब्राह्मणम् १७.४ चतुर्थपञ्चिकायां नार्थमेव स्तुवते' । अतो रथंतरयोनिशंसने सति स्तोत्रगतस्य रथंतरस्यैव साम्नः ‘ सयोनित्वं ' समानस्थानत्वं संपद्यते॥ अत्र सूर्यातिक्रमाभावं दर्शयति— ईशानमस्य जगतः स्वर्दृशमित्यसौ वाव स्वर्दृक् तेन सूर्यं नातिशंसति ॥७ ॥

हिन्दी–( इसमें सूर्य के उलङ्घन के अभाव को दिखला रहे हैं - ) 'ईशानमस्य जगतः स्वर्दृशम्' अर्थात् इस जगत् के स्वामी और स्वर्गलोक में दिखलायी देने वाले (सूर्य ) के लिए (हम स्तुति करते हैं )– इति यह (ऋचा का तृतीय पाद है ) यहाँ असौ वाव स्वर्दृक् यह (सूर्य) ही स्वर्गलोक में दिखलायी देने वाला है । तेन उस ( शंसन ) से सूर्यं नातिशंसति सूर्य का उलङ्घन न करते हुए शंसन करता है । सा ० भा०– ईशानमित्यादिकः प्रथमाया ऋचस्तृतीयपादः । ' अस्य' सर्वस्य जगतः ‘ ईशानं’ स्वामिनं ‘ स्वर्दृशं ’ स्वर्गलोके दृश्यमानम् ' अभिनोनुमः ' इति प्रथमपादगतेनान्वयः ।

अत्र स्वर्दृक्शब्देनासावादित्य एवोच्यते । तेन सूर्यातिक्रमो नास्ति ॥

पूर्ववद् बृहत्यतिक्रमाभावं दर्शयति— यदु बार्हतः प्रगाथस्तेन बृहतीं नातिशंसति ॥८॥

हिन्दी —( पूर्ववर्ती प्रगाथ वाली ऋचा के समान यहाँ भी बृहती के उलङ्घन के अभाव को दिखला रहे हैं - ) यदु बार्हतः प्रगाथ: जो यह बृहती ( छन्द) वाला प्रगाथ है, तेन उस (बृहती छन्द वाले प्रगाथ ) से बृहतीं नातिशंसति बृहती ( छन्द) का अति- क्रमण न करके शंसन करता है । · प्रगाथान्तरं विधत्ते— ( मैत्रावरुणप्रगाथविधानम्) 'बहवः सूरचक्षसः' इति मैत्रावरुणं प्रगार्थं शंसत्यहर्वै मित्रो रात्रिर्वरुण उभे वा एषोऽहोरात्रे आरभते योऽतिरात्रमुपैति; तद्.. यन्मैत्रावरुणं प्रगाथं शंसत्यहोरात्रयोरवैनं तत्प्रतिष्ठापयति ॥९ ॥

हिन्दी –( अन्य मैत्रावरुण प्रगाथ का विधान कर रहे हैं — ) ' बहवः सूरचक्षसः ' इति मैत्रा- वरुणं प्रगाथं शंसति इस मित्र और वरुण युगल देवता वाले (प्रगाथ) का शंसन करता है । अहः वै मित्रः मित्र दिनरूप है और रात्रिः वरुणः वरुण रात्रिरूप है । यः अतिरात्रम् उपैति जो अतिरात्र का सम्पादन करता है एषः अहो रात्रे उभे आरभते वह दिन और रात्रि दोनों का प्रारम्भ करता है। तद् यद् मैत्रावरुणं प्रगाथं शंसति तो जो मैत्रावरुण प्रगाथ का शंसन करता है, तत् इस ( शंसन) से एनम् इस ( यजमान) को ( १ ) ता०ब्रा० ९.१.२० - ३८ द्रष्टव्याणि। ( २ ) ऋ० ७.६६.१० ।

