ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 851–860

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 851–860

पृष्ठ 851

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 851 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: तृतीयोऽध्यायः पञ्चमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७८ ९ निष्केवलल्यशस्त्रे निविद्धानं विधत्ते— ( निष्केवल्यशस्त्रे विविद्धानविधानम्) एकपञ्चाशतं द्विपञ्चाशतं वा शस्त्वा मध्ये निविदं दधाति; ताव- तीरुत्तराः शंसति; शतायुर्वै पुरुषः शतवीर्यः शतेन्द्रिय आयुष्येवैनं तद्वीर्यं इन्द्रिये दधाति ॥७॥

हिन्दी - ( निष्केवल्यशस्त्र में निविद्धान का विधान कर रहे हैं - ) एकपञ्चाशतं द्विपञ्चाशतं वा शस्त्वा इक्यावन अथवा बावन (ऋचाओं ) का शंसन करके मध्ये ('इन्द्र नु वीर्याणि' इत्यादि ऋचा के ) मध्य में निविदं दधाति निविद को रखता है। तावती उत्तराः शंसति (उस निविद के ) बाद म उतनी ही ऋचाओं का शंसन करता है। शतायुः वै पुरुषः पुरुष सौ वर्षों की आयु वाला है और शतवीर्यः शतेन्द्रियः शतवीर्य वाला तथा शतेन्द्रिय है। इस प्रकार तत् इस ( शंसन ) से (होता) एनम् इस ( यजन करने वाले ) को आयुषि वीर्ये इन्द्रिये आयु, वीर्य और इन्द्रिय में दधाति प्रतिष्ठापित करता है । सा ० भा० — तस्मिन् शस्त्रे स्तोत्रियानुरूपयोस्तृचयोः षड् ऋचः ' ' यद्वावान’-— इत्येका' धाय्या बृहद्रथंतरयोर्योनी द्वे, ३ उत्तमसामप्रगाथस्य प्रग्रथनेन तिस्रः, ४ ‘ नृणामु त्वा नृतमम् ” –इति तिस्रः, ‘ यस्तिग्मेशृङ्गः " इत्येकादशर्च:, ' अभित्यम् " इति पञ्चदशर्चः, इत्येवमेकचत्वारिंशत्। तत्र प्रथमया त्रिरभ्यस्तया सह त्रिचत्वारिंशत्। ' इन्द्रस्य नु वी- र्याणि’ —— इत्यस्मिन् पञ्चदशर्चे सूक्तेऽष्टौ नव वा शंसनीयाः । तत्राष्टत्वपक्षे– एकपञ्चाशद् भवन्ति । नवपक्षे द्विपञ्चाशत्। तच्छंसनादूर्ध्वम् 'इन्द्रस्य नु वीर्याणि' – इत्यस्य सूक्तस्य मध्य ऐन्द्रीं ‘निविदम्' दध्यात् । तत ऊर्ध्वं पुनरपि ' तावती:' ऋचः शंसेत्। तथा सति शत- संख्यासंपत्त्या पुरुषायुःसाम्यं भवति। इन्द्रियाणि च शतसंख्यासु नाडीषु संचाराच्छतं भवन्ति। तदीयव्यापाराश्च तथा शतसंख्याकाः । एवं सति यजमानं सम्पूर्ण आयुषि वीर्य इन्द्रियेष्ववस्थापयति॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये चतुर्थपञ्चिकायाः तृतीयाध्याये ( अष्टादशाध्याये) पञ्चमः खण्डः ॥५॥

( १ ) विभ्राड् बृहत् पिबतु, नमो मित्रस्य-ऋ० १०.१७०.१-३७.१-३ = ६ । ( २ ) ऋ० १०.७४.६। ( ३ ) बृहद् रथन्तरयोयोंनी—ऋ० ६.४६.१, ७.३२.२२ =छ० आ ० ३.१.५.२,५.१। ( ४ ) इन्दुमिद् देवतातये —ऋ ० ८.३.५, ६= उ० आ ० ७.३.८.१, २ = ३ ।( ) ( ) ५ ऋ० ३.५१.४ । ६ ऋ० ७.१ ९.१-११ ।(७) ऋ० १.५१.१-१५ ( ८ ) ऋ० १.३२.१-१५। (९ ) द्र० आश्व० श्रौ० ८.६.११-१३ ।

