ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 901–910

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध · पृष्ठ 901–910

पृष्ठ 901

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 901 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: चतुर्थोऽध्यायः षष्ठः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ८३ ९ च्छन्दांस्यसृजन्त । ततः ‘ तानि' सिद्धानि गायत्र्यादीनि 'त्रीणि', ' अन्यानि' पूर्वसिद्धत्वेनैव पृथग्भावात् तान्यासन् । तथैवानुष्टुबादीनि 'त्रीणि', ' अन्यानि' च्छदांसि तदानीमुत्पन्नानीति मिलित्वा षट्छन्दांस्यासन्। ततः षट्संख्याकानि पृष्ठसामानि धारयितुं 'तानि' षट्छन्दांसि 'तथाऽकल्पन्त' तेनैव क्रमेण समर्थान्यभवन्। प्रथमद्वितीयतृतीयेष्वहः सु गायत्रीत्रिष्टुब्-जगत्यः पृष्ठस्तोत्रनिष्पादकाश्चतुर्थपञ्चमषष्ठेष्वहःस्वनुष्टुप्पङ्क्यतिच्छन्दांसिस्तोत्रनिष्पादकानि। एवं सति यज्ञोऽपि पृष्ठषडहाख्यः' कल्पते स्वप्रयोजनाय समर्थो भवति ॥ वेदनपूर्वकमनुष्ठानं प्रशंसति— ( वेदनपूर्वकमनुष्ठानप्रशंसनम्) तस्यै जनतायै कल्पते, यत्रैवमेतां छन्दसां च पृष्ठानां च क्लृप्तिं विद्वान् दीक्षते, दीक्षते ॥७ ॥

हिन्दी—- ( इस ज्ञान के साथ अनुष्ठान की प्रशंसा कर रहे हैं— ) यत्र जिस ( याग ) में एतां छन्दसां पृष्ठानां च इन छन्दों और पृष्ठों की क्लृप्तिम् विद्वान् कल्पना-प्रकार को जानने वाला दीक्षते ( अपने को ) दीक्षित करता है वह तस्यै जनतायै कल्पते उस यज्ञ की सभा में समर्थ होता है। सा० भा ० — ' यत्र' यस्यां जनतायाम्, ' एवम्' उक्तप्रकारेण गायत्र्यादि 'च्छन्दसां ' रथन्तरादि ' पृष्ठानां' चैतां 'क्लृप्तिं' कल्पनाप्रकारं जानीते, स दीक्षां प्राप्नोति । स पुमान् ' तस्यै जनतायै ' तस्यां यज्ञसभायां 'कल्पते' समर्थो भवति। अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्य विरचिते माधवीये ' वेदार्थ प्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मण- भाष्ये चतुर्थपञ्चिकायां चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः || ६ || ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के एकोनविंश अध्याय के षष्ठ खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।

पुमर्थांश्चतुरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥

॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधरमाधवा- चार्यादेशतो सायणाचार्येण विरचिते माधवीये 'वेदार्थप्रकाश'-नामभाष्ये ऐतरेयब्राह्मणस्य चतुर्थपञ्चिकायाः चतुर्थोऽध्यायः ( एकोनविंशोऽध्यायः ) समाप्त ॥ ॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के एकोनविंश अध्याय की ' शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ ( १ ) जै०सू० २.१.५.१३-२९ सू० ।

पृष्ठ 902

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 902 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथ चतुर्थपञ्चिकायाम् पञ्चमोऽध्यायः [ अथ विंशोऽध्यायः 1 प्रथमः काण्डः सायणभाष्यम्— ज्योतिष्मत्यो भारतो द्वादशाहो दीक्षाकालो याजनं पाशुकं च॥ व्यूढच्छन्दोद्वादशाहप्रशंसा पृष्ठादीनां छन्दसां तत्र क्लृप्तिः ॥१ ॥

इदानीं द्वादशाहक्रतौ प्रायणीयोदयनीयवतिरात्रौ, यच्च दशममहः, तत त्रितयं वर्जयित्वा मध्यगतो यो नवरात्रः, तं विधातुमुपक्रमते— ( नवानामह्नां प्रथमेऽहनि देवतादीनां विधातुमुपक्रमः ) अग्निर्वै देवता प्रथममहर्वहति त्रिवृत्स्तोमो रथंतरं साम गायत्री छन्दः ॥ १ ॥