पृष्ठ 803

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 803 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७४१ अहोरात्रयोः दिन और रात्रि (दोनों) में प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापित करता है। सा ० भा ० – अह्नो ‘ मित्र: ' स्वामी; रात्रेश्च 'वरुणः ' तस्मात् तयोस्तद्रूपत्वम्। ‘ यः ’ यजमानः ‘ अतिरात्रं ’ क्रतुम् अनुतिष्ठति; 'एष:' पुमान् ' अहोरात्रे' ' उभे' अप्युद्दिश्य क्रतुं प्रारभते; उभयोः कालयोरनुध्येयविशेषसद्भावात् । अतो मैत्रावरुणप्रगाथशंसनेनाहोरात्रयोरेव' ' 'कालयोः एनं यजमानं प्रतिष्ठितं करोति॥ पूर्ववदनतिक्रमं दर्शयति— ' सूरचक्षसः ' इति तेन सूर्यं नातिशंसति; यदु बार्हतः प्रगाथस्तेन बृहती नातिशंसति ॥ १० ॥

हिन्दी – ( पूर्ववर्ती प्रगाथों के समान इस प्रगाथ में भी सूर्य और बृहती के उलङ्घन का अभाव दिखला रहे हैं— ) (प्रगाथ में) ' सूर चक्षसः ' (पद में सूर्य वाचक ) सूर का प्रयोग हुआ है। तेन उससे सूर्यं नातिशंसति सूर्य का उलङ्घन न करके शंसन करता है और यदु र्बाहतं प्रगाथम् जो यह बृहती (छन्द ) वाला प्रगाथ है तेन उससे बृहती नातिशंसति बृहती (छन्द ) का उलङ्घन न करके शंसन करता है । सा० भा०-'-'सूरचक्षसः ' इति श्रूयमाणं सूरपदं सूर्यवाचि; अतस्तस्य नातिक्रमः । पुनरप्यन्ये द्वे ऋचौ विधत्ते— ( द्यावापृथिवीप्रगाथविधानम्) ' मही द्यौः पृथिवी च नः ' ते हि द्यावापृथिवी विश्वशंभुवेति' द्यावापृथिवीये शंसति द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे इयमेवेह प्रतिष्ठाऽ- सावमुत्र तद् यद् द्यावापृथिवीये शंसति प्रतिष्ठयोरेवैनं तत्प्रतिष्ठा- पयति ॥ ११ ॥

हिन्दी –(उसके बाद द्यावापृथिवी के अन्य दो प्रगाथों का विधान कर रहे हैं— ) ' मही द्यौ पृथिवी च नः ' और ' ते हि द्यावापृथिवी विश्वशंभुवा' - इति द्यावापृथिवीये शंसति इन दो द्यावापृथिवी से संम्बन्धित (प्रगाथों) का शंसन करता है। द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे द्यावा और पृथिवी दोनों प्रतिष्ठा (आश्रयस्थान ) है। इयमेव इह प्रतिष्ठा यह (पृथिवी ) इस ( लोक ) में प्रतिष्ठा है और असौ अमुत्र वह ( द्युलोक) वहाँ आश्रय है । तद् यद् द्यावापृथिवीये शंसति तो जो द्यावापृथिवी से सम्बन्धित दोनों ऋचाओं का शंसन करता है तत् उस ( शंसन ) से एनम् इस (यजन करने वाले ) को प्रतिष्ठयोः दोनों आश्रयों में प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापित करता है । ( १ ) 'इन्द्र क्रतुं', 'अभि त्वा', ' बहवः सूरचक्षस:' -इति त्रयः प्रगाथाः ( आश्व ० श्रौ० ६.५.१८ )।

