ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 861–870
ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 861–870
पृष्ठ 861
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: ]:तृतीयोऽध्यायः षष्ठः खण्ड सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ७९९र्थम्? ‘ स्वस्तये ' क्षेमार्थम् – एतत्पाठेन ' स्वस्तितामेव' क्षेममेव ' आशास्तेत' प्रार्थयते॥ उत्तरभागमनूद्य व्याचष्टे— नाजमिवारुहेमेति, समेवैनमेतदधिरोहति, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्ये, संपत्त्यै संगत्यै ॥ २८ ॥
हिन्दी - ( द्वितीय ऋचा के पूर्वार्ध के द्वितीय भाग को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) ' नावमिवारुहेम' अर्थात्जिस प्रकार ( लोक में नदी पार करने लिए) नौका पर चढ़ते है (उसी प्रकार स्वर्ग की प्राप्ति के लिए दूरोहण पर) चढ़ता हूँ' - इति एतत् इस ( शंसन) से स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिए संपत्यै भोग के लिए और संगत्यै भोग सम्बन्ध के लिए एनम् इस ( दूरोहण) पर समेव अधिरोहति सम्यक् रूप से चढ़ता है । सा० भा ० – यथा लोके नद्युत्तरणाय नावमारोहति, एवं स्वर्गं प्राप्तुं दूरोहणमारुहेम। एतद्भागपाठेन ‘ एनं ' दूरोहणं स्वर्गं ' समेव ' सम्यगेव ' अधिरोहति' । अतस्तच्छसनं स्वर्गस्य ‘ समष्ट्यै ’ प्राप्त्यै भवति। सा च प्राप्तिः ' संपत्त्यै' भोगाय, भोग्यवस्तुसंपादनाय भवति । संपादनं ‘ संगत्यै ' भोगसंबन्धाय भवति॥ उत्तरार्धमनूद्य व्याचष्टे- 'उर्वी न पृथ्वी बहुले गभीरे मा वामेतौ मा परेतौ रिषाम' -इतीमे एवैतदनुमन्त्रयत आ च परा च मेष्यन् ॥ २ ९ ॥ हिन्दी - (द्वितीय ऋचा के उत्तरार्ध को कह कर उसका व्याख्यान कर रहे हैं - ) ' उर्वी हे विस्तृत भूमि और पृथ्वी हे वितीर्णा द्यौ! तुम दोनों बहुले गभीरे अतिदीर्घ और अतिशय गम्भीर हो। वाम् एतौ परेतौ तुम दोनों से सम्बन्धित (इस तार्क्ष्य) के आगमन के समय और गमन के समय मा मा रिषाम हम लोग हिंसित न होवे' - इति एतत् इस ( शंसन ) से आमेष्यन् च परा च आने के समय और जाने के समय इमे आ अनुमन्त्रयत इन दोनों ( द्यावा और पृथिवी ) को अनुमन्त्रित करता है । 'सा० भा०--नकारः समुच्चयार्थः । 'उर्वी न' भूतिश्च ' पृथ्वी' विस्तीर्णा द्यौश्च, 'बहुले' उभे अप्यतिदीर्घे, ‘ गभीरे’ अत्यन्तगाम्भीर्येण युक्ते उभयोरियत्ता निश्चेतुमशक्येत्यर्थः । ता- दृश्यौ हे द्यावापृथिव्यौ, वयम् ' एतौ' आगमनवेलायां ' परेतौ' पुनर्गमनवेलायां च ' वाम्' उभे ‘ मा रिषाम' हिंसायुक्ते मा करवाम' । एतत्पाठेन होता ' आमेष्यंश्च' आगामिष्यन्नपि, ' परा- मेष्यश्च' ' पुनरपि परावृत्य गमिष्यन्नपि ' इमे एव' द्यावापृथिव्यावेव अनुमन्त्रयते ॥ तृतीयस्या ऋच: पूर्वार्धमनूद्य व्याचष्टे— ( १) ऋ० १०.१७८.२। ( २ ) निघण्टौ गतिकर्मसु 'मिष्यति ' २.१४.२३ ।
पृष्ठ 862
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [ [८०० ऐतरेयब्राह्मणम् १८.६ चतुर्थपञ्चिकायां ‘ सद्यश्चिद्यः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषाऽपस्ततान' -इति प्रत्यक्षं सूर्यमभिवदति ॥ ३० ॥