पृष्ठ 852

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 852 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [७९ ० ऐतरेयब्राह्मणम् १८.६ चतुर्थपञ्चिकायां ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के अष्टादश अध्याय के पञ्चम खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ षष्ठः खण्डः .सा ० भा० - अथ कस्याश्चिदृचः शंसनं विधत्ते- ( दूरोहणनामकसूक्तशंसनविधानम् ) दूरोहणं रोहति; स्वर्गों वै लोको दूरोहणम् ॥ १ ॥

हिन्दी— ( अब किसी ऋचा के शंसन का विधान कर रहे हैं - ) दूरोहणं रोहति आदित्य मण्डल में आरोहण के साधनभूत अथवा उच्चारण में क्लिष्ट मन्त्र का शंसन करता है; क्योंकि स्वर्गः लोकः दूरोहरणम् स्वर्ग लोक कठिन चढ़ाई वाला है । सा० भा ० – दुःशकं रोहणं यस्मिन्नादित्यमण्डले तद् 'दूरोहणं' तत्रारोहणस्य साधनत्वान्मन्त्रस्वरूपमपि ‘ दूरोहणम्' – इत्युच्यते । तद् ' रोहति' आरोहणार्थं शंसेदित्यर्थः । यद्वा, मन्त्रस्य दुःशक उच्चारणविशेषो ' दूरोहणं' स च विशेषः सूत्रेऽवगन्तव्य: । ' तं ' रोहति’ विशिष्टमुच्चारणं कुर्यादित्यर्थः । योऽयं स्वर्गलोकः, तस्यारोहणं दुःशकमिति दूरो- हणत्वम्। तादृश स्वर्गं लोकं प्रापयतीत्यर्थः ॥ वेदनं प्रशंसति— स्वर्गमेवं तल्लोकं रोहति य एवं वेद ॥ २ ॥

हिन्दी – (इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं- ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता हैं, वह स्वर्गमेव लोकं रोहति वह स्वर्गलोक को चढ़ जाता ( प्राप्त करता ) है। विहितमर्थं प्रशंसति— यदेव दूरोहणा३ म् असौ वै दूरोहो योऽसौ तपति; कश्चिद्वा अत्र गच्छति, स यद् दूरोहणं रोहत्येतमेव तद् रोहति ॥ ३ ॥

हिन्दी— ( उपर्युक्त अर्थ की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यद् एव दूरोहणम् जो दुरोहरण है वह यः असौ तपति जो यह ( आदित्य) तपता है असौ वै दुरोहः वही दुरोह है। यत् कश्चिद्वै अत्र गच्छति कोई ही वहाँ ( आदित्य लोक में ) जाता है। सः दूरोहणं रोहति वह दूरोहण का आरोहण करता है, तत् उस ( शंसन) से एतमेव रोहति इस ( आदित्य लोक ) को ही प्राप्त करता है । ( १ ) द्र० आश्व० श्रौ० ८.२.१३-१५।

पृष्ठ 853

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 853 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: तृतीयोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७ ९ १ सा० भा० -दूरोहणमिति यदुक्तं तत्किमिति शेषः । प्रश्नार्था प्लुतिः । असावित्य- त्रोत्तरमुच्यते। ‘ योऽसौ ’ आदित्यस्तपति, असावेव ' दूरोह:' दुःशकारोहणस्थानावस्थित- त्वात्। अथवा यः ‘ कश्चिद्' यजमानः सम्यगनुष्ठायात्रादित्यलोके गच्छति, सोऽपि ' दूरोह: ' दुःशकस्थानारोहणत्वात्। एवं सति ' यद्' यदि ' दूरोहणं १ मन्त्रं रोहति शंसेत्, ' तत्' तेन शंसनेन 'एतमेव' आदित्यं लोकं 'रोहति' प्राप्नोति। मन्त्रविशेषं विधत्ते— ( दुरोहणे हंसवतीनामकर्क्शंसनविधानम् ) हंसवत्या रोहति ॥४ ॥

हिन्दी –( मन्त्र विशेष का विधान कर रहे हैं - ) हंसवत्या रोहति (' हंसः शुचिषत्'-इस) हंस शब्द से युक्त (ऋचा ) का आरोहण ( शंसन ) करना चाहिए । सा० भा०-– हंसशब्दो यस्यामृच्यस्ति, सेयं 'हंसवती' ' तया रोहेत्, तामुच्चारये- दित्यर्थः ॥ तस्या ऋचः प्रथमपादे पूर्वभागमनूद्य व्याचष्टे— ' हंसः शुचिषद्' इत्येष वै शुचिषत् ॥५ ॥