पृष्ठ 804

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 804 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १७.४ चतुर्थपञ्चिकायां ७४२: ऐतरेयब्राह्मणम् सा० भा ० — ‘ मही द्यौ: ’ ” इत्येका 'ते हि’२ – इति द्वितीया; उभे अप्यृचौ द्यावापृथिवी-देवताके । ते च द्यावापृथिव्यौ सर्वेषां प्राणिनामाधारभूते 'इह' मनुष्यजन्मनि ' इयम्' 'एव ’ पृथिवी प्राणिनामाश्रयः । ‘ अमुत्र' जन्मान्तरे ' असौ' द्युलोक आश्रयः । तथा सति द्यावापृथिवी-ययोर्ऋचोः शंसनेनोभयोरपि प्रतिष्ठारूपयोर्लोकयोः 'एनं' यजमानं प्रतिष्ठापयति ॥ अत्र सूर्यस्यानतिक्रमं दर्शयति— ' देवो देवी धर्मणा सूर्यः शुचिः ' इति तेन सूर्यं नातिशंसति ॥ १.२ ॥ हिन्दी —(उन दोनों ऋचाओं में सूर्य के उलङ्घन का अभाव दिखला रहे हैं— ) 'देवो देवी धर्मणा सूर्यः शुचिः’— इति इस (उत्तरवर्ती ऋचा ) में ( सूर्य शब्द प्रयुक्त होने कारण ) सूर्यं नातिशंसति ( सूर्य का उलङ्घन न करते हुए शंसन करता है । सां० भा ० — उत्तरस्यामृचि ' देवी देवो' इत्यस्मिन् पादे सूर्यस्य श्रूयमाणत्वात् तदति- क्रमो नास्ति॥ बृहत्या अनतिक्रमं दर्शयति— यदु गायत्री च जगती च ते द्वे बृहत्यौ; तेन बृहतीं नातिशंसति ॥ १३ ॥

हिन्दी–( अब उनमें बृहती छन्द के अनतिक्रमण को दिखला रहे हैं — ) यदु गायत्री च जगती च जो (ये दोनों ऋचाएँ क्रमशः ) गायत्री और जगती छन्द वाली हैं, ते द्वे बृहत्यौ वे दोनों ( २४ + ४८ = ७२ अक्षर वाली है अतः ) द्वे बृहत्यौ दो बृहती छन्द ( सम्पादित करती हैं ) । तेन इस कारण बृहतीं नातिशंसति बृहती का उलङ्घन करके शंसन करता है । सा ० भा० — प्रथमा गायत्रीछन्दस्काचतुर्विंशत्यक्षरा । द्वितीया जगतीच्छन्दस्काऽ-. ष्टाचत्वारिंशदक्षरा मिलित्वा द्वासप्ततिरक्षराणि संपद्यन्ते; तेषां द्वेधा विभागे सति षट्त्रिंश- दक्षरे द्वे बृहत्यौ भवतः । तेन बृहत्या अनतिक्रमः । अथान्यामेकामृचं विधत्ते— 'विश्वस्य देवी मृचयस्य जन्मनो न या रोषाति न ग्रभत्' -इति द्विपदां शंसति ॥ १४ ॥

· हिन्दी–(इसके बाद एक अन्य ऋचा का विधान कर रहे हैं - ) विश्वस्य मृचयस्य जन्मनः सम्पूर्ण जङ्गम प्राणियों की देवी स्वामिनी ( निर्ऋतिरूपा मृत्युदेवता ) न रोषाति क्रोध न करे और न ग्रभत् न हमें पकड़े - इति द्विपदां शंसति इस दो पादों वाली (ऋचा ) का शंसन करता है । ( ) ( ) १ ऋ० १.२२.१३ । २ ऋ ० १.१६०.१ ।

पृष्ठ 805

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 805 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: द्वितीयोऽध्यायः चतुर्थः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७४३ सा० भा ० — इयमृक्पादद्वयोपेता' अस्मिन् ब्राह्मणे एंवोक्ता। ' मृचि' धातुर्गत्यर्थः । मर्चयति गच्छतीति गतिमान् प्राणी ॥२ 'विश्वस्य' सर्वस्य ' मृचयस्य' गतिमतः प्राणिनो यज्जन्म, तस्य ‘ जन्मनः ’ ' देवी' स्वामिनी काचिन्निर्ऋतिरूपा मृत्युदेवता विद्यते! ' या' मृत्युदेवताऽस्मासु ‘ न रोषाति' न कुप्यति, 'न ग्रभत्' नैव गृह्णातीति द्विपदाया ऋचोऽर्थः । तामेतां द्विपदां शंसेत्॥ एतामृचं प्रशंसति— चितैधमुक्थमिति ह स्म वा एतदाचक्षते, यदेतदाश्विनम्; निर्ऋतिर्ह स्म पाशिन्युपास्ते, यदैव होता परिधास्यति; अथ पाशान् प्रति- मोक्ष्यामीति; ततो वा एतां बृहस्पतिर्द्विपदामपश्यन्न या रोषाति न ग्रभदिति; तया निर्ऋत्याः पाशिन्या अधराचः पाशानपास्यत् तद् यदेतां द्विपदां होता शंसति निर्ऋत्या एव तत्पाशिन्या अधराचः पाशानपास्यति स्वस्त्येव होतोन्मुच्यते सर्वायुः सर्वायुत्वाय ॥ १५ ॥