हिन्दी –( अब द्वादशाह ऋतु में प्रायणीय और उदयनीय अतिरात्र तथा दशम दिन को छोड़ कर मध्य वाले नवरात्र का विधान करने के लिए उपक्रम कर रहे हैं—- ) अग्निर्वै देवता अग्नि देवता प्रथममहः वहति ( नवरात्र के ) प्रथम दिन का निर्वहन करते हैं, त्रिवृतस्तोमः त्रिवृत स्तोम, रथन्तरं साम रथन्तर (नामक ) साम और गायत्री छन्दः गायत्री ( नामक ) छन्द ( प्रथम दिन का निर्वाहक है ) । सा ० भा ० — देवतानामग्रयो योऽयमग्निरस्ति, सोऽयमत्र देवता भूत्वा नवरात्रस्य प्रथममहः ‘वहति’ निष्पादयति। तथा स्तोमानां मध्ये त्रिवृत्स्तोमः प्रथमस्याह्नो निर्वाहकः; साम्नां मध्ये रथन्तराख्यं साम प्रथमस्याह्नः पृष्ठसामनिर्वाहकम्, छन्दसां मध्ये गायत्रीछन्दः प्रथमस्याह्नो निर्वाहकम्॥ उक्तार्थवेदनं प्रशंसति- यथादेवतमेनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दसं राध्नोति य एवं वेद ॥ २ ॥

हिन्दी - (उक्तार्थ ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है, वह एनेन इस (ज्ञान ) के द्वारा यथादेवतम् यथास्तोमं यथासाम यथा-छन्दसम् देवता, स्तोम, साम और छन्द का अतिक्रमण न करके राध्नोति समृद्धि को प्राप्त करता है । सा ० भा ० — ‘यः’ पुमान् ‘ एवम्' अग्नित्रिवृद्रथंतरगायत्रीछन्दसां प्रथमेऽहनि देवतात्वं

पृष्ठ 903

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 903 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:पञ्चमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ८४१ स्तोमत्वं पृष्ठसामत्वं छन्दस्त्वं च क्रमेण वेद, स पुमान् 'एनेन' वेदनेन 'यथादेवतं' तस्याह्न उचितां देवतामनतिक्रम्य, तथा स्तोमसामच्छन्दांस्यप्युचितान्यनातिक्रम्य समृद्धो भवति॥ प्रथमेऽह्नि विनियोज्यान् मन्त्रविशेषानादौ तावल्लक्षणमुखेन संक्षिप्य दर्शयति— ( प्रथमेऽहनि विनियोज्यमन्त्रविशेषलक्षणकथनम् ) यद्वा एति च प्रेति च तत्प्रथमस्याह्नो रूपम्; यद्युक्तवद् यद्रथवद् यदाशुमद्, यत्पिबवद् यत्प्रथमे पदे देवता निरुच्यते, यदयं लोकोऽभ्युदितो, तद्राथन्तरं, यद्गायत्रं, यत्करिष्यदेतानि वै प्रथमस्याह्नो रूपाणि ॥३ ॥

हिन्दी -(प्रथम दिन विनियुक्त मन्त्र-विशेषों को सर्वप्रथम लक्षण द्वारा संक्षेप में दिखला रहे हैं- ) यद्वै जिस मन्त्र में एति च प्रेति च आङ् और प्र उपसर्ग हो, तत् प्रथमस्य अह्नः रूपम् तो वह प्रथम दिन का रूप ( निरूपक) है। यद् युक्तवद् यद् रथवद् यद् आशुमद् यत्पिबवत् जो युक्त शब्द वाला, जो रथ शब्द वाला, जो आशु शब्द वाला और जो पिब शब्द से युक्त है तथा यत् प्रथमे पदे देवता निरुच्यते जिसके प्रथम पाद में देवता का कथन हुआ है, यद् अयं लोकः अभ्युदितः जिसमें इस ( भूलोक) को कहा गया हो, यद् राथन्तरम् जो रथन्तर (नामक साम वाला हो ), यद् गायत्रम् जो गायत्री छन्दस्क है तथा यत् करिष्यत् जो कृ धातु के भविष्यत्काल वाले रूप से युक्त हो- एतानि वै प्रथमस्य अह्नः रूपम् ये प्रथम दिन के रूप ( लक्षक ) हैं । सा० भा० -' यद्वै' यस्मिन्नेव मन्त्रे 'एति च' आकारस्वरनिर्देशार्थमिति चशब्द उपरि प्रयुक्तः । उपसर्गेषु मध्ये योऽयमाङ् अस्ति, सोऽयमेतिपरो निर्दिश्यते । तथा प्रेत्युपसर्गनिर्देशः । आ प्रेत्यनयोरुपसर्गयोरन्यतर उपसर्गों यस्मिन् मन्त्रेऽस्ति, 'तत्' मन्त्रस्वरूपं प्रथमस्याह्नो ‘रूपं’ लक्षणमित्यर्थः । तथा ' यत्' मन्त्रस्वरूपं 'युक्तवत्' युजिधातूपेतं; 'रथवत्' रथशब्दो- पेतम्, ‘ आशुमत्' आशुशब्दोपेतं, ' पिबवत्' पिबतिधातूपेतम्। तथा यस्य मन्त्रस्य प्रथमे पादे देवता 'निरुच्यते ' निर्दिश्यते, तथा ' अयं लोक: ' भूलोक: ' अभ्युदित: ' कथितो भवति । तथा ‘ यद्’ ‘ राथंतरं’ रथंतरसामसंबन्धि, गायत्रं गायत्रीछन्दसः संबन्धि, गायत्रं साम वा । ‘ करिष्यत्’ करोतेर्धातोर्भविष्यत्प्रत्ययान्तम्, ईदृशं ' यद्' यस्मिन्। एतानि वै सर्वाण्यपि ' प्रथमस्याह्नो रूपाणि' निरूपकाणि, लक्षणानीत्यर्थः ॥ एवं लक्षणमुखेन मन्त्रविशेषान् विधाय प्रतीकोदाहरणेन विस्पष्टं विधत्ते— ( प्रथमेऽनि विनियोज्यमन्त्रप्रतीकानि ) ' उप प्रयन्तो अध्वरमिति' प्रथमस्याह्न आज्यं भवति ॥ ४ ॥