हिन्दी-( तृतीय ऋचा के पूर्वार्ध को कहकर उसका व्याख्यान कर रहे हैं-- ) ' य ' जिस ( तार्क्ष्य ) ने सद्यश्चित उसी समय शवसा अपने बल से पञ्च कृष्टीः पाँच प्रकार के पुरुष (देव, मनुष्य, असुर, राक्षस और गन्धर्व) को अपस्ततान् उसी प्रकार विस्तृत किया सूर्य: ज्योतिषा इव जिस प्रकार सूर्य अपनी रश्मियों से ( दृष्टि रूप जल का विस्तार करते हैं: - इति प्रत्यक्षं सूर्यम् अभि वदति इस ( शंसन ) से प्रत्यक्ष रूप से सूर्य की ही प्रशंसा करता है। सा ० भा ० — ‘ यः ’ तार्क्ष्यः ' सद्यश्चित्' तस्मिन्नेव क्षणे ' शवसा' बलेन 'पञ्च कृष्टी: ' पञ्चविधान् पुरुषजातिविशेषान् देवमनुष्यासुर - राक्षस- गन्धर्वान् अतिविस्तारितवान्,,-—यथा सूर्योों ‘ ज्योतिषा ' स्वकीयरश्मिसमूहेन ' अप: ' वृष्ट्युदकं 'ततान' विस्तारयति, तद्वत्। एत- त्पाठेन तार्क्ष्यदेवं सूर्यं ‘प्रत्यक्षं' मुख्यं कृत्वा ' अभिवदति' प्रशंसति ॥ • उत्तरार्धमनूद्य व्याचष्टे- 'सहस्रसाः शतसा अस्य रंहिर्न स्मा वरन्ते युवति न शर्याम्' - इत्याशिषमेवैतेनाशास्त आत्मने च यजमानेभ्यश्च ॥ ३१ ॥
हिन्दी ( तृतीय ऋचा के उत्तरार्ध को कह कर उसकी प्रशंसा कर रहे हैं - ) अस्य इस ( तार्क्ष्य) की सहस्राः शतसाः हजारों और सैकड़ों भेदयुक्त रंहिः गति को न वरन्ते स्मं उसी प्रकार वरण नहीं कर सकते हैं युवति न शर्याम् जैसे शूरवीर द्वारा छोड़ा गया बाण नहीं रोका जा सकता'- इति एतेन इस ( शंसन) से आत्मने च यजमानेभ्यः च अपने लिए और यजन करने वालों के लिए आशिषमेव आशास्ते आशीष की ही आशंसा करता है । सा० भा० — ‘ अस्य' तार्क्ष्यस्य ‘रंहि: ' गति: ‘ सहस्रसाः ' सहस्रभेदयुक्ताः, ‘ शतसा:’ शतभेदयुक्ताः । ‘वन षण संभक्तौ' – इति धातुः । सहस्रं सनुते संभजतीति ‘ सहस्रसाः ’ सहस्रभेदयुक्ताः तां गति केऽपि 'न स्मा वरन्ते ' न वारयन्ति । यथा लोके ' शर्या ' शरकाष्ठ- निर्मितां ‘ युवति ’ शत्रुशरीर मिश्रणयोग्यां युवति न वरते, तद्वत्। नकार उपमार्थः । यथाऽ- तिशूरेण धानुष्केण प्रयुक्तो बाणः केनाऽपि न निवार्यते, तथा त्वदीयगतिरित्यर्थः । ' ' एतेन’ अर्धर्चपाठेनायं होता ‘ आत्मने च स्वार्थमपि ' यजमानेभ्यश्च' सत्रानुष्ठातृबहुयजमानार्थम- प्याशिषमेव प्रार्थयते रक्षार्थाय; तार्क्ष्यगतेरनिवार्यत्वाभिधानात् ॥ ( १ ) ऋ० १०.१७८.३ । द्र ० निरु ० १०.३.५। ( २ ) अहर्गणेषु द्वितीयादिष्वहस्सु निष्केवल्यसूक्तानां पुरस्तादिदं सूक्तं शंसनीयं भवति; विषुवति तु निष्केवल्यसूक्तानामन्त एव। द्र० आश्व० श्री० ७.१.१३; ८.६.१४ ।
पृष्ठ 863
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:तृतीयोऽध्यायः सप्तमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ८०१ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये चतुर्थपञ्चिकायाः तृतीयाध्याये ( अष्टादशाध्याये ) षष्ठः खण्डः ॥६ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के अष्टादश अध्याय के षष्ठ खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ सप्तमः खण्डः सा० भा० - अथ दूरोहणसूक्तशंसनस्य प्रकारान्तरं विधत्ते— ( दुरोहणसूक्तशंसनस्य प्रकारान्तरविधानम्) आहूय दूरोहणं रोहति, स्वर्गो वै लोको दूरोहणम्, वागाहावो, ब्रह्म वै वाक्, स यदाह्वयते तद् ब्रह्मणाहावेन स्वर्गं लोकं रोहति ॥ १ ॥