हिन्दी— ( इस ऋचा की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद् एतद् आश्विनम् जो यह आश्विन् शस्त्र है एतत् यह चितैधम् उक्थम् चिता की लकड़ी के समान शस्त्र है- इति ह स्म आचक्षते ऐसा अभिजन कहते हैं । ( अत: यह श्मशान स्थल के समान भयानक होता है ) क्योंकि पाशिनी निर्ऋतिः ह उपास्ते स्म पाश को लिए हुए (मृत्यु की देवता) निर्ऋति ( होता के ) समीप में विद्यमान रहती है कि यदा वै होता परिधास्यति जब होता (शस्त्र का ) समापन करेगा अथ पाशान् प्रतिमोक्ष्यामि तब पाशों को ( इस होता के ऊपर) फेंक दूँगी। ततः वै उसी समय ही बृहस्पतिः बृहस्पति ने (इस निर्ऋति की शान्ति के लिए) एतां द्विपदाम् अपश्यन् इस द्विपाद वाली (ऋचा ) का दर्शन किया। या न रोषाति न ग्रभत् जो न क्रोध करती है और न ग्रहण करती है। तया ( बृहस्पति ने इस (ऋचा ) द्वारा पाशिन्या. निर्ऋत्याः पाश धारण करने वाली निऋति के पाशान् पाशों को अधराचः अपास्य नीचे गिरा दिया। तद् यद् एतां द्विपदाम् तो जो इस दो पादों वाली (ऋचा) का होता शंसति होता शंसन करता है, तत् उस ( शंसन) से पाशिन्याः निॠत्याः पाशधारिणी ( मृत्यु देवता ) निर्ऋति के पाशान् अधराचः अपास्यति पाशों को नीचे गिरा ( १ ) आश्वलायनेनाप्यनूक्ता - 'विश्वस्य ग्रभदिति द्विपदा' –इति ६ ५.१८ । ( २ ) मृचिहिंसाकर्मा; 'यत् क्षुरेण मर्चयता सुपेशसा'- इत्यादिषु ( अथर्व० ८.२.१७; आश्व० गृ० १.१७.१६; पार० गृ० २.१ ) तथा दृष्टत्वात्' -इति, 'मर्चयात् -मर्चयतिहिंसा- कर्मा, हिस्यात्’ - इति च ऋग्भाष्ये सायण: ( ८.६७.९, २.२३.७ ) । ' मर्च च ( शब्दार्थः ) - इति चु० प ११६। ' मर्च ग्रहणे' सौत्रः; उणा० ३.४३ । ' मर्चयतेर्मर्कः ' पा० १.१.५८ वा० ३ ।

पृष्ठ 806

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 806 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