हिन्दी–( लक्षण द्वारा प्रथम दिन के मन्त्र विशेषों का विधान करके प्रतीकोदाहरण ऐ.बा. पू- ५३

पृष्ठ 904

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 904 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [ ८४२ ऐतरेयब्राह्मणम् २०.१ चतुर्थपञ्चिकायां द्वारा उसको स्पष्ट कर रहे हैं - ) 'उप प्रयन्तो अध्वरम्' इति प्रथमाह्नेः आज्यं यह सूक्त प्रथम दिन में आज्यशस्त्र है । सा० भा०. -प्रकृतौ 'प्र वो देवायाग्नये' – इत्यादिशस्त्रम्, तद् बाधित्वा नवरात्रस्य प्रथमेऽहनि ‘ उप प्रयन्तः ' इति सूक्तेन ' आज्यशस्त्रं शंसनीयम्॥ तस्मिन् सूक्ते पूर्वोक्तलक्षणेषु एकं लक्षणं योजयित्वा दर्शयति— प्रेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम् ॥५ ॥

हिन्दी -( उस उपर्युक्त सूक्त में पूर्वोक्त लक्षणों में से एक लक्षण को घटाकर दिखला रहे हैं - ) प्रेति प्र इस उपसर्ग के प्रथमे अहनि प्रथम दिन में ( विनियुक्त होने की योग्यता के कारण) यह प्रथस्य अह्नः रूपम् यह प्रथम दिन के अनुरूप है।

सा ० भा० – प्रशब्दरूपोऽयमुपसर्गः, सोऽयं सूक्तगते 'प्रयन्त' -इति पदे दृश्यते।

अतः प्रथमेऽहनि विनियोक्तुं योग्यत्वात् प्रथमस्याह्नोऽनुकूलम्॥

मन्त्रान्तरे लक्षणान्तरं दर्शयति- ' वायवा याहि दर्शतेति' प्रउगमेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम्॥ ६ ॥

हिन्दी- ( अन्य लक्षण वाले अन्य मन्त्र को दिखला रहे हैं - ) 'वायवा याहि दर्शत' – इति प्रउगम् यह (प्रथम दिन में ) प्रउगशस्त्र हैं। एति प्रथमे अहनि आङ् (उपसर्ग ) से युक्त प्रथम दिन में प्रयुक्त होने से प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन का रूप (उपलक्षण) है । सा० भा ० — यद्यपि ‘ वायवा याहि' इत्यादिकस्य' 'प्र' उपसर्गस्य प्राकृतत्वाच्चोद- केनैव तत्प्राप्तिः तथाऽपि लक्षणं दर्शयितुमयमुपन्यासः । एत्याकाररूपं पदमत्रास्ति; आ-याहीति श्रुतत्वात् । अतः प्रथमेऽहनि विनियोक्तुं योग्यत्वात् प्रथमस्याह्नो रूपम्॥ अथ तृचद्वये लक्षणद्वयं दर्शयति— ' आ त्वा रथं यथोतये ', ' इदं वसो सुतमन्धः ' इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरौ, रथवच्च पिबवच्च प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम् ॥७ ॥