हिन्दी - ( उस ऋचा के प्रथम पाद के पूर्व भाग को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) 'हंसः शुचिषत् पवित्र स्थान में रहने वाला और सर्वदा गमनशील' – इति एषः वै शुचिषद् यहाँ यह ( सूर्य ) ही पवित्र स्थान ( लोक ) में रहने वाला और सदा गमनशील है। सा० भा०-• हन्ति सर्वदा गच्छतीति ‘ हंसः'। शुचौ शुद्धे द्युलोके सीदति तिष्ठ-तीति ‘ शुचिषत्' । अस्मिन् भागे यः प्रतिपाद्यते, स 'एष वै' मण्डले दृश्यमान एव, –स च सर्वदा गतिमत्वाद्धंसो भवति, द्युलोकेऽवस्थानाच्छुचिषदपि भवति ॥ उत्तरभागमनूद्य व्याचष्टे— ' वसुरन्तरिक्षसद्' इत्येष वै वसुरन्तरिक्षसत् ॥ ६ ॥

हिन्दी- (ऋचा के प्रथम पाद के उत्तर भाग को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं- ) वसुरन्तरिक्षसद् वसु ( सर्वदा विद्यमान रहने वाला) और अन्तरिक्षसद् (अन्तरिक्ष में रहने वाला है ), – इति एषः वसुः अन्तरिसद् यहाँ यह ( आदित्य ही सर्वात्मक होने के कारण) सर्वदा विद्यमान और अन्तरिक्ष में रहने वाला वायु है । ( १ ) ' दूरोहणं सप्तरूपं यत्तत्पूज्यमिति प्लुतः ' -इति षड्गुरुशिष्यः । ( २ ) 'हंसः शुचिषद्'-' —ऋ० ४.४०.५ । तै ० सं० १.८.१५.२ । शत ०ब्रा० ६.५.३.१२। निरु० १३.४.१।

पृष्ठ 854

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 854 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [७ ९ २ ऐतरेयब्राह्मणम् १८.६ चतुर्थपञ्चिकायां सा० भा ० – वसति सर्वदेति 'वसुः' वायुः, न हि वायोरहनि रात्रौ वा कदाचिदस्त-मयोऽस्ति; तादृशो वायुरन्तरिक्षे सीदति- इति ' अन्तरिक्षसत्' । आदित्यस्य परमात्म-रूपत्वेन सर्वात्मकत्वाद् अन्तरिक्षसद् वायुरप्येष एवेत्युच्यते॥ द्वितीयपादस्य पूर्वभागमनूद्य व्याचष्टे— ' होता वेदिषद्' इत्येष वै होता वेदिषत् ॥७ ॥

हिन्दी —( द्वितीय पाद के पूर्वभाग को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' होता वेदिषद् ( याग की ) वेदि पर रहने वाला होता'– इति एषः वै होता वेदिषद् यहाँ यह ( आदित्य ही वेदिषद् होता है । सा ० भा० 1– 'होता' होमस्य कर्ता; यागवेद्यां सीदतीति ' वेदिषत्' । आदित्यस्य तद्रूपत्वं पूर्ववत्॥ उत्तरभागमनूद्य व्याचष्टे— ' अतिथिर्दुरोणसद्' इत्येष वा अतिथिर्दुरोणसत् ॥ ८ ॥

हिन्दी-( द्वितीय पाद के उत्तरभाग को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) अतिथिर्दुरोणसद् गृहों में निवास करने वाला अतिथि है— इति एषः वै अतिथिः दुरोणसद् यहाँ यह आदित्य ही दुरोणसद् अतिथि है । सा० भा० – न विद्यते तिथिविशेषनियमो यात्रार्थे यस्य, सोऽयम् ' अतिथिः ' सन् दुरोणेषु तत्तद् गृहेषु सीदति याचितुं प्रविशतीति 'दुरोणसत्' । आदित्यस्य तद्रूपत्वमपि द्रष्टव्यम्॥ तृतीयपादं चतुर्धा विभज्य प्रथमभागमनूद्य व्याचष्टे— नृषदित्येष वै नृषत् ॥ ९ ॥

हिन्दी – ( तृतीय पाद को चार भागों में विभाजित करके प्रथम भाग को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) 'नृषद् मनुष्यों में ( दृष्टि रूप से ) रहने वाला' - इति एषः वै नृषद् यहाँ यह ( आदित्य) ही मनुष्यों में (दृष्टि रूप से ) रहने वाला है । सा ० भा ० — नृषु मनुष्येषु दृष्टिरूपेण सीदतीति ' नृषत्' । तथा च अरण्यकाण्डे वक्ष्यति— ' आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत्" इति । तस्मादेष आदित्य एव नृषच्छब्द- वाच्यः ॥ द्वितीयभागमनूद्य व्याचष्टे— ' वरसद्' इत्येष वै वरसद्, वरं वा एतत् सद्मनां यस्मिन्नेष आसन्न- ( १ ) ऐ०आ० ४.२.४।