[ १७.४ चतुर्थपञ्चिकायां७४४: ऐतरेयब्राह्मणम् देता है । स्वस्त्या एव होता उन्मुच्यते स्वस्ति के द्वारा ही होता (निऋति के पाशों से ) उन्मुक्त होता है। इस प्रकार सर्वायुः ( यह ऋचा) सम्पूर्ण आयु रूप है। अतः सर्वायुत्वा सम्पूर्ण आयु की प्राप्ति के लिए ( इस ऋचा का शंसन किया जाता है) । सा० भा ० — यदेतत् ‘ आश्विनं' शस्त्रमस्ति, तदेतच्चितैधमुक्थमिति रहस्याभिज्ञा आचक्षते । चिता एधाः काष्ठसमूहा मनुष्यं दग्धुं यस्मिञ्श्मशाने स्थाने, तत् स्थानं 'चितैधम्'; तत्सदृशमिदम् ‘ उक्थं' शस्त्रम्, यथा श्मशानं दृष्ट्वा जीवनार्थिनो बिभ्यति, तद्वदाश्विनं शस्त्रं भयहेतुरित्यर्थः । तत्कथमिति? तदेवोच्यते - 'निर्ऋतिः मृत्युदेवता, सा च ' पाशिनी' पाश- हस्ता सती ‘उपास्ते ' होतुः समीपे निवसति । केनाभिप्रायेणेति? सोऽभिधीयते, -– यदैवायं होता ‘ परिधास्यति’ शस्त्रसमाप्तिं करिष्यति, तदैव बन्धनार्थं पाशान् अस्मिन् होतरि ‘प्रति- मोक्ष्यामि' प्रजेष्यामि ' इति' तस्या अभिप्रायः । 'ततो वै' तस्मादेव निर्ऋत्याः परिहरणीय- त्वकारणात् तदपाकरणार्थं बृहस्पतिः ' एतां' द्विपदां तत्परिहारहेतुत्वेनापश्यत् । काऽसौ द्विपदेति वीक्षायां तदीयो द्वितीय: पादो 'न या' - इत्यादिकः प्रदर्शनार्थमुपादीयते । ' तया’ द्विपदया पाशहस्ताया निर्ऋतया सकाशाद् ' अधराचः ' अधो लम्बमानान् पाशांन् बृहस्पतिः ‘ अपास्यत्’ द्विपदायां पठ्यमानायां तद्धस्तात् पाशाः पतिता इत्यर्थः । तद्वद्धोताऽपि द्विपदायाः ' स्वस्त्येव' क्षेमेणैवायं होता निर्ऋतिपाशात् शंसनेन पाशान् ‘ अपास्यति' निराकरोति। मुच्यते । ततः सर्वायुर्भवति, यजमानस्यापि सर्वायुत्वाय शंसनं संपद्यते ॥ वेदनं प्रशंसति— सर्वमायुरेति य एवं वेद ॥ १६ ॥

हिन्दी -(इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह सर्वम् आयुः एति सम्पूर्ण आयु को प्राप्त करता है । तत्र सूर्यस्यानतिक्रमं दर्शयति— मृचयस्य जन्मन इत्यसौ वाव मर्चयतीव; तेन सूर्यं नातिशंसति ॥ १७ ॥

हिन्दी –(इस ऋचा में सूर्य की अनतिक्रमता को दिखला रहे हैं — ) 'मृचयस्य जन्मनः ' इति यहाँ असौ वाव मर्चयति वह सूर्य ही गमन करता है । तेन इस (शंसन) से सूर्यं न अतिशंसति सूर्य का अतिक्रमण न करके शंसन करता है । सा ० भा ० — द्विपदायां गतिवाची ' मृचय' शब्दोऽस्ति ' असौ वाव' आदित्योऽपि मर्चयतीव सर्वदा गच्छत्येव; ' तेन' सूर्याभिधानान्नस्त्यतिक्रमः ॥ बृहत्या अनतिक्रमं दर्शयति— यदु द्विपदा, पुरुषच्छन्दसं सा सर्वाणि च्छन्दांस्यभ्याप्ता; तेन बृहतीं नातिशंसति ॥ १८ ॥

पृष्ठ 807

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 807 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:द्वितीयोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७४५ हिन्दी - ( अब बृहती के अनतिक्रमण को दिखला रहे हैं - ) यदु द्विपदा जो यह (ऋचा ) दो पादों वाली है अतः पुरुषच्छन्दसम् ( पुरुष क्रे दो पादों के होने के कारण समानता से ) पुरुष सम्बन्धी छन्द वाली है । सा सर्वाणि छन्दांसि अभ्याप्ताः ( शंसन करने वाले पुरुष द्वारा) वह ( द्विपदा ) सभी छन्दों को सभी ओर से व्याप्त कर लेती है। तेन इस ( सभी छन्दों को व्याप्त कर लेने ) के कारण बृहतीम् नातिशंसति बृहती का अतिक्रमण न करते हुए शंसन करता है। सा० भा ० -– ' यदु' यस्मादेव कारणादियं द्विपदा, तस्मादेव पुरुषसादृश्यात् पुरुष- सम्बन्धच्छन्दो भवति। पुरुषश्च सर्वच्छन्दसां प्रयोक्तेति पुरुषद्वारा 'सा' द्विपदा सर्वाणि