हिन्दी– ( अब दोनों तृचों में दो लक्षणों को दिखला रहे हैं - ) 'आ' त्वा रथं यथोतये ' और ‘ इदं वसो सुतमन्धः ' इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरौ ये दोनों तृच मरुत्वतीय शस्त्र के क्रमशः प्रतिपद् और अनुचर हैं। रथवच्च पिबवत् च रथ और पिब शब्द से युक्त प्रथमे अहनि प्रथम दिन में ( प्रयुक्त) प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन के अनुरूप है । ( ) ( ) १ ऋ० १.७४ । २ ऋ० १.२।

पृष्ठ 905

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 905 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:पञ्चमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ८४३ सा० भा०- 'आ त्वा रथम्"- इति तृचो मरुत्वतीयशस्त्रस्य प्रतिपत् तच्च रथशब्दोपेतम्, ‘ इदंवसो सुतम् -इति तस्य शस्त्रस्यानुचरः; तच्च पिबवत् पिबासु-पूर्णमिति द्वितीयपादे श्रुतत्वात् प्रथमेऽहनीत्यादिकं पूर्ववत्॥ मन्त्रान्तरं लक्षणान्तरं च दर्शयति- इन्द्र नेदीय एदिहीतीन्द्रनिहवः प्रगाथः; प्रथमे पदे देवता निरुच्यते प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम् ॥८ ॥

हिन्दी -( अब अन्य लक्षण वाले अन्य मन्त्र को दिखला रहे हैं - ) 'इन्द्र नेदीय एदिहि' इति इन्द्रनिहवः ये दो ऋचाएँ (प्रथमपाद में ) निरन्तर इन्द्र के आह्वान वाला प्रगाथः प्रगाथ है । प्रथमे पदे देवता निरुच्यते ( इस मन्त्र के ) प्रथम पाद में देवता का कथन हुआ है अतः प्रथमे अहनि प्रथम दिन में (प्रयुक्त यह) प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन का स्वरूप है । सा० भा०--' इन्द्र नेदीय' इत्ययमृग्द्वयरूपत्वात् प्रगाथः । इन्द्रो नितरामाहूयते यस्मिन् प्रगाथे सोऽयम् ‘ इन्द्रनिहवः ’'। एदिहीत्येवमाह्वानमत्र श्रूयते। अस्य प्रगाथस्य प्रथमे पाद इन्द्रेति

च देवता निर्दिश्यते । तदेतत् प्रथमस्याह्नो 'रूपं' लक्षणम्॥

मन्त्रान्तरे लक्षणान्तरं दर्शयति- ' प्रैतु ब्रह्मणस्पतिः ' इति ब्राह्मणस्पत्यः; प्रेति प्रथमेऽहनि प्रथम- स्याह्नो रूपम् ॥९ ॥

हिन्दी—( अन्य लक्षण वाले अन्य मन्त्र को दिखला रहे हैं - ) ' प्रैतु ब्राह्मणस्पति' इति ब्राह्मणस्त्यः यह बृहस्पति देवता से सम्बन्धित (प्रगाथ) है । प्रेति 'प्र' इस (उपसर्ग) से युक्त होने के कारण प्रथमे अहनि प्रथम दिन में (प्रयुक्त यह ) प्रथमस्य अह्नः रूपम्

प्रथम दिन के अनुरूप है ।

सा ० भा ० — ‘ब्राह्मणस्पत्यः ' प्रगाथ इत्यनुवर्तते । अत्र 'प्र' शब्दो लक्षणम्॥

अथ मन्त्रत्रये लक्षणं दर्शयति— 'अग्निर्नेता, त्वं सोम क्रतुभिः, पिन्वन्त्यपः ' इति धाय्याः प्रथमेषु पदेषु देवता निरुच्यन्ते प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम् ॥ १० ॥

हिन्दी-( अब तीन मन्त्रों में ) लक्षण को दिखला रहे हैं - ) 'अग्निर्नेता',> 'त्वं सोम क्रतुभिः ' और ‘ पिबन्त्यपः ' इति धाय्याः ये ( तीन ) धाय्या ( मन्त्र ) हैं। प्रथमेषु पदेषु देवताः ( १ ) ऋ० ८.६८.१-३ । ( २ ) ऋ० ८.२.१-३ ।( ) ( ) ३ ऋ० ८.५३.५,६ । ४ ऋ ० १.४०.३,४ ।