पृष्ठ 855

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 855 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: ]: तृतीयोऽध्यायः षष्ठः खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७ ९ ३ स्तपति ॥ १० ॥

हिन्दी – ( तृतीय पाद के द्वितीय भाग को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' वरसद् अर्थात् श्रेष्ठमण्डल में रहने वाला' - इत्येषः वै वरसद् यहाँ यह (आदित्य ) ही श्रेष्ठमण्डल में रहने वाला है। सद्मनाम् एतद् वरम् यह मण्डलों के मध्य में श्रेष्ठ है यस्मिन् जिस मण्डल में एषः यह ( आदित्य) आसन् तपति रहता हुआ तपता है । सा ० भा० - वरे श्रेष्ठे मण्डले सीदतीति 'वरसत्' । एतस्यादित्यस्य मण्डलेऽ-वस्थानं प्रसिद्धम् । यानि ' सद्मानि' निवासस्थानानि सन्ति, तेषं मध्ये ' यस्मिन्' मण्डले ‘एषः ’ आदित्यः ‘ आसन्नः' उपविष्टः सन् तपति 'एतत्' मण्डलं ' वरं' श्रेष्ठं सद्म॥ तृतीयमागमनूद्य व्याचष्टे— 'ऋतसद्' इत्येष वै सत्यसत् ॥ ११ ॥

हिन्दी— ( तृतीय पाद के तृतीय भाग को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) ' ऋतसद् अर्थात् सत्य ( वेदवाणी ) में रहने वाला'- इति एषः वै सत्यसत् यहाँ यह ( आदित्य) ही सत्य में रहने वाला है ।

सा ० भा ० — ऋतं सत्यवदनं वेदवाक्यं तत्र सीदति प्रतिपाद्यते — इति 'ऋतसत्' ।

आदित्यस्य सत्येन वेदवाक्येन प्रतिपाद्यत्वमनेकमन्त्रेषु प्रसिद्धम्॥

चतुर्थभागमनूद्य व्याचष्टे— ' व्योमसद्' इत्येष वै व्योमसद्; व्योम वा एतत्सद्मनां यस्मिन्नेष. आसन्नस्तपति ॥ १२ ॥

हिन्दी — ( तृतीय पाद के चतुर्थभाग को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' व्योमसद् आकाश मार्ग में रहने वाला' - इति एषः वै व्योमसद् यहाँ यह (आदित्य) ही आकाश मार्ग में रहने वाला है। सद्मनाम् एतद् व्योम एव स्थानों में यह आकाश ही है यस्मिन् जिसमें आसन् निवास करता हुआ एषः तपति यह ( आदित्य) तपता है। सा० भा० — व्योम्न्याकाशमार्गे सीदतीति ' व्योमसत्' । आदित्यस्य तथाविधत्वं प्रसिद्धम्। ‘ यस्मिन्' व्योमस्थाने ' एषः ' आदित्यः प्रत्यासन्नस्तपति, तत् 'एतत्’ स्थानं ‘ सद्मानां’ निवासस्थानानां मध्ये ' व्योम' गृहाद्यावरणशून्यमाकाशम्॥ चतुर्थ पादं पञ्चषा विभज्य प्रथमभागमनूद्य व्याचष्टे— ' अब्जा' इत्येष वा अब्जा, अद्द्भ्यो वा एष प्रातरुदेत्यपः सायं प्रविशति ॥ १३ ॥

हिन्दी–(ऋचा के चतुर्थ पाद को पाँच भागों में विभाजित करके प्रथमभाग का ऐ.ब्रा.पू-५०

पृष्ठ 856

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 856 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [७ ९४ ऐतरेयब्राह्मणम् १८.६ चतुर्थपञ्चिकायांविधान कर रहे हैं— ) ' अब्जा अर्थात् जल में उत्पन्न - इति एष वै अब्जा यहाँ यह ( आदित्य ) ही अब्जा है; क्योंकि अद्भ्य एव एषः प्रातः उदेति ( पूर्व में समुद्र के ) जल से ही यह ( आदित्य) प्रात:काल उदित होता है और सायं अपः एव प्रविशति (पश्चिम समुद्र के ) जल में ही सायंकाल प्रवेश करता है। सा० भा०--अद्भ्यो जायते योऽयं मकरादिः, 'अब्जा' तद्रूपत्वमस्य सर्वात्मकत्वाद् अवगन्तव्यम्। किंचायमादित्योऽस्मद् दृष्ट्या प्रातःकाले पूर्वसमुद्रगताभ्योऽद्भ्य उदेति, सायं-काले पश्चिमसमुद्रगता अपः प्रविशतीव लक्ष्यते; तस्माद् अब्जाः ॥ द्वितीयभागमनूद्य व्याचष्टे- ' गोजा ' इत्येष वै गोजाः ॥ १४ ॥