च्छन्दांस्यभितो व्याप्नोति । ' तेन' बृहत्या अपि व्याप्तत्वान्नास्त्यतिक्रमः ॥

॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये चतुर्थपञ्चिकायाः द्वितीयाध्याये ( सप्तदशाध्याये ) चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के सप्तदश अध्याय के चतुर्थ खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ पश्चमः खण्डः सा० भा ० — अथाश्विनस्य समाप्त्यर्थमेकामृचं विधत्ते- "( आश्विनशस्त्रपरिधानीया ऋक्) ब्राह्मणस्पत्यया परिदधाति; ब्रह्म वै बृहस्पतिर्ब्रह्मण्येवैनं तदन्ततः प्रतिष्ठापयति ॥ १ ॥

हिन्दी– ( अब आश्विन् शस्त्र की समाप्ति करने के लिए एक ऋचा का विधान कर रहे हैं— ) ब्राह्मणस्पत्यया परिदधाति 'बृहस्पते अति यदर्य: ' इस ब्रह्मणस्पतिसम्बन्धी (ऋचा ) से (आश्विनशस्त्र का ) समापन करता है । ब्रह्म वै बृहस्पतिः ब्राह्मण ही बृहस्पति है। तत् उस (उपसंहार ) से एनम् इस ( यजमान ) को अन्ततः अन्त में ब्रह्मणि एव प्रतिष्ठापयति ब्राह्मणरूप (बृहस्पति) में प्रतिष्ठापित करता है। सा० भा०-- 'बृहस्पते अति यदर्यः ' इत्येषा 'ब्राह्मणस्पत्या' बृहस्पतेर्देवेषु ब्राह्मण- जातिस्वरूपत्वात् । तेन परिधानेनैतच्छत्रं 'ब्रह्मणरूपे बृहस्पतावेव प्रतिष्ठितं भवति ॥ नित्यप्रयोगार्थं परिधानीयां विधाय काम्यप्रयोगं विधत्ते— ( १ ) ऋ० २.२३.१५। ऐ.ब्रा. पू- ४७

पृष्ठ 808

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 808 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [७४६ ऐतरेयब्राह्मणम् १७.५ चतुर्थपञ्चिकायां ( परिधानीयर्चः काम्यप्रयोगः ) 'एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्णो" इत्येतया परिदध्यात् प्रजाकामः पशुकामः ॥२ ॥

हिन्दी—( नित्य प्रयोग के लिए परिधानीय ऋचा का विधान करके काम्यप्रयोग को दिखला रहे हैं— ) प्रजाकामः पशुकामः प्रजा की कामना करने वाला और पशु की कामना करने वाला ‘ एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्णे ' – इत्येतया परिदध्यात् इस (ऋचा ) से समापन करे । तस्या ऋचस्तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे— ' बृहस्पते सुप्रजा वीरवन्तः ' इति प्रजया वै सुप्रजा वीरवान् ॥ ३ ॥

हिन्दी —(‘ एवा पित्रे ' इस ऋचा के तृतीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) 'बृहस्पते सुप्रजा वीरवन्तः ' इति यह (ऋचा का तृतीय पाद है ) । यहाँ ‘प्रजया वै सुप्रजा वीरवान्' में प्रजा शब्द से सुसन्तान और शूर- वीर युक्त होना कहा गया है । सा० भा ० – पुत्रादिरूपया 'प्रजया' पिता ' सुप्रजा: ' शोभनापत्यः ‘ वीरवान्' शूर- भृत्ययुक्तश्च। तेन तृतीयपादोक्तं ' सुप्रजा वीरवन्तः ' इत्येतदुपपन्नम्॥ चतुर्थपादमनुवदति- ' वयं स्याम पतयो रयीणाम्' इति ॥४ ॥