पृष्ठ 906

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 906 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [८४४ ऐतरेयब्राह्मणम् २०.१ चतुर्थपञ्चिकायां निरुच्यन्ते ( इन मन्त्रों के ) प्रथम पादों में देवता का कथन हुआ है अतः प्रथमे अहनि प्रथम दिन में ( प्रयुक्त ) प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन के रूप हैं। सा० भा० — शस्त्रमध्ये प्रक्षेपणीया ऋचो धाय्य: । ' अग्निर्नेता' ' इति प्रथमा धाय्या, ‘ त्वं सोम’२ इति द्वितीया, 'पिन्वन्त्यपः ' इति तृतीया । एतासां तिसृणामृचां प्रथमेषु पादेष्वग्निसोममरुद्देवता निर्दिश्यन्ते । 'पिन्वन्त्यपो मरुतः सुदानवः ' इति श्रवणात्। सोऽयं देवतानिर्देशो लक्षणम्॥ मन्त्रान्तरे 'प्र' शब्दरूपं लक्षणं दर्शयति- 'प्र व इन्द्राय बृहत' " इति मरुत्वतीयः प्रगाथः; प्रेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम् ॥ ११ ॥

हिन्दी— ( अन्य मन्त्र में ‘ प्र' शब्द से युक्त लक्षण को दिखला रहे हैं— ) 'प्र व इन्द्राय बृहते' इति मरुत्वतीयः प्रगाथः यह मरुद्देवताक प्रगाथ है। प्रेति 'प्र' (उप- संर्ग) से युक्त प्रथमे अहनि प्रथम दिन में प्रयुक्त प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन का रूप है। मन्त्रान्तर आकाररूपं लक्षणं दर्शयति-- 'आ यात्विन्द्रो वस उप न' इति सूक्तमेति प्रथमेऽहनि प्रथम- स्याह्नो रूपम् ॥१२ ॥

हिन्दी—( अन्य सूक्त मन्त्र में ‘ आ' से युक्त लक्षण को दिखला रहे हैं— ) ‘आ यात्विन्द्रो वस उप न' इति सूक्तम् यह सूक्त एति 'आ' (उपसर्ग) से युक्त प्रथमे अहनि प्रथम दिन में प्रयुक्त प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन का रूप है । सा० भा०--अथ निष्केवल्यशस्त्रगतस्य मन्त्रस्य रथंतरसम्बन्धरूपं लक्षणं दर्शयति- 'अभि त्वां शर नोनुमो, ऽभि त्वा पूर्वपीतये' इति रथंतरं पृष्ठं भवति, राथंतरेऽहनि प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम् ॥ १३ ॥

हिन्दी – ( अब निष्केवल्यशस्त्रगत मन्त्र का रथन्तर-साम से सम्बन्ध रूप लक्षण को दिखला रहे हैं— ) ‘ अभित्वा शूर नोनुमः और ' अभित्वा पूर्वपतीये' इति ये (क्रमशः रथन्तर साम के योनिभूत और अनुचर रूप) रथन्तरं पृष्ठं भवति रथन्तर साम से साध्य (पृष्ठ) हैं । ( ये दोनों प्रगाथ ) प्रथमे( अहनि) रथन्तरे अहनि प्रथम दिन( ) के सूचक रथन्तर दिन १ ऋ० ३.२०.१। २ ऋ० १.९ १.२ । ३ ऋ० १.६४.६ ।(४ ) प्रथमद्वितीययोस्तु ऋचो: मूले प्रतीकग्रहणमात्रत एव देवताश्रवणं स्फुटम्; तृतीयस्या अपि ( ५ ) ऋप्रथमे० ८.८एव पादे९.३.४देवताश्रुतिरिति।' ( ६ ) ऋप्रकटयितुं० ४.२१दर्श्यते। 'पिन्वन्त्यपः ' इत्यादि।

पृष्ठ 907

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 907 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]: पञ्चमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ८४५ में (प्रयुक्त होने से ) प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन के अनुरूपं है।. सा० भा० -' अभि त्वा शूर" - इति रथंतरसाम्ने योनिभूतः । 'अभि त्वा पूर्व-पीतये ” –इति तस्यानुचरः । अतः 'अभि त्वा शूर' इत्यत्र रथंतरसामसाध्यं पृष्ठं भवति। इदं प्रगाथद्वयं रथंतरसामम्बन्धिन्यहनि योग्यम्। अतो रथंतरसम्बन्धस्य रूपस्य लक्षणस्य सद्भावात् प्रथमेऽहनि प्रयुज्यते ॥ मन्त्रान्तरे त्वाकाररूपं लक्षणं दर्शयति- • यद्वावान् पुरुतमं पुराषाळिति धाय्या, आ वृत्रहेन्द्रा नामान्यप्रा इत्येत प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम् ॥ १४ ॥