हिन्दी –( चतुर्थ पाद के द्वितीय भाग को कहकर उसका विधान कर रहे हैं— ) गोजाः गो (किरणों ) से उत्पन्न जीव इत्यादि'– इत्येष वै गोजाः यहाँ यह (आदित्य)

ही गोजा है (क्योंकि इसी से जीवन की उत्पत्ति होती है ) ।

सा ० भा ० -– गोभ्यो जायते जीवादिः, स 'गोजा:', अस्य तद्रूपत्वं पूर्ववत्॥

तृतीयभागमनूद्य व्याचष्टे— 'ऋतजा' इत्येष वै सत्यजाः ॥१५ ॥

हिन्दी— ( चतुर्थ पाद के तृतीय भाग को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) 'ऋतजा सत्य (वैदिक मन्त्र ) से उत्पन्न' -— इत्येषः वै ऋतजाः यहाँ यह ( आदित्य) ही सत्यजा सत्य से उत्पन्न है । सा० भा० -ऋतं सत्यं वैदिकमन्त्रजातम्, तस्माज्जायत इति 'ऋतजाः ' । वैदिका- नुष्ठानेन हि देवलोकादौ जायत इति प्रसिद्धम्। आदित्यस्य तद्रूपत्वं पूर्ववत्॥ चतुर्थभागमनूद्य व्याचष्टे— ' अद्रिजा ' इत्येष वा अद्रिजाः ॥ १६ ॥

हिन्दी— (चतुर्थ पाद के चतुर्थभाग को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' अद्रिजा उदयाचल से उत्पन्न' - इति एषः वै अद्रिजा यहाँ यह ( आदित्य) ही उदयाचल से प्रतिदिन उदित होता है । सा० भा ० — अद्रावुदर्यगरावुत्पद्यत इति ‘ अद्रिजाः ’ । आदित्यस्य तथात्वं पुराणादौ प्रसिद्धम् ॥ पञ्चमभागमनूद्य व्याचष्टे- ‘ऋतम्' इत्येष वै सत्यम् ॥१७ ॥

पृष्ठ 857

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 857 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: तृतीयोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७ ९ ५ हिन्दी–- ( चतुर्थ पाद के पञ्चमभाग को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं—) ऋतम् अर्थात् पारमार्थिक सत्य' - इति इत्येषः वै सत्यम् यहाँ यह (आदित्य) ही सत्य है। सा० भा०—ऋतशब्दः सत्यवाची । सत्यं च द्विविधम्, – व्यावहारिकं पारमार्थिकं च । तत्र ‘ व्यावहारिकं’ वाचा सत्यभाषणम्, 'पारमार्थिकं' परं ब्रह्म। 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म'' — इति श्रुतेः । तदिदममृतशब्देन विवक्षितम्। अयं चादित्यो ब्रह्मरूपं सत्यम्। अत एव शाखान्तरे 'बृहत् ” – इति मन्त्रशेषं पठन्ति । मन्त्रान्तरे चैवं श्रूयते— ' असौ वा आदित्यो ब्रह्म' इति॥ कृत्स्नस्य मन्त्रस्य तात्पर्यं दर्शयति— एष एतानि सर्वाण्येषा ह वा अस्य च्छन्दः सु प्रत्यक्षतमादिव रूपम् ॥ १८ ॥