हिन्दी–(ऋचा के चतुर्थ पाद को कह रहे हैं — ) 'वयं स्याम पतयो रणीणाम्’ अर्थात् (हे बृहस्पति )! हम लोग धनों के स्वामी बने— इति यह (ऋचा का चतुर्थ पाद है) । सा० भा० - हे बृहस्पते, त्वत्प्रसादाद् वयं ' रयीणां' धनानां पतयः स्याम॥ अस्यार्थस्य स्पष्टत्वाद् व्याख्यानमुपेक्ष्य ज्ञानपूर्वकानुष्ठानं प्रशंसति— प्रजावान् पशुमान् रयिमान् वीरवान् भवति, यत्रैवं विद्वान् एतया •परिदधाति ॥५ ॥

हिन्दी—(उपर्युक्त कथन की स्पष्टता होने से के कारण व्याख्यान की उपेक्षा करके ज्ञानपूर्वक अनुष्ठान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यत्र जिस यज्ञ में एवं विद्वान् इस ( उपर्युक्त) प्रकार से जानने वाला एतया परिधाति इस (ऋचा ) से आश्विनशस्त्र ) का समापन करता है वह प्रजावान्, पशुमान् रयिमान् वीरवान् भवति सन्तान, पशु, धन और वीर सेवकों से सम्पन्न होता है। फलान्तरार्थम्' अन्यामृचं विधत्ते— ( १ ) ऋ० ४.५०.६। ( २ ) द्र० 'नित्यप्रयोगार्थञ्च' आश्व ० श्री० ६.५.१ ९।

पृष्ठ 809

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 809 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:द्वितीयोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७४७ ' बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद्' इत्येतया' परिदध्यात्, तेजस्कामो ब्रह्मवर्चसकामोऽतीव वाऽन्यान् ब्रह्मवर्चसमर्हति ॥ ६ ॥

हिन्दी – ( अन्य फल की प्राप्ति के लिए अन्य ऋचा का विधान कर रहे हैं— ) तेजस्कामः ब्रह्मवर्चसकामः तेज की कामना करने वाला और ब्रह्मवर्चस् की कामना ' करने वाला 'बृहस्पते अति यदयों अर्हाद्' - इत्येतया परिदध्यात् इस (ऋचा) से समापन करे। इससे अन्यान् अतीव ब्रह्मवर्चसम् अर्हति अन्य पुरुषों की अपेक्षा अत्यधिक ब्रह्मवर्चस् को प्राप्त करता है। सा० भा० – अत्र पादे योऽयमतिशब्दस्तत्प्रसादादनुष्ठाताऽन्यपुरुषान् ' अतीव’ अतिक्रम्यैवाधिकं ब्रह्मवर्चसम् ‘ अर्हति' प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ द्वितीयपादे प्रथमपदमनूद्यं व्याचष्टे- घुमदिति घुमदिव वै ब्रह्मवर्चसं विभातीति, वीव वै ब्रह्मवर्चसं भाति ॥७ ॥

हिन्दी— (इस ऋचा के द्वितीय पाद में प्रयुक्त प्रथम पद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) द्युमत् इति (ऋचा के द्वितीय पाद में ) ' घुमत्' शब्द है । घुमदिव ब्रह्मवर्चसम् प्रकाशसम्पन्न के समान ब्रह्मवर्चस् से युक्त (व्यक्ति) विभाति (सभी लोगों के मध्य) शोमायमान होता है । (इस पाद के शंसन से) वीव ब्रह्मवर्चसं भाति विशेषरूप से ब्रह्मवर्चस् से सम्पन्न होता है । सा० भा ० — ‘ द्युमद् विभाति क्रतुमज्जनेषु' –- इति द्वितीयः पादः । ब्रह्मवर्चसविशे-`षणत्वेन द्युतिमत्पर्यायो ‘ द्युमदिति' शब्दः प्रयुज्यते । श्रुताध्ययनसंपत्तिरूपं ‘ब्रह्मवर्चसं ' विद्वत्- सभायां ‘ द्युमदिव वै' प्रकाशयुक्तमेव भूत्वा ' विभाति' सर्वेषामेव भासत 'इति' तस्य पदस्य तात्पर्यम्। एतत्पादशंसने ब्रह्मवर्चसं ' वीव वै' विशेषेणैव भाति॥ तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे— ' यद् दीदयच्छवस ऋतप्रजात' इति, दीदायेव वै ब्रह्मवर्चसम् ॥८ ॥