हिन्दी – ( अब दूरोहण सूक्त के प्रकारान्तर का विधान कर रहे हैं - ) आहूय (शोंसावोम् रूप ) आहाव करके दूरोहणं रोहति दूरोहण ( सूक्त ) का शंसन करता है। स्वर्गः वै लोकः दूरोहणम् स्वर्ग लोक ही दूरोहण है, और वाग् आहावः वाणी आहाव है । ब्रह्म वाक् वाणी ही ब्रह्म है । सः यद् आह्वयते वह (होता) जो आहाव करता है वह ब्रह्मणा आहावेन ब्रह्मरूप आहाव से स्वर्गं लोकं रोहति स्वर्ग लोक पर चढ़ता है । सा ० भा ० – 'शोंसावोम्' इत्यध्वयो॑राह्वानं कृत्वा तदनन्तरं ' त्य मू षु ' – इत्यादिकं दूरोहणं सूक्तं ‘ रोहेत्' रोहणक्रमेण पठेत्। दूरोहणस्य स्वर्गरूपत्वात्, आहावस्य वाग्रूप-त्वात्, वाचश्च वेदात्मिकाया ब्रह्मत्वात्, प्रथममाह्वाने सति ब्रह्मरूपेण आहावेन स्वर्ग-मारोहति॥ "अपरं प्रकारविशेषं विधत्ते— ( दूरोहणशंसने आरोहक्रमविधानम्) स पच्छः प्रथमं रोहतीमं तं लोकमाप्नोत्यथार्धर्चशोऽन्तरिक्षं तदाप्नो- त्यथ त्रिपद्याऽमुं तं लोकमाप्नोत्यथ केवल्या; तदेतस्मिन् प्रतितिष्ठति य एष तपति ॥ २ ॥
हिन्दी – ( अन्य प्रकार- विशेष का विधान कर रहे हैं - ) सः प्रथमं पच्छः रोहति वह प्रथम बार पादशः ( पाद- पाद पर अवसान करके) आरोहण करता है। उससे इमं लोकम् आप्नोति इस ( पृथिवी ) लोक को प्राप्त करता है । अथ अर्धर्चशः इसके बाद आधी - आधी (ऋचा ) पर अवसान करके ( आरोहण करता है ) तद् अन्तरिक्षम् आप्नोति उससे अन्तरिक्ष ( लोक ) को प्राप्त करता है। अथ त्रिपद्या पुनः तीन- तीन पादों पर अवसान करके ( आरोहण करता है ) तम् अमुं लोकम् आप्नोति उससे उस (धु) लोक को प्राप्त
पृष्ठ 864
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [८०२ ऐतरेयब्राह्मणम् १८.७ चतुर्थपञ्चिकायांकरता है । अथ केवल्या पुनः केवल ( अवसान - रहित ) सम्पूर्ण (ऋचा ) का आरोहण करता है, तद् यः तपति उससे जो ( सूर्य ) तपता है एतस्मिन् प्रतितिष्ठति उस ( लोक ) में प्रतिष्ठित होता है। सा० भा० — द्वेधा सूक्तस्य शंसनम्, रोहक्रमेणावरोहक्रमेण चेति। तं चारोहे चतुर्वारमावर्तनीयम्। प्रथमावृत्तौ 'पच्छः ' पादशः पठेत्। एकैकस्मिन् पादेऽवसानं कृत्वा शंसेत् । द्वितीयस्यामावृत्तौ ‘ अर्धर्चशः ' एकैकस्मिन्नर्थेऽवसानं कृत्वा पठेत् । तृतीयस्यामावृत्तौ ‘त्रिपद्या’ आवृत्त्या पादत्रयेऽवसानं कृत्वा पठेत्। चतुर्थ्यामावृत्ताववसानरहितया संपूर्णया शंसेत्। ‘ तत्’ एताभिश्चतसृभिरावृत्तिभिर्लोकत्रयं प्राप्य, पश्चात् 'एतस्मिन्' प्रकाशमाने सूर्य-मण्डले प्रतितिष्ठति॥ आरोहप्रकारविशेषं विधाय प्रत्यवरोहणं विधत्ते— · ( प्रत्यवरोहणविधानम्) त्रिपद्या प्रत्यवरोहति, –यथा शाखां धारयमाणस्तमुष्मिँल्लोके प्रति- तिष्ठत्यर्धर्चशोऽन्तरिक्षे पच्छोऽस्मिँल्लोक आप्त्वैव तत्स्वर्गं लोकं यजमाना अस्मिँल्लोके प्रतितिष्ठन्ति ॥ ३ ॥
हिन्दी- ( आरोह प्रकार विशेष का विधान करके प्रत्यवरोह का विधान कर रहे हैं— ) त्रिपद्या प्रत्यवरोहति तीन-तीन पादों पर अवसान करके उसी प्रकार प्रत्यवरोहण करता है, यथा जिस प्रकार ( लोक में) शाखां धारयमाण: ( वृक्ष पर चढ़ा हुआ व्यक्ति उतरता हुआ ) शाखा को पकड़ता हुआ उतरता है। तत् उससे अमुस्मिन् लोके प्रति-तिष्ठति उस ( स्वर्गलोक ) में प्रतिष्ठित होता है। अर्धर्चशः आधी- आधी (ऋचा ) से अन्तरिक्षे अन्तरिक्ष ( लोक ) में तथा पच्छः अस्मिन् लोके आप्त्वा पाद- पाद पर अवसान से इस पृथिवी लोक प्राप्त करके (जिस प्रकार प्रतिष्ठित होता है उसी प्रकार) यजमानाः अस्मिन् लोके प्रतितिष्ठन्ति यजन करने वाले लोग इस लोक में प्रतिष्ठित होते हैं । सा ० भा ० — प्रत्यवंरोहक्रमे प्रथमावृत्तौ पादत्रयेऽवसानम्; द्वितीयावृत्तावर्धर्चेऽवसानं; तृतीयावृत्तौ पादेऽवसानम्। तथा सति यथा लोके वृक्षाग्रमारुह्य पुरुषः प्रत्यवरोहन् हस्तेन शाखां दृढमवलम्ब्य स्थिरो भवति, एवमयं प्रथमतः स्वर्गे प्रतिष्ठाय पश्चादन्तरिक्षे भूलोके च प्रतितिष्ठति। यथा होतुः प्रतिष्ठा, तथा यजमानानामपि। ते च स्वर्गं प्राप्य पुनरागत्यास्मिँ- ल्लोके प्रतितिष्ठन्ति। तावेतावारोहप्रत्यवरोहौ हंसवतीपक्षे तार्क्ष्यपक्षेऽपि समानौ । एवमुच्चा-·रणस्य दुःशकत्वाद् अस्य शंसनस्य ' दूरोहणसंज्ञा' । कामनाभेदेन प्रकारान्तरं विधत्ते— ( कामनाभेदेन प्रकारान्तरविधानम् ) अथ य एककामाः स्युः, स्वर्गकामाः पराञ्चमेव तेषां रोहेत्, ते
पृष्ठ 865
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:तृतीयोऽध्यायः सप्तमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ८०३ जयेयुर्हेव स्वर्गं लोकम् ॥४ ॥
हिन्दी-( कामना के भेद से प्रकारान्तर का विधान कर रहे हैं— ) अथ ये एककामाः स्वर्गकामाः स्युः और जो केवल स्वर्ग की कामना वाले यजमान हों तो तेषां पराञ्चमेव रोहेतु उन ( प्रत्यावरोहणों) से रहित शंसन करना चाहिए । ते स्वर्गं लोकं ह एव जयेयुः वे स्वर्गलोक को ही प्राप्त करते हैं । सा ० भा० – एकस्मिन्नेव लोके कामो येषां त 'एककामाः ' स्वर्गं लोकमेव कामयन्ते, न त्वेनं लोकम्, तेषां ‘पराञ्चमेव' प्रत्यवरोहरहितमेव ' रोहेत्' शस्त्रं पठेत्। तावता ते स्वर्गं लोकं 'जयेयुर्हेव' प्राप्नुवन्त्येव ॥ अस्मिन् पक्षे कंचिद्दोषं दर्शयति- नेत्त्वेवास्मिँल्लोके ज्योगिव वसेयुः ॥५ ॥
हिन्दी—( इस पक्ष में कुछ दोष दिखला रहे हैं — ) अस्मिन् लोके ज्योगिव न इद् वसेयुः वे इस लोक में चिरकाल तक नहीं रह सकेंगे। सा० भा० - ते स्वर्गं प्राप्नुवन्त्येव, किंत्वत्र दोषोऽस्त्येव; – ते यजमाना अस्मिन्नेव लोके 'ज्योगिव ' चिरकालमेव ' नेद्वसेयुः ' सर्वथा न तिष्ठेयुः । परिभवद्योतकेन नेदित्य- नेनाऽऽयुः क्षयहेतुरयं पक्षो दूषितः ॥ सूक्तान्तराणि विधत्ते— ( सूक्तान्तरविधानम् ) मिथुनानि सूक्तानि शस्यन्ते, त्रैष्टुभानि च जागतानि च; मिथुनं वै पशवः पशवश्छन्दांसि, पशूनामवरुद्ध्यै ॥ ६ ॥
हिन्दी -( सूक्तान्तर का विधान कर रहे हैं — ) त्रैष्टुभानि च जागतानि च त्रिष्टुप् छन्द वाले और जगती छन्द वाले मिथुनानि सूक्तानि मिथुन ( युगल) सूक्त शस्यन्ते शंसन किये जाते हैं । मिथुनं वै पशवः पशु भी मिथुन (जोड़े वाले) होते हैं । पशवः छन्दांसि पशु छन्दरूप हैं । पशूनाम् अवरुद्ध्यै पशुओं की प्राप्ति के लिए (मिथुन सूक्तों का शंसन होता है)। सा० भा० – मिथुनशब्द एकत्वनिवारकः; ततो ' बहूनि ' इत्युक्तं भवति। ' यस्ति- ग्मशृङ्गः ' इत्यादीनि ‘त्रैष्टुभानि’ ' 'दिवश्चिदस्य वरिमा ' इत्यादीनि ‘ जागतानि ’ ’ तदेतच्छन्दोद्वयं ( १ ) 'तस्य ( तार्क्ष्यस्य) एकाम् (ऋचं ) शस्त्वाहूय ( आहावं पठित्वा) दूरोहणं रोहेत्' - इति आश्व०श्री० ८.६.१५। ( २ ) यस्तिग्मशृङ्गो (ऋ ० ७.१ ९ ), ऽभित्यं मेषम् (ऋ ० १.५१ ), इन्द्रस्य नु वीर्याणि (ऋ ० १.३२ ) इति ” — इति आश्व०श्रौ० ८.६.१२ ।
पृष्ठ 866
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [८०४ ऐतरेयब्राह्मणम् १८.८ चतुर्थपञ्चिकायां मिथुनसदृशम्। पशवोऽपि मिथुनात्मका:; छन्दांसि च पशुसाधनत्वात् पशवः; अतस्तेषां शंसनं पशुप्राप्त्यै भवति॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये चतुर्थपञ्चिकायाः तृतीयाध्याये ( अष्टादशाध्याये ) सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥
॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के अष्टादश अध्याय के सप्तम खण्ड की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ अष्टमः खण्डः सा ० भा ० — अथ विषुवन्नामकमहर्विंशेषं मनुष्यसाम्येन प्रशंसति— ( मनुष्यसाम्येन विषुवदहः प्रशंसनम् ) यथा वै पुरुष एवं विषुवांस्तस्य यथा दक्षिणोऽर्थ एवं पूर्वोऽर्धो विषुवतो यथोत्तरोऽर्ध एवमुत्तरोऽर्धो विषुवतस्तस्मादुत्तर इत्याचक्षते, प्रबाहुक्सतः शिर एव विषुवान् बिदलसंहित इव वै पुरुषस्तद्धापि स्यूमेव मध्ये शीष्ण विज्ञायते ॥१ ॥
हिन्दी— ( अब विषुवत नामक अहर्विशेष की मनुष्य की समानता से प्रशंसा कर रहे हैं— ) यथा वै पुरुषः जिस प्रकार पुरुष है एवं विषुवान् उसी प्रकार विषुवान् है। यथा जिस प्रकार तस्य पुरुष की दक्षिणभाग है एवं विषुवतः पूर्वो अर्ध उसी प्रकार विषुवान् का पूर्वार्ध है । यथा उत्तरः अर्थः जिस प्रकार ( मनुष्य का ) बाद वाला भाग है एवं विषुवतः उत्तरः अर्धः उसी प्रकार विषुवान् का उत्तरार्ध है। तस्मात् इसी कारण उत्तरः इत्याचक्षते ( विषुवान् के उत्तरवर्ती मास के कृत्य को ) उत्तर कहा जाता है प्रबाहुक् सतः वाम और दक्षिण भाग को समान करके ( अवस्थित पुरुष का) शिरः जिस प्रकार शिर है एवं विषुवान् इसी प्रकार विषुवान् बिदलसंहितः इव संयोजित हुए के समान होता है । तद्धापि इसी कारण शीर्ष्णः मध्ये शिर के मध्य में स्यूमेव विज्ञायते सिली हुई सी ( सन्धि रेखा ) मालूम होती है। सा ० भा ० — यथा लोके पुरुषो दक्षिणवामभागाभ्यां भागद्वयमध्ये शिरसा च युक्तः, तस्य विषुवतः षण्मासात्मकः पूर्वभागः, पुरुषसंबन्धिदक्षिणभागस्थानीयः, तत्रावरोहरूप- मासषट्कात्मक उत्तरार्धी वामभागस्थानीयः ‘ तस्माद्’ वामभागसादृश्यादुत्तर् इत्याचक्षते, न त्वनुष्ठानाधिक्यविवक्षया। ‘प्रबाहुक् सतः', वामदक्षिणभागौ समौ कृत्वा अवस्थितस्य पुरुषस्य शिरो यथोन्नतं सन् मध्येऽवतिष्ठते, एवं मासषट्कयोर्मध्ये ‘ विषुवान्’ उत्कृष्टोऽ-वतिष्ठते । ‘बिदलं ’ भागः, ताभ्यां बिदलाभ्यां दक्षिणवामभागाभ्यां ' संहितः ' संयोजित एव
पृष्ठ 867
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:तृतीयोऽध्यायः अष्टमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ८०५ लोके भवति । ‘ तद्धापि’ तस्मादेव भागद्वयसंधानरूपात् कारणात् ' शीष्णों मध्ये 'स्यूमेव विज्ञायते' । ' स्यूम ' स्यूतम्- यथा वस्त्रयोः संधिः सूच्या 'स्यूतः ' संयोजितो भवति, एवं शिरसि दक्षिणोत्तरकपालयोः संधौ स्यूतेव काचिद् रेखा दृश्यते। एतच्च भूमौ पतिते शुष्के मांसरहिते शिरः कपालद्वयसमूहरूपेऽस्थिति विस्पष्टमुपलभ्यते। अतः सर्वात्मना पुरुष- सादृश्यात् प्रशस्तोऽयं विषुवान्॥ अत्र कंचित् पूर्वपक्षमुत्थापयति— तदाहुर्विषुवत्येवैतदहः शंसेत्, विषुवान् वा एतदुक्थानामुक्थम्, विषु- वान् विषुवानिति ह विषुवन्तो भवन्ति, श्रेष्ठतामश्नुवत इति ॥ २ ॥