हिन्दी - ( अन्य मन्त्र में आकाररूप लक्षण को दिखला रहे हैं - ) 'यद्वावान् पुरतमं पुराषाद्' इति धाय्या यह धाय्या है । इसके द्वितीय पाद ' आ वृत्रहेन्द्रो नामान्यप्रा' एति आ (उपसंर्ग) से युक्त है अतः प्रथमेऽहनि प्रथम दिन में (प्रयुक्त ) प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन का रूप है । सा० भा ० — ‘ यद्वावान्’३- इति शस्त्रमध्ये प्रक्षेपणीया। तस्या द्वितीयपादादौ आ वृत्रहेत्याकारः श्रुतः॥ मन्त्रान्तरे पिबतिधातुरूपं लक्षणं दर्शयति- ' पिबा सुतस्य रसिन' इति सामप्रगाथ पिबवान् प्रथमेऽहनि प्रथम- स्याह्नो रूपम् ॥१५ ॥

हिन्दी – ( अन्य मन्त्र में पिब् धातु के रूप वाले लक्षण को दिखला रहे हैं— ) ‘ पिबा सुतस्य रसिनः ' इति सामप्रगाथः यह साम का प्रगाथ है । पिबवान् पिब् धातु से युक्त यह प्रथमे अहनि प्रथम दिन में प्रयुक्त प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन का

उपलक्षक है ।

सा० भा०--. पिबा सुतस्य' इत्ययं कस्यचित्सामविशेषस्य आधारभूतः प्रगाथः *॥

अथ निविद्धानीयस्य सूक्तस्यादौ किचित्सूक्तान्तरं विधत्ते- ' त्यमू षु वाजिनं देवजूतस् " इति तार्क्ष्यं पुरस्तात् सूक्तस्य शंसति; ( १ ) ऋ० ७.३२.२२,२३। ( २ ) ऋ ० ८.३.७,८। (३ ) ऋ० १०.७४.६। ( ४ ) ऋ ० ८.३.१,२ । छ०आ० ३.१.५,७ ऋचि गे० गा० ६.२.१२ पृष्ठं (योनिसाम ); उ० आ० ६.२.५.१,२ ऋचोः प्रगाथतृचे ऊ० गा० १६.२.१२ पृष्ठं (स्तोत्रम्) । अत्रान्यान्यपि सामानि सन्ति, ततश्च 'केषाञ्चित् साम्नामाधारभूतः प्रगाथ:' -इति वक्तव्यं स्यात्। (५ ) ऋ० १०.१७८ ।

पृष्ठ 908

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 908 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: [८४६ ऐतरेयब्राह्मणम् २०.२ चतुर्थपञ्चिकायां स्वस्त्ययनं वै तार्क्ष्यः स्वस्तितायै ॥ १६ ॥

हिन्दी— ( अब निविद्धानीय सूक्त के आदि में अन्य सूक्त का विधान कर रहे हैं - ) ' त्यमू षु वाजिनं देवजूतम्' इति तार्क्ष्यम् इस तार्क्ष्य देवता वाले सूक्त का सूक्तस्य पुरस्तात् शंसति ( निविद्धानीय) सूक्त से पहले शंसन करता है । स्वस्त्ययनं वै तार्क्ष्यः तार्क्ष्य देवताक सूक्त स्वस्त्ययन है। स्वास्तितायै कल्याण के लिए ( इस सूक्त का शंसन करता है ) । सा० भा० - तार्क्ष्यो देवता अस्य 'तार्क्ष्य' ' स्वस्त्ययनं' क्षेमप्राप्तिरूपम्। अतो निविद्धानीयसूक्तस्य पुरस्तात् तार्क्ष्यसूक्तशंसनं 'स्वस्तितायै' यजमानस्य क्षेमाय भवति॥ वेदनं प्रशंसति— स्वस्त्ययनमेव तत्कुरुते स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुते य एवं वेद॥ १७ ॥