हिन्दी -(सम्पूर्ण मन्त्र का तात्पर्य दिखला रहे हैं - ) एतानि सर्वाणि ('हंस शुचिषद्' मन्त्र में कहे गये ) ये सभी रूप अस्य ( सर्वात्मक होने के कारण) इस ( आदित्य) के ही हैं और छन्दसु एषा मन्त्रों में यह (ऋचा ) ' हंसशुचिषत्' ( इसी आदित्य की है ) जो प्रत्यक्षतमाद् इव रूपम् (आदित्य के ) प्रत्यक्ष रूप को अतिशय रूप से (प्रतिपादित करती है) । सा ० भा ० — शुचिषदित्यादिशब्दैर्यानि रूपाण्यभिहितानि तानि सर्वाण्येष एव; अस्य परब्रह्मत्वेन सर्वात्मकत्वात्। 'छन्दः सु' वेदेषु मध्य ' एषा हं वै' हंसवती ऋक् । सैव ' अस्य ' आदित्यस्य सर्वात्मकं 'रूपः 'प्रत्यक्षतमादिव' अतिशयेन प्रत्यक्षं विस्पष्टं यथा भवति तथा प्रतिपादयतीति शेषः ॥ मन्त्रतात्पर्यं दर्शयन्नेव विधिं निगमयति— तस्माद् यत्र क्व च दूरोहणं रोहेद्धंसवत्यैव रोहेत् ॥ १ ९ ॥ हिन्दी- ( मन्त्र का तात्पर्य दिखलाते हुए इस ऋचा की प्रयोग विधि को दिखला रहे हैं ) तस्मात् उस (उपर्युक्त) कारण से यत्र क्व च जहाँ कही भी दुरोहरणं शंसेत् दुरोहण का शंसन करे वहाँ हंसवती एव शंसेत् हंसवती ऋचा का ही शंसन करें। सा० भा ० — यत्र क्वापि कर्मणि दूरोहणविधानमस्ति, तत्र सर्वत्र हंसवत्यैव विज्ञेयम्॥। फलभेदेन सूक्तान्तरं विधत्ते- (१ ) तै०आ० ८.१। (२ ) वा० सं० १०.२४ । तै ० सं ० १.८.१५.२ । कात्या० श्रौ० १५.५.२६ । कठ० उ० ५.२।.. (३ ) शत ०ब्रा० ७.४.१.१४ ।

पृष्ठ 858

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 858 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [७ ९ ६ ऐतरेयब्राह्मणम् १८.६ चतुर्थपञ्चिकायां ( फलभेदेन तार्क्ष्यसूक्तविधानम् ) तार्क्ष्यं स्वर्गकामस्य रोहेत् ॥ २० ॥

हिन्दी-( दुरोहण के फल के भेद से अन्य सूक्त कर विधान कर रहे हैं— ) स्वर्गकामस्य स्वर्ग की कामना करने वाले ( यजमान ) का तार्क्ष्यम् तार्क्ष्य ऋषि और देवता वाले ( सूक्त ) से रोहेत् ( दुरोहण) शंसन करना चाहिए। सा० भा ० – तार्थ्याख्येन महर्षिणा दृष्टं तार्क्ष्यम् । तस्मिन् सूक्ते स्वर्गकामस्य यज- मानस्य दूरोहणं रोहेत् न तु हंसवत्या ॥ तदेतत्प्रशंसति— ( तार्क्ष्यसूक्तप्रशंसनम्) तार्क्ष्यो ह वा एतं पूर्वोऽध्वानमैत्, यत्रादो गायत्री सुपर्णो भूत्वा सोममाहरत्, तद् यथा क्षेत्रज्ञमध्वनः पुर एतारं कुर्वीत, तादृक् तद् यदेव तायें; अयं वै ताक्ष्यों योऽयं पवते, एष स्वर्गस्य लोकस्याभिवाह्ना ॥ २१ ॥