हिन्दी—( इस विषय में पूर्वपक्ष को उद्भावित कर रहे हैं - ) तदाहुः इस (विषुवत् शस्त्र के ) विषय में (कुछ लोग पूछते हैं कि विषुवति एव एतद् अहः शंसेत् (दक्षिणायन और उत्तरायण के समय ) विषुवत (नामक तुला और मेष की सड्ङ्क्रान्तिद्वय रूप काल-विशेष ) में इस अहः ( के शस्त्रों ) का शंसन करना चाहिए; क्योंकि एतद् विषुवान् यह विषुवान् उक्थानाम् उक्थम् उक्थों ( शस्त्रों) का भी उक्थ है। अतः विषुवान् विषुवान् विषुवत् ( नामक शस्त्र वाला काल) विषुवान् है; क्योंकि विषुवन्तः हि भवन्ति (उस काल में यजमान) योग्य शस्त्र से युक्त होते हैं और श्रेष्ठताम् अश्नुते श्रेष्ठता को प्राप्त करते हैं। सा० भा ० – विषुवन्नामके मुख्येऽहनि यच्छस्त्रं विहितम्, ' तत्' तस्मिञ्शस्त्रे पूर्व-पक्षिण एवमाहुः – दक्षिणायनस्योत्तरायणस्य च मध्ये विषुवन्नामकः तुलामेषसंक्रान्ति- द्वयरूपो यः कालविशेषः, सोऽयं विषुवच्छब्दाभिधेयः । स च व्यवहारः स्मृतिषु प्रचुरः । अस्मिन्नेव ‘ विषुवति ' काल 'एतदहः ' शंसेत्। एतस्मिन्नहनि विहितं शस्त्रमहः शब्देनोप-लक्ष्यते। ‘ एतत्’ संक्रान्तिद्वययुक्तमहः 'उक्थानाम्' अह्नां मध्ये 'उक्थम्' उक्थशस्त्रोपेत-शस्त्रयोग्यमित्यर्थः । अतएव 'विषुवान्' विषुवन्नामकशस्त्रवानेव संक्रान्तिकालविशेषः । तत्कथमित्युच्यते— तं संक्रान्तिकालं विषुवान् विषुवान् इत्येव सर्वे व्यवहरन्ति। अतस्त-स्मिन् काले शस्त्रपाठे सति यजमाना ' विषुवन्तः ' योग्यशस्त्रयुक्ता भवन्ति । सर्वेष्वनुष्ठातृषु श्रेष्ठतां प्राप्नुवन्तीति पूर्वपक्षिणामाशयः ॥ तं पक्षं निराकरोति— तत्तन्नादृत्यम्, संवत्सर एव शंसेत्, रेतो वा एतत्संवत्सरं दधतो यन्ति ॥ ३ ॥
हिन्दी—(इस पक्ष का निराकरण कर रहे हैं - ) तत्तद् नादृत्यम् तो वह कथन आदरणीय नहीं है । संवत्सरे एव शंसेत् संवत्सर सत्र में ही शंसन करना चाहिए। एतत् इस ( शंसन ) से संवत्सरं वीर्यं दधतः यन्ति ( यजमान) संवत्सर- पर्यन्त वीर्य को धारण हुए जाते हैं।
पृष्ठ 868
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [८०६ ऐतरेयब्राह्मणम् १८.८ चतुर्थपञ्चिकायां सा० भा ० — कर्मान्तरेष्वपि विषुवाख्यसंक्रान्तियुक्ते काले समागते सति शस्त्रमेतच्छंसनीयमिति यत्पूर्वपक्षिणां मतम्, तस्मिञ्शस्त्रे ' तत्' मतं नादरणीयम्। किंतु ‘ संवत्सरे ’ सत्रे एव गवामयने तत्पूर्वोक्तं शस्त्रं शंसेत्। एवं सति यजमाना अत्यन्तसंयोगेन संवत्सरकालमेतद् रेतो धारयन्तो ' यन्ति' अनुतिष्ठन्ति॥ विपक्षे बाधकं दर्शयति— यानि वै पुरा संवत्सराद् रेतांसि जायन्ते, यानि पञ्चमास्यानि, यानि षण्मास्यानि, स्त्रीव्यन्ति वै तानि, न वै तैर्भुञ्जते ॥ ४ ॥
हिन्दी — ( विपक्ष में बाधा को दिखला रहे हैं - ) संवत्सरात् पुरा संवत्सर से पहले यानि रेतांसि जायन्ते जो भी वीर्य उत्पन्न होते हैं, यानि पञ्च मास्यानि जो पाँच महीनों में और यानि षड्मास्यानि जो छः महीने मे उत्पन्न होते हैं तानि स्त्रीव्यन्ति वै वे ( गर्भस्राव के रूप में) स्रवित ही हो जाते हैं । तैः न वै भुञ्जते उन ( वीर्यों ) के द्वारा ( पुत्रादि शरीर ) नहीं ही प्राप्त होते हैं । सा० भा ० — संवत्सरधारणात् पुरैव कतिपयमासधारणेन यानि रेतांसि जायन्ते, पञ्चमाससंबन्धीनि वा, षण्माससंबन्धीनि वा, तानि 'स्त्रीव्यन्ति वै ' स्रवन्त्येव, गर्भस्रावो भवति । न तु ‘ तैः ’ अल्पमासधृतैः रेतोभिः पुत्रादिशरीरं ' भुञ्जते' अनुभवन्ति ॥ गुणकथनपूर्वकं स्वपक्षमुपसंहरति— अथ यान्येव दशमास्यानि जायन्ते, यानि सांवत्सरिकाणि, तैर्भुञ्जते; तस्मात् संवत्सर एवैतदहः शंसेत् ॥५ ॥