हिन्दी– (इस ज्ञान की प्रशंसा कर रहे हैं - ) यः एवं वेद जो इस प्रकार जानता है वह तत् उस (ज्ञान) से स्वस्त्यनमेव कुरुते स्वस्त्ययन को ही करता है और संवत्सरस्य स्वस्ति पारम् अश्नुते संवत्सर के कल्याण की अन्तिम सीमा को प्राप्त करता है। सा० भा०- वेदिताऽनेन वेदनेन ‘ स्वस्त्यनमेव ' क्षेमप्राप्तिमेव संपादयति । यथा द्वादशाहद्वारा संवत्सरसत्रस्य ' पारमश्नुते' समाप्तिं प्राप्नोति॥ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये ' वेदार्थप्रकाशे' ऐतरेयब्राह्मणभाष्ये चतुर्थपञ्चिकायाः पञ्चमाध्याये ( विंशाध्याये ) प्रथमः खण्डः ॥१ ॥

॥ इस प्रकार ऐतरेयब्राह्मण के विंशं अध्याय के प्रथम खण्ड की 'शशिप्रभा' नामक हिन्दी व्याख्या समाप्त ॥ अथ द्वितीयः खण्डः सा० भा ० - यस्य सूक्तस्य पुरस्तात् तार्क्ष्यशंसनं विहितं तस्मिन्निविद्धानसूक्ते आकार- रूपं लक्षणं दर्शयति— ( निविद्धानसूक्ते आकाररूपलक्षणकथनम्.) ' आ न इन्द्रो दूरादा न असादिति " सूक्तमेति प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम् ॥१ ॥

( १ ) ऋ० ४.२० ।

पृष्ठ 909

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 909 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

]:पञ्चमोऽध्यायः द्वितीयः खण्डः सायणाचार्यकृतभाष्योपेतम् ८४७ हिन्दी —(जिस सूक्त से पहले तार्क्ष्यसूक्त के शंसन का विधान किया गया है उस निविद्धान सूक्त में आकार रूप लक्षण को दिखला रहे हैं— ) ' आ न इन्द्रो दूरादा न आसाद्’ इति सूक्तम् यह ( निष्केवल्यशस्त्र का निवित्) सूक्त है। एति आ इस उपसर्ग से युक्त यह प्रथमे अहनि प्रथम दिन में प्रयुक्त प्रथमस्याह्नः रूपम् प्रथम दिन का रूप है । इदानीं निष्केवल्यमरुत्वतीययोः शस्त्रयोनिविद्धाने सूक्ते स्तोतुमाह- ( निष्केवल्यमरुत्वतीययोः शस्त्रयोर्निविद्वानसूक्तप्रशंसनम् ) संपातौ भवतो निष्केवल्यमरुत्वतीययोर्निविद्वाने; वामदेवो वा इमाँल्लोकानपश्यत्, तान् संपातैः समपतद्; यत्संपातैः समपतत् तत्संपातानां संपातत्वं, तद्यत्संपातौ प्रथमेऽहनि शंसति, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै संपत्त्यै संगत्यै ॥ २ ॥

हिन्दी – ( अब निष्केवल्य और मरुत्वतीयशस्त्रों के निविद्धान सूक्त की प्रशंसा के लिए कह रहे हैं— ) निष्केवल्यमरुत्वतीययोः निविद्धाने निष्केवल्यशस्त्र और मरुत्वतीय- शस्त्र के निविद्धान (निवित् पदों के प्रक्षेप वाले सूक्त ) में सम्पातौ भवतः सम्पात कहे जाते हैं । वामदेवः वै वामदेव ने ही इमान् लोकान् अपश्यत् इन लोकों का दर्शन किया और तान् उन लोकों को सम्पातैः सम्पातों द्वारा समपतत् प्राप्त किया। यत्सम्पातैः समपतत् जो सम्पातों द्वारा प्राप्त किया, तत्सम्पातानां सम्पातत्वम् वही सम्पातों का सम्पात नाम वाला होना है । तद् यत् सम्पातौ प्रथमे अहनि शंसति तो जो सम्पातों का प्रथम दिन शंसन करता है, वह स्वर्गस्य लोकस्य स्वर्गलोक की समष्ट्यै सम्पत्यै संगत्यै प्राप्ति के लिए, सम्पत्ति के लिए और सङ्गति के लिए होता है । सा० भा० - संपत्तिं प्राप्तुवन्त्याभ्यां यजमानाः सर्वांल्लोकानिति ' संपातौ' । निष्के-कल्यमरुत्वतीयनिविद्धानयोः सूक्तयोर्वैकृतयोः संपात इति संज्ञा । ' आ यात्विन्द्रो वसः ” इति मरुत्वतीयशस्त्रस्य निविद्धानं सूक्तम्। 'आ न इन्द्रः ' इति निष्केवल्यस्य निविद्धानं सूक्तम्। एतयोः संपात इति संज्ञा प्रतिपाद्यते । पुरा कदाचिद्वामदेव: ' इमान्' भूरादील्लोकान् दृष्ट्वा तत्प्राप्त्युपायं विचार्य संपातसूक्तैस्तान् प्राप्तवान् । अतः ' संपतति' सम्यक्प्राप्नोति लोकाने-तैरिति ‘ संपातत्वं ’ नाम संपन्नम् । तथा सत्यत्र प्रथमेऽहनि निष्केवल्यमरुत्वतीययोः संपात-नानकसूक्ते यदि शंसेत् तच्छंसनं स्वर्गलोपाति- भोग्यवस्तुसंपत्ति-तद्भोगसम्बन्धार्थं संपद्यते॥ अथ द्वयोस्तृचयो रथन्तरसम्बन्धरूप लक्षणं दर्शयति— तत्सवितुर्वृणीमहेऽद्या नो देव सवितरिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरौ ( ) ( ) १ ऋ० ४.१। २ ऋ० ४.२० ।( ३ ) ' आ न इन्द्रो दूरादा न आसादिति सम्पातः' -इति ऐ० आर० ५.९.२.३ ।

पृष्ठ 910

ऐतरेय ब्राह्मण पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 910 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

: - [८४८ ऐतरेयब्राह्मणम् २०.२ चतुर्थपञ्चिकायां राथन्तरेऽहनि प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम् ॥३ ॥

हिन्दी— ( अब दोनों तृचों के रथन्तर के सम्बन्ध रूप लक्षण को दिखला रहे हैं— ) ‘ तत्सवितुर्वृणीमहे ’ और 'अद्या नो देव सवितः ' इति ये दो तृच वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरौ वैश्वदेवशस्त्र के क्रमशः प्रतिपत् और अनुचरै। राथन्तरे अहनि प्रथ अहनि रथन्तर साम से सम्बन्धित प्रथम दिन में ( प्रयुक्त यह ) प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन के रूप हैं। सा० भा०- 'तत्सवितुः " इति तृचो रथन्तरस्साम्ना सह प्रयुज्यमानो वैश्वदेवशस्त्रस्य प्रतिपत्; ‘ अद्या न’ ” इति तृचस्तस्यानुचरः; अत उभयोरपि रथन्तरसम्बन्धोऽस्ति रथन्तरसम्बद्धेऽहनि योग्यताऽस्ति ॥ सूक्तान्तरे युजिधातुरूपं लक्षणं दर्शयति— ' युञ्जते मन उत युञ्जते थिय' इति सावित्रं युक्तवत्प्रथमेऽहनि प्रथम- स्याह्नो रूपम् ॥४ ॥

हिन्दी - ( अन्य सूक्त में युजि धातु से युक्त लक्षण को दिखला रहे हैं— ) ' युञ्जते मन उत युञ्जते धियम्' इति सावित्रम् यह सविता देव से सम्बन्धित सूक्त युक्तवत् युज् धातु से युक्त है अत: प्रथमे अहनि प्रथम दिन में (प्रयुक्त) प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन का रूप है । सा ० भा ० — प्रथमाया ऋचोऽवसाने 'देवस्य सवितुः परिष्टुतिः’— इति श्रुतत्वात् इदं

सवितृदेवताकम् । इह युजिधातुस्तु विस्पष्टः ॥

सूक्तान्तरे प्रशब्दरूपं लक्षणं दर्शयति- 'प्र द्यावा यज्ञः पृथिवी ऋतावृधेति ३ द्यावापृथिवीयं प्रथमेऽहनि प्रथमस्याह्नो रूपम्॥५ ॥

हिन्दी - ( अन्य सूक्त में प्र उपसर्गयुक्त लक्षण को दिखला रहे हैं - ) 'प्र द्यावा यज्ञः पृथिवी ऋतावृधा' इति द्यावापृथिवीयम् यह द्यावापृथिवी से सम्बन्धित सूक्त प्रथमे अहनि प्रथम दिन में प्रयुक्त प्रथमस्य अह्नः रूपम् प्रथम दिन का रूप है। अस्मिन् वैश्वदेवशस्त्रे सूक्तान्तरं विधत्ते— इहेह वो मनसा बन्धुता नर इत्यार्भवं, यद्वा एति च प्रेति च तत्प्रथमस्याह्नो रूपं, तद्यत्प्रेति सर्वमभविष्यत् प्रैष्यन्नेवास्माल्लोकाद् (( २१ )) ऋऋ ०० ५.८२.१-३५.८२.४-६॥ ' तत्सवितु(३ ): ऋप्रतिपत्० १.१५' - इति९। आन० मु० संस्करणे नास्ति।