हिन्दी–( इस सूक्त की प्रशंसा कर रहे हैं - ) तार्क्ष्यः ह वै गरुड़ ने ही पूर्वः सर्वप्रथम एतम् अध्वानम् ऐत् इस मार्ग में गमन किया था । यत्र जब गायत्री सुपर्णः भूत्वा गायत्री ने सुपर्ण होकर सोमम् आहरत् सोम का आहरण किया तद् तब यथा जिस प्रकार ( लोक में) क्षेत्रज्ञम् क्षेत्र के ज्ञाता को अध्वनः मार्ग में पुरः आगे - आगे एतारं कुर्वीत पथप्रदर्शक बनाया जाता है तादृक् तत् उसी प्रकार वह तार्क्ष्य तार्क्ष्य ( सूक्त में) (दुरोहण का शंसन करना है ) । योऽयं पवते जो यह (वायु आकाश में) बहता है अयं . वै तार्क्ष्यः यह तार्क्ष्य ही है। एषः एव स्वर्गस्य लोकस्य अभि वोह्ना यह वायु ही स्वर्गलोक को ले जाने वाला है । सा ० भा० — अत्रैव वक्ष्यमाणां कार्यं संपन्नम्। तत्र ' तार्क्ष्यो ह वै ' गरुड एव ‘ पूर्वः ’ प्रथमगामी सन्‘ एतम्’ अध्वानम् ' ऐत्' प्राप्तवान्। किं वक्ष्यमाणमिति, तदुच्यते— गायत्री ‘ सुपर्णः’ पक्षी भूत्वा सोममाहरत्। एतच्च पूर्वमेव प्रतिपादितम्। एवं सति ‘ ताक्ष्यें’ सूक्ते ‘ यदेव ' शंसनं ' तत्' तत्र शंसने दृष्टान्तः कथ्यते— यथा लोके ‘ क्षेत्रज्ञं’ मार्गविशेषाभिज्ञं तद्देशवासिनं कञ्चित्पुरुषम् ‘ अध्वनः' मार्गस्य ' पुर एतारं' पुरतो गन्तारं मार्गप्रदर्शकं कुर्वीत, तादृक् ‘ तत्’ तार्क्ष्यशंसनम्। यः ' अयं ' वायुरन्तरिक्षे पवते अयमेव तार्क्ष्यस्व- ( १ ) ऋ ० १०. १७८.१-३ । अस्य सूक्तस्य ऋषिस्तार्क्ष्यः, देवोऽपि तार्क्ष्य एव। तत्र ऋषिपक्षे तृक्षस्य गोत्रापत्यमित्येव व्युत्पत्तिः स्यात् साधीयसी, गर्गादिषु तृक्षशब्दस्य पाठात् ( पा ० सू० ४.१.१०५ )। देवपक्षे तु निर्वचनान्तरं निरुक्ते द्रष्टव्यम् ( १०.३.३ ) ।

पृष्ठ 859

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 859 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:तृतीयोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७९७रूपः' । एष च स्वर्गस्य लोकस्य ' अभिवोह्ना' नेता भवति । तस्मात् तार्क्ष्यसूक्तेनैव दूरो-हणं रोहेत्॥ तस्य सूक्तस्य प्रथमायामृचि प्रथमपादमनूद्य व्याचष्टे– ' त्य मू षु वाजिनं देवजूतम्' इत्येष वै वाजी देवजूतः ॥ २२ ॥

हिन्दी – ( तार्क्ष्य सूक्त की प्रथम ऋचा के प्रथम पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ' त्य मू षु वजिनं देवजूतम्' यही (वायुरूप तार्क्ष्य) अन्न- सम्पन्न और देवताओं में वेगसम्पन्न है’- इति एषः वै वाजी देवजूतः यहाँ यह ( तार्क्ष्य ) ही अन्न-सम्पन्न और देवताओं में वेग- सम्पन्न है । सा० भा०-- चतुर्थपादे तार्क्ष्यमिति वक्ष्यति। कीदृशं तार्क्ष्यम्? ‘ त्य मू षु’ । त्य-च्छब्दः सर्वनामत्वात् प्रसिद्धवाची। उशब्द एवकारार्थ: -पुराणादिषु प्रसिद्धमेव । 'वाजिनम्' अन्नवन्तं, ‘ देवजूतं ’ देवानां मध्ये वेगवन्तम्। अस्मिन् पादेऽभिधीयमानः 'एष वै ' तार्क्ष्य एव, तस्यान्नवत्वाद् देवेषु मध्ये वेगवत्त्वात्च्त्व॥ द्वितीयपादमनूद्य व्याचष्टे— ' सहावानं तरुतारं रथानाम्' इत्येष वै सहावांस्तरुतैष हीमाँल्लोकान् सद्यस्तरति ॥ २३ ॥

हिन्दी— ( प्रथम ऋचा के द्वितीय पाद को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं- ) सहावानं तरुतारं रथानाम् ( वायुरूप तार्क्ष्य) सभी सर्पों के अभिभव करने वाले और रथों को लाँघने वाले हैं'- इति एषः वै सहावान् तरुता यहाँ यह ( तार्क्ष्य) ही अभिभव करने वाला और लाँघने वाला हैं; क्योंकि एषः हि ये ही इमान् लोकान् इन लोकों को सद्यः तरति शीघ्र ही लाँघ जाते हैं । सा० भा०--पुनरिप कीदृशं तार्क्ष्यम्? ' सहावानं' सहाः सहनं सर्वाहीनामभिभव-स्तद्वन्तम्। रथानां ‘ तरुतारम्' उल्लङ्घयितारम्। 'एष वै ' तार्क्ष्य एवास्मिन् पादेऽभिहितः, ‘ सहावान्' अभिभवक्षमः, तरुता' उल्लङ्घयिता भवति; यस्माद् 'एष इमाँल्लोकान् सद्यः ’ तदानीमेव तरितुं क्षमः ॥ तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे— ' अरिष्टनेमिं पृतनाजमाशुम्' इत्येष वा अरिष्टनेमिः पृतनाजि- दाशुः ॥ २४ ॥