हिन्दी— ( गुणकथन द्वारा अपने पक्ष का उपसंहार कर रहे हैं - ) अथ यानि वै दशमास्यानि जायन्ते और जो दश महीने में उत्पन्न होते हैं, और यानि सांवत्सरिकानि जो संवस्त्सर में उत्पन्न होते हैं, तैः भुज्यते उनके द्वारा ( पुत्रादि शरीर) उत्पन्न होते हैं । तस्मात् इसी कारण संवत्सरे एव एतद् अहः शंसेत् संवत्सर सत्र में ही इस (विषुवत्) का शंसन करना चाहिए । सा ० भा ० – ‘ अथ' पूर्वोक्तवैपरीत्येन ' यान्येव' रेतांसि 'दशमास्यानि' दशसु मासेषु धृतानि च भूत्वा पश्चाज्जायन्ते, यानि च संवत्सरे धृतानि, तैः सर्वैः पुत्रादिशरीरमनुभवन्ति। ‘ तस्मात्’ गुणसद्भावात् संवत्सरसत्र एव तस्मिन् विषुवत्यह्नि यथोक्तं शस्त्रं शंसेत् ॥ पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति— संवत्सरो ह्येतदहराप्नोति, संवत्सरं ह्येतदहराप्नुवन्त्येष ह वै संवत्सरेण पाप्मानमपहत एष विषुवताऽङ्गेभ्यो हैव मासैः पाप्मानमपहते शीष्ण विषुवता ॥ ६ ॥
पृष्ठ 869
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
]:तृतीयोऽध्यायः अष्टमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ८०७ हिन्दी –( पुनः प्रकारान्तर से प्रशंसा कर रहे हैं— ) क्योंकि संवत्सरः हि एतद् अहः आप्नोति संवत्सर ही इस दिन को प्राप्त करता है और संवत्सरं हि एतद् अहः आप्नुवन्ति और संवत्सर को हो इस दिन से प्राप्त करते हैं । अतः संवत्सरेण वै संवत्सर द्वारा ही एषः पाप्मानम् अपहते यह ( यजमान) पाप को विनष्ट करता है और विषुवता अङ्गेम्यः मासैः संवत्सर के अङ्गभूत मासों से पाप्मानम् अपहते पाप को विनष्ट करता है। शीर्ष्णः विषुवता विषुवत् के द्वारा शिर के पापों को विनष्ट करता है । सा ० भा ० — योऽयं संवत्सरसत्ररूपः कर्मविशेषः, यच्चैतद्विषुवदाख्यमह उभयोः परस्परं संप्राप्तिरस्ति । तत्र ' संवत्सरः ' कर्ता सन् अहराप्नोति। ' अहश्च' कर्तृ भूत्वा संवत्सरा- माप्नोति। व्यत्ययेनात्र बहुवचनम् । तयोः परस्परमविनाभावे सति ' एष' यजमानः संवत्सरेण पाप्मानम् ‘ अपहते’ विनाशयति । तथैव ' एष' यजमानो 'विषुवता' संवत्सरामध्यगतेनाह्ना पाप्मानं विनाशयति । तद्विविच्यते, संवतरावयवैर्मासैर्हस्तपादाद्यङ्गेभ्यः सकाशात् पाप्मानं नाशयति । 'विषुवता' मुख्येनाह्ना ' शीर्ष्णः' शिस्सः सकाशात् पाप्मानं नाशयति ॥. वेदनं प्रशंसति— अप संवत्सरेण पाप्मानं हतेऽप' विषुवता य एवं वेद ॥७ ॥
हिन्दी – (इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानतां है, वह संवत्सरेण पाप्मानम् अपहते संवत्सर के द्वारा पाप को विनष्ट करता है और विषुवता अप विषुवत के द्वारा ( पाप को विनष्ट करता है ) । सा ० भा ० — अथ प्रशस्तस्य विषुवतः प्रसङ्गाद् बुद्धिस्थे प्रशरते महाव्रताख्येऽहनि कंचित्पशुं विधत्ते- ( महाव्रताख्यंऽहनि पशुविधानम्) वैश्वकर्मणमृषभं सवनीयस्योपालम्भ्यमालभेरन्, द्विरूपमुभयत एतं महाव्रतीयेऽहनि ॥८ ॥
हिन्दी-( महाव्रत नामक दिन में पशु का विधान कर रहे हैं - ) महाव्रतीये अहनि महाव्रत नामक प्रयोग के दिन सवनीयस्य उपालम्भ्यम् सवनीय पशु के स्थान पर वैश्वकर्मणम् उभयतः द्विरूपम् वृषभम् विश्वकर्मा के लिए दोनों ओर से दो रनों वाले (उपालम्भनीय) वृषभ का आलभेरन् आलम्भन करना चाहिए । सा० भा ० – ‘ वैश्वकर्मणं' विश्वकर्मदेवताकम् 'ऋषभं' पुंगवं ' सवनीयस्य' चोदक- प्राप्तस्य पशोः स्थान' उपलम्भनीयं ' द्विरूपं' वर्णद्वयोपेतम् 'उभयत एतं ' दक्षिणोत्तर- ( १ ) विषुवताऽपहते इति वाक्यं संभवेदिति ज्ञेयम् । ( २ ) ' सुत्याधिकारादेव सवनीयत्वे सिद्धे सवनीयग्रहणं सवनीयस्योपालम्भनं कृत्वा पश्चात् सौर्य आलभ्य इत्येवमर्थम्’– एवं नारायणेन (आश्व०श्रौ० ८.६.४ ) न विकल्पो दर्शितः ।