हिन्दी—— (ऋचा के तृतीय पाद को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं — ) ' यद् दीदयच्छवस ऋतप्रजात’- इति यह (ऋचा का तृतीय पाद है ) । दीदाय इव ब्रह्मवर्चसम् ब्रह्मवर्चस् प्रकाश के समान होता है। सा० भा ० — अस्मिन्नपि पादे ब्रह्मवर्चसविशेषणत्वेन दीप्यमानत्ववाचकं दीदयदिति पदमस्ति; ब्रह्मवर्चसं ‘ दीदायेव वै ' ब्राह्मणेषु दीप्यत एवेति तस्य पादस्यार्थः ॥ चतुर्थपादमनूद्य व्याचष्टे— ( १ ) ऋ० २.२३.१५ ।

पृष्ठ 810

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 810 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [७४८ ऐतरेयब्राह्मणम् १७.५ चतुर्थपञ्चिकायां ' तदस्मासु द्रविणं घेहि चित्रम्' इति, चित्रमिव वै ब्रह्मवर्चसम्॥९ ॥

हिन्दी—( चतुर्थ पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम्' इति यह (ऋचा का चतुर्थ पाद है ) । चित्रमिव ब्रह्मवर्चसम् ब्रह्मवर्चस विचित्र के समान होता है । सा० भा ० — अस्मिन् पादे यच्चित्रविशेषणं तद्युक्तमेव ब्रह्मवर्चसस्य वेदेन शास्त्रे- णाऽऽचारेण च विचित्रत्वात्॥ वेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशंसति— ब्रह्मवर्चसी ब्रह्मयशसी भवति, यत्रैवं विद्वानेतया परिदधाति ॥ १० ॥

हिन्दी–( इसके ज्ञानपूर्वक अनुष्ठान की प्रशंसा कर रहे हैं — ) यत्र जिस ( शंसन ) में एवं विद्वान् इस प्रकार जानने वाला ( होता) एतया इस (' बृहस्पते अति' ऋचा) से परिदधाति ( आंश्विन् शस्त्र का ) संमापन करता है, वह ब्रह्मवर्चसी ब्रह्मयशसी भवति

ब्रह्मवर्चस और ब्रह्मयश से सम्पन्न होता है ।

'सा० भा ० – 'ब्रह्मवर्चसी' वृत्तसंपन्न: । ' ब्रह्मयशसी' तन्निमित्तकीर्तियुक्तः ॥

उक्तमर्थं निगमयति— तस्मादेवं विद्वानेतया परिदध्यात् ॥ ११ ॥

हिन्दी– ( उक्त अर्थ का निगमन कर रहे हैं - ) तस्मात् इस कारण एवं विद्वान् इस प्रकार जानने वाला ( होता) एतया परिदध्यात् इस (' बृहस्पते अति' ऋचा) से समापन करें। सूर्यस्यानतिक्रमं दर्शयति— ब्राह्मणस्पत्या; तेन सूर्यं नातिशंसति ॥ १२ ॥

हिन्दी—(इस ऋचा के शंसन में सूर्य की अनतिक्रमता को दिखला रहे हैं— ) ' ब्राह्मणस्पत्या' ( यह ऋचा) ब्राह्मणस्पति देवता वाली है। अतः तेन उस (ब्राह्मणस्पति देवताक होने ) से सूर्यं नातिशंसति (सन्ध्या इत्यादि में सूर्य के ब्राह्मणों का स्वामी होने के कारण) सूर्य का अतिक्रमण न करते हुए शंसन करता है। सा० भा० — यस्माद् इयमृक्ब्रह्मणस्पतिदेवताका, सूर्यश्च संध्योपासनादौ ब्राह्मणानां स्वामी, तस्मान्नातिक्रमः । बृहत्या अनतिक्रमं दर्शयति- यदु त्रिष्टुभं त्रिः शंसति; सा सर्वाणि च्छन्दांस्यभ्याप्ता; तेन बृहतीं नातिशंसति ॥ १३ ॥