हिन्दी— (प्रथम ऋचा के तृतीय पाद को कह कर उसका व्याख्यानं कर रहे हैं - ) ' अरिष्टनेमिं पृतनाजमाशुम्' अर्थात् हिंसारहितों के नेमिरूप, शत्रुसेना को पराजित ( १ ) ' कमन्यं मध्यम: देवमवक्ष्यत्- इति निरुक्त १०.३.४ । मध्यमः वायुः ।

पृष्ठ 860

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 860 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [७९ ८ ऐतरेयब्राह्मणम् १८.६ चतुर्थपञ्चिकायांकरने वाले तथा शीघ्रगामी' – इति एषः वै अरिष्टनेमिः पृतनाजिद् आशुः यह यह (वायुरूप तार्क्ष्य) ही हिंसारहित शत्रुसेना को जीतने वाला और शीघ्र गमन करने वाला हैं। सा० भा ० – पुनरपि कीदृशं तार्क्ष्यम्? ' अरिष्टनेमि रिष्टं हिंसा, तद्राहित्यम् अरिष्टम्। तस्या च नेमिस्थानीयम्— यथा रथचक्रस्य नेमिः परितो रक्षिका भवति तादृशम्। ' पृतना ’ परकीयसेना, तां जयतीति ‘ पृतनाजम्’ । ‘ आशुं ’ वेगवन्तम्। अस्मिन् पादेऽभिहितानां गुणानां तार्क्ष्यो सद्भावादेष एवात्र प्रतिपाद्यः ॥ चतुर्थपादे प्रथममागमनूद्य व्याचष्टे— स्वस्तय इति स्वस्तितामाशास्ते ॥ २५ ॥

हिन्दी —( प्रथम ऋचा के चतुर्थ पाद के प्रथम भाग को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं-- ) ' स्वस्तये अर्थात् कल्याण के लिए' – इति स्वस्तिताम् आशास्ते यहाँ

स्वस्ति की आशंसा की गयी है ।

सा० भा ० — 'स्वस्तये' क्षेमार्थमनेन पादेन क्षेमः प्रार्थितो भवति॥

उत्तरभागमनूद्य व्याचष्टे— तार्क्ष्यमिहा हुवेमेति ह्वयत्येवैनमेतत् ॥ २६ ॥

हिन्दी —( प्रथम ऋचा की चतुर्थ पाद के द्वितीय भाग को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं- ) तार्क्ष्यमिहा हुवेम अर्थात् यहाँ (इस कर्म में ) हम तार्क्ष्य ( देव ) का आह्वान कर रहे हैं' -– इति एतद् एनम् एव ह्वयति यहाँ इससे इस (तार्क्ष्य ) का ही आह्वान करता है। सा० भा०--' तार्क्ष्य' गरुडम् 'इह' कर्मणि 'हुवेम' आह्वयामः। ' एतेन भागेन तार्क्ष्यमाह्वयत्येव' ॥ तार्क्ष्यसूक्ते द्वितीयस्या ऋचः पूर्वार्धे प्रथमभागमनूद्य व्याचष्टे— 'इन्द्रस्येव रातिमाजोहुवानाः स्वस्तये' - इति स्वस्तितामेवाशास्ते ॥ २७ ॥

हिन्दी— (' तार्क्ष्य सूक्त के द्वितीय ऋचा के पूर्वार्ध के प्रथम भाग को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं— ) ‘ इन्द्रस्येव रातिमाजो हुवानाः स्वस्तये ' अर्थात् इन्द्र के समान तार्क्ष्य के लिए प्रदेय वस्तु को बार- बार देते हुए कल्याण के लिए (हम आरोहण करते हैं) ' - इति स्वस्तितामेव आशास्ते यहाँ क्षेम के लिए ही आशंसा की गयी है । स० भा० — यथेन्द्रस्य दातव्यं हविः प्रयच्छामः, तथैवास्य तार्क्ष्यस्य ‘ रातिं' दातव्यं वसु ‘ आजोहुवानाः ’ ” समन्तात् पुनः पुनर्ददाना वयमारुहेमेति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । किम- ( १ ) ऋ० १०. १७८.१ । द्र० निरु० १०.३.४।