पृष्ठ 870
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
: [८०८ ऐतरेयब्राह्मणम् १८.८ चतुर्थपञ्चिकायां पार्श्वयोर्विलक्षणवर्णेन लाञ्छितं पशुं महाव्रतप्रयोगयुक्ते सत्रस्योपान्त्येऽहन्यालभेरन्॥ तत्र देवतां प्रशंसति— इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा विश्वकर्माऽभवत्, प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा विश्व- कर्माऽभवत्, संवत्सरो विश्वकर्मेन्द्रमेव तदात्मानं प्रजापतिं संवत्सरं विश्वकर्माणमाप्नुवन्तीन्द्र एव तदात्मनि प्रजापतौ संवत्सरे विश्व- कर्मण्यन्ततः प्रतितिष्ठन्ति; प्रतितिष्ठति य एवं वेद; य एवं वेद' ॥ ९ ॥
हिन्दी –( उसमें देवता की प्रशंसा कर रहे हैं - ) इन्द्रः ह इन्द्र वृत्रं हत्वा वृत्र को मार कर विश्वकर्मा अभवत् विश्वकर्मा हो गये और प्रजापतिः प्रजापति प्रजाः सृष्ट्वा प्रजाओं की सृष्टि करके विश्वकर्मा अभवत् विश्वकर्मा हो गये। विश्वकर्मा संवत्सरः दोनों प्रकार का विश्वकर्मा संवत्सर है । तत् उस (द्विरूप पशु के आलम्भन) से इन्द्रम् एव इन्द्र के ही आत्मानम् अपने ही प्रजापतिं संवत्सरं विश्वकर्माणम् विश्वकर्मा, संवत्सर और प्रजापति रूप को ( यजमान) आप्नुवन्ति प्राप्त करते हैं। इन्द्रः एव इन्द्र ही अन्ततः अन्त में आत्मनि अपने प्रजापतौ संवत्सरे विश्वकर्मणि संवत्सर, प्रजापति और विश्व- कर्मारूप में प्रतितिष्ठन्ति प्रतिष्ठित करते हैं। यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है। ( वही प्रतिष्ठित होता है) । सा० भा ० – इन्द्रो वृत्रवधादूर्ध्वं विघ्नकर्तुरभावाद् ' विश्वकर्मा ' ' जगत्पालनरूप- कर्मयुक्तोऽभवत् । प्रजापतिश्च 'प्रजाः' सर्वाः ' सृष्ट्वा ' उत्पाद्य कृत्स्नं जगत्सृष्टिरूपकर्मयुक्तोऽ- भवत्। स उभयविधो 'विश्वकर्मा' देवः संवत्सरात्मकः । अतः संवत्सरसत्रे द्विरूपपश्वालम्भनेन ‘तदात्मानं’ संवत्सरात्मानमिन्द्रमेव, तथा संवसररूपं 'प्रजापतिम्' इत्युभयविधं 'विश्वकर्माणं' यजमानाः प्राप्नुवन्ति। प्राप्य च ' तदात्मनि' संवत्सरात्मनि 'इन्द्रे', संवत्सररूपे ‘ प्रजापतौ ’ ( १ ) “चतुर्विंशमेतदहः ” – इत्यादभ्य एतदन्ता गवामयनादित्यानामयनाङ्गिरसांमयानानां संवत्सरसत्राणां हौत्रविधय उक्ताः । कल्पेऽप्येव 'सत्राणाम्' -– इत्यधिकृत्य ' एतावत् सात्र' होतृकर्मान्यत्र महाव्रतात्' इत्यन्तैः ( ७.१.१, ८.१३.३० ) सत्रसाधारणविधय उक्ता:। ततस्तत्रैव प्रदर्शितैषा यज्ञगाथेति – “प्रायणीयच्चतुर्विंशः पृष्ठ्योऽभिप्लव एव च। अभिजित् स्वरसामानो विषुवान् विश्वजित्तथा। छन्दोमा दशमं चाह उत्तमं तु महाव्रतम् । अहीनैकाहः सत्राणां प्रकृतिः समुदाहृता' – इत्यादिः। इत उत्तरं यानि त्रीणि सूत्राण्य- भिहितानि; तानि विशेषतः सर्वत्र स्मर्त्तव्यानि। तत उत्तरं क्रमात् गवामयनादीनामेषां विशेषविधय उपदिष्टाः ( ११.७.१ – १२.२.६ ) । शत ०ब्रा० १२.१ - ३ । कात्या ० श्री० १३ अ ० । “गावो वा एतत् सत्रमासत' – इत्यादि तै ० सं ० ७.५.१ । सामब्राह्मणे चैवं “ गावो वा एतत् सत्रमासत ” — इत्यारभ्य प्रपाठकद्वयेन ( ४.५ प्र० ) गवामयनसत्रस्यौद्- गात्रं विहितम्, तत उपरिष्टात् ( २, ५ प्र० ) आदित्यानामयनस्याङ्गिरसामयनस्य च (१,२ ख